సరళ గ్రామానికి చెందిన వడ్రంగి-సంగీతకారుడు

త్రిపురలోని ధర్మనగర్ అనే ఈ సాదాసీదా పట్టణానికి, ఒక భారీ శివాలయం చుట్టూ ఉన్న బొరో కాళీబారీర్ దీఘీ అనే జలాశయం కేంద్ర బిందువుగా ఉంది. పట్టణ గందరగోళాల నడుమ ఉన్న ఈ ప్రదేశానికి స్థానికులు, పర్యాటకులు ప్రతి సాయంత్రం ఒక ప్రశాంతమైన చోటు కోసం తరలివస్తుంటారు. ఇంజన్ల ఘోషలు, వాహనాల అసహనపు హారన్ల మోతలు, సందడిగా ఉండే జనసమూహాల మధ్య నుండి తరచుగా ఒక ఆహ్లాదకరమైన రాగం వినిపిస్తూ, ప్రజలను ఆ సంగీతం వైపు ఆకర్షిస్తుంది.

అరవై ఏళ్ళ వయసున్న ఒక వ్యక్తి సరస్సు దగ్గర కూర్చొని, పొడవాటి మెడ ఉన్న వీణ వంటి వాయిద్యంపై ప్రసిద్ధ జానపద గీతాలను వాయిస్తున్నారు. కళ్ళు మూసుకుని అతను ఒక చేత్తో తీగలను మీటుతూ, మరో చేతిని సన్నని పలకపై ఉన్న మీటలపై కదుపుతున్నారు. అతని చుట్టూ గుమిగూడిన కొద్దిమంది ఆసక్తిగల శ్రోతలకు అతని వాయిద్యం గురించి గానీ, ఆ రాగం గురించి గానీ, త్రిపురలో షెడ్యూల్డ్ కులంగా నమోదైన మాలి సమాజానికి చెందిన ఈ కళాకారుడి పేరు గురించి గానీ ఏమీ తెలియదు.

కానీ అక్కడికి కేవలం 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో, ఉత్తర త్రిపుర జిల్లాలోని కదమ్‌తలా బ్లాక్ పరిధిలో ఉన్న సరళ అనే చిన్న గ్రామ పంచాయతీలోని ప్రతి ఒక్కరూ రతీశ్ మాలాకార్‌ను ‘దోతారా వాద్యకారుడి’గా గుర్తిస్తారు.

"మా అందరికీ అతను తెలుసు. మా ఊరి వాళ్ళందరికీ అతని పేరు తెలుసు," అని 26 ఏళ్ళ స్థానిక రిక్షా డ్రైవర్ ఒకరు గర్వంగా మాతో చెప్పారు. కానీ రతీశ్ సంకోచిస్తూ, “నేను వృత్తిపరమైన సంగీతకారుడిని కాదు. నేను వడ్రంగిని. ఈ ఇంటి చెక్కపనులన్నీ నేనే చేశాను,” అన్నారు. మేం ప్రశాంతమైన తేయాకు తోటల మధ్య ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఇటుక, మట్టితో కట్టిన అతని రెండు గదుల ఇంట్లో ఉన్నాం. "సంగీతం నాకు ప్రశాంతతనిస్తుంది. నాకు పని లేనప్పుడల్లా, నేను దోతారా తయారుచేసి వాయిస్తాను."

గొప్ప సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యం, చరిత్ర కలిగిన తీగ వాద్యాన్ని రతీశ్ మనకు పరిచయం చేస్తున్నారు. బంగ్లాదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, తూర్పు బిహార్‌లలో అనేక శతాబ్దాల సంప్రదాయాలలో దోతారా, దోతర్ లేదా స్వరజ్ ఒక అంతర్భాగంగా ఉంది. బాఉల్ వంటి ఆధ్యాత్మిక జానపద సంగీతంలో, గ్రామీణ ప్రాంతాల భావయ్యా, భాటియాలీ జానపద గీతాలలో, అలాగే మౌఖిక కథనాలలో కూడా దీని ఉనికిని చూడవచ్చు. "ప్రజలు దీనిని దోతారా (రెండు తీగలున్నది) అని పిలుస్తారు, కానీ చాలా వాద్యాలకు కనీసం నాలుగు తీగలు, కొన్నిసార్లు ఆరు కూడా ఉంటాయి. నేను దీనిని స్వరజ్ అని పిలవడానికి ఇష్టపడతాను," అని రతీశ్ అంటారు.

“కొలతలకు సంబంధించిన సమస్యతోనో, మరే ఇతర ఇబ్బందితోనో నేను సతమతమవుతున్నప్పుడు పని నుండి కాసేపు విరామం తీసుకుని ఈ వాయిద్యాన్ని వాయిస్తుంటాను. అది నా ఏకాగ్రతను తిరిగి తెచ్చుకునేలా చేస్తుంది.” రతీశ్ తయారీలో ఉన్న కొత్త దోతారా వాయిద్యాల నుండి ఒకదానిని చేతిలోకి తీసుకుని, దాని భాగాలను మాకు పరిచయం చేశారు: నాదపేటిక (బాటి), దానిని కప్పి ఉంచే పొర, మెడ (ధోర్), నాలుగు నుంచి ఆరు తీగలు, శ్రుతి చేసే కొయ్య చీలలు. ఈ తంత్రీ వాయిద్యం తయారీ విధానం, రూపకల్పనలు కాలక్రమేణా, వివిధ ప్రాంతాలను బట్టి మారుతూ వచ్చాయి.

తరతరాలుగా నిపుణులైన వడ్రంగులుగా ఉన్న రతీశ్ కుటుంబంలో ఇంతకుముందెన్నడూ ఎవరూ ఒక సంగీత వాయిద్యాన్ని తయారుచేయలేదు. యుక్తవయసులోనే రతీశ్ బడి మానేసి, కుటుంబాన్ని పోషించడానికి తన తండ్రితో పాటు పనిలో చేరాడు. “కొన్నిసార్లు మేం కదమ్‌తలా లేదా చురైబారీలోని సమీప మార్కెట్లకు వెళ్ళేవాళ్ళం. ఒకరోజు నేను వివిధ తీగ వాయిద్యాలను వాయిస్తున్న కళాకారుల బృందాన్ని చూశాను, అందులో నాకు నచ్చింది దోతారా అనే వాయిద్యం.” అప్పుడే అతను స్వయంగా ఒక వాయిద్యాన్ని తయారుచేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు.

"ఆ తర్వాత, ధర్మనగర్‌కు చెందిన ఒక అంధుడైన దోతారా వాద్యకారుడు నాకు ఈ వాద్యానికి సంబంధించిన కొలతలను, నిర్దేశాలను నేర్పించారు. నాకు ఇరవై ఏళ్ళ వయసప్పుడు, 1982లో ఒక స్థానిక వ్యాపారి దగ్గర మెత్తని కూమా చెక్కను కొని నా మొట్టమొదటి దోతారాను తయారుచేశాను," అని ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆ సమయంలో ఆయనకు ఇసుక కాగితం (Sand Paper) గురించి తెలియదు. దానికి బదులుగా ఆయన ఒక మందపాటి ముతక గుడ్డలో సన్నని గాజు పొడిని చుట్టి, చెక్కను నునుపుగా చేయడానికి దానిపై బలంగా రుద్దేవారు. "విరిగిపోయిన ఢోలక్ (డోలు) పైనుండే తోలు ముక్కను, పారేసిన కొన్ని పాత ఇనుప ముక్కలను ఉపయోగించేవాడ్ని," అని ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆయన గేదె కొమ్ముతో కొడుపు (తీగను మీటేందుకు గోరుకు తొడిగే సాధనం)ను తయారుచేశారు. "అయితే ఈ రోజుల్లో వాటిని కేవలం ప్లాస్టిక్‌తోనే తయారుచేస్తున్నారు." రతీశ్‌కు ప్రతి చిన్న వివరమూ గుర్తుంది.

"తంత్రుల కోసం నేను వివిధ మందాలు గల సంగీతపు తీగలను ఉపయోగిస్తాను," రతీశ్ మాలాకార్ ఇత్తడి, ఉక్కు, రాగితో చేసిన తీగలను బయటకు తీస్తూ చెప్పారు. ఆయన వీటిని ధర్మనగర్‌లోని ఒక సంగీత వాయిద్యాల దుకాణం నుండి కొనుగోలు చేశారు. "శ్రుతిమేళనం మొత్తం పూర్తిగా నా వినికిడి శక్తితోనే జరుగుతుంది; నేను వాయిద్యాన్ని వాయిస్తూ, శ్రుతి కీలలను తిప్పుతూ శ్రుతిని సర్దుబాటు చేస్తాను." కొన్నిసార్లు, ఈ పనికి గంటల తరబడి సమయం పడుతుంది. ఆయన చాలా చిన్న వయస్సులోనే దోతారాను తయారుచేయడం, వాయించడం నేర్చుకున్నప్పటికీ ఆర్థిక ఇబ్బందుల కారణంగా ఈ మధ్యనే ఈ తంత్రీ వాయిద్యాలను అమ్మడం ప్రారంభించారు. రతీశ్ ప్రస్తుత ఆర్థిక ఇబ్బందులకు తక్షణ కారణం ఆయన భార్య జ్యోత్స్న (52)కు జరగాల్సిన వైద్య చికిత్స.

"ఆమెకు క్యాన్సర్ ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయి కొన్నేళ్ళయింది. చికిత్స నిమిత్తం నేనామెను 120 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న అస్సాంలోని శిల్చార్‌కు తీసుకువెళ్తుంటాను; చాలా తరచుగా, నెలకు ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు ఆమెను అక్కడికి తీసుకెళ్ళాల్సి వస్తుంది. దీని కోసం నేను ఇప్పటికే సుమారు ఐదు లక్షల రూపాయలు ఖర్చు చేశాను. ఈ డబ్బును నేను అప్పుగా తీసుకోవాల్సి వచ్చినందున, ఇప్పుడు నేను అప్పుల ఊబిలో కూరుకుపోయాను. నా పనస చెట్లలో చాలావాటిని కలప కోసం అమ్మేసినప్పటికీ నా పరిస్థితి ఇలాగే ఉంది. నేను అమ్మిన చివరి చెట్టుకు నాకు 4,000 రూపాయలు వచ్చాయి," రతీశ్ చెప్పారు.

రతీశ్‌కు వడ్రంగి పని దొరికినప్పుడు, రోజుకు రూ. 500 సంపాదిస్తారు. నెల చివరకు ఆయన గరిష్టంగా, సుమారు ఏడు వేల రూపాయలు సంపాదించగలుగుతారు. అయితే, ఒక్క పని కూడా దొరక్క, వరుసగా రెండు మూడు నెలల పాటు ఖాళీగా ఉండాల్సిన సందర్భాలు కూడా ఆయనకు ఎదురవుతుంటాయి. "ఆ విధంగా నేను దోతారాలను అమ్మడానికి ధర్మనగర్ వెళ్ళడం మొదలుపెట్టాను. అది నా జీవనోపాధికి ఏకైక మార్గంగా మారింది. నా దగ్గర చెప్పుకోదగ్గ పొదుపు ఏమీ లేదు. నగరంలోని ఒక నగల దుకాణంలో పనిచేసే నా పెద్ద కొడుకు, తన శక్తిమేరకు నాకు సహాయం చేస్తుంటాడు," రతీశ్ వివరించారు. ఆయనకు నలుగురు పిల్లలు - ముగ్గురు కుమారులు, ఒక కుమార్తె - తమ తల్లిని చూసుకోవడానికి ఆసుపత్రికి పదే పదే తిరిగే బాధ్యతను స్వయంగా చూసుకుంటున్నారు. అతని చిన్న కుమార్తె రిమిత (17), ఇంకా హైస్కూల్ చదువులోనే ఉంది.

సంగీతమే ఈ కళాకారుడి మనసుకు సాంత్వననిచ్చే ఏకైక విషయం. "నా మనసులో ఒక నిర్దిష్టమైన పాటనో రాగాన్నో ఎంచుకుని, ఆ తర్వాత దాన్ని నా సొంత బాణీలో వాయిస్తాను. నాకెప్పుడూ ఎవరూ వాయించటమెలాగో నేర్పించలేదు. నేను దోతారా వాయించడానికి కూర్చున్నప్పుడు, సమయం గురించిన స్పృహే ఉండదు. ఈ పని చేస్తూ నేను జీవనోపాధి సంపాదించుకోవాల్సి వస్తుందని ఒక్కసారి కూడా ఊహించలేదు. సుమారు ఐదేళ్ళ క్రితం నేను తీవ్రమైన ఆర్థిక ఇబ్బందుల్లో ఉన్నప్పుడు, దోతారాలు తయారుచేసి అమ్మడం ప్రయత్నించమని ఎవరో సూచించారు." ఇప్పటి వరకు ఆయన పదమూడు దోతారాలను అమ్మారు. ఒక్కో దోతారాకు సుమారు ఐదు వేల రూపాయలు సంపాదిస్తారు. "ఒక్కో వాయిద్యానికి ముడి పదార్థాలకే సుమారు రూ. 2,000 ఖర్చవుతుంది. అయితే, నేను మొట్టమొదటిసారిగా తయారుచేసిన దోతారాను ఈ రోజు వరకు అమ్మలేదు. అది నాకు ఎంతో ప్రియమైనది," ముఖం వెలిగిపోతుండగా రతీశ్ చెప్పుకొచ్చారు.

ఇప్పుడాయనకు వినియోగదారులున్నారు. "నాకు సంగీతమంటే చాలా ఇష్టం, రతీశ్ ఒక అద్భుతమైన సంగీతకారుడు. అతను దోతారాలు తయారుచేస్తాడని తెలిసిన వెంటనే, నేను వెంటనే వెళ్ళి నా కోసం ఒకటి తయారుచేయమని అడిగాను," సైన్స్ ఉపాధ్యాయుడైన సురేంద్ర నాథ్ (45) అన్నారు. రతీశ్ మొట్టమొదటి వినియోగదారుడు ఆయనే. మరిన్ని డోతారాలు తయారుచేయమని ఆయన రతీశ్‌ను ప్రోత్సహించడమే కాకుండా, ఒక స్థానిక క్లబ్‌లో ప్రదర్శన ఇవ్వడానికి కూడా అతన్ని ఆహ్వానించారు.

సామాజికంగా ఆయనకు ఎంతటి గుర్తింపు లభించినప్పటికీ, రతీశ్ కుటుంబానికి మాత్రం అది పెద్దగా ఉత్సాహాన్నిచ్చే అంశంగా అనిపించదు. "పెళ్ళి జరిగే నాటి కే అతనికి సంగీతం పట్ల ఎంత మక్కువ ఉందో మాకు తెలుసు. అయితే, రోజంతా కఠోర శ్రమ చేసిన తర్వాత అతను ఎంతగా అలసిపోతాడో గమనించి, మేమతన్ని సంగీతం వాయించమని అస్సలు అడగం. స్థిరమైన ఆదాయం, తలదాచుకోవడానికి ఒక సొంత గూడు- నా కూతురి పెళ్ళి చేసేటప్పుడు నేను మథనపడిన విషయాలు ఇవే," తన కూతురిని చూడటానికి వచ్చిన రతీశ్ అత్తగారు, శారదా మాలాకార్ (70) వ్యాఖ్యానించారు.

దోతారా వారసత్వాన్ని తన పిల్లలకు అందించలేనని రతీశ్‌కు చాలా స్పష్టంగా తెలుసు. "ఇది నాతోనే ముగిసిపోతుంది. నా పిల్లల్లో ఎవరికీ కూడా ఈ కళ పట్ల ఏమాత్రం ఆసక్తి లేదు. దీనికి అవసరమైన శక్తి గానీ, ఓర్పు గానీ, ఆపేక్ష గానీ వారిలో లేదు." అయితే, ఈ ఉపేక్ష కేవలం ఆయన కుటుంబానికే పరిమితమైనది కాదు. అతనిలాంటి అనుభవజ్ఞులైన కళాకారుల కోసం అందుబాటులో ఉన్న ఎన్నో ప్రభుత్వ పథకాలు ఆయనకు ఎలాంటి ఊరటను కలిగించలేదు. "శిల్పి భాతా (కళాకారుల భృతి), వడ్రంగుల భాతా వంటి మూడు వేర్వేరు పథకాల కింద నేను ఆర్థిక సహాయం కోసం దరఖాస్తు చేసుకున్నాను, కానీ నాకు ఒక్క పైసా కూడా అందలేదు," అన్నారాయన.

"గుర్తింపు పొందాలని నాకు ఏమాత్రం కోరిక లేదని కాదు; కాకపోతే, నాలో ఇంకొంచెం ఎక్కువ ప్రతిభ ఉండి ఉంటే బాగుండేదనిపిస్తుంది. అలా ఉండి ఉంటే, నేను సంగీతాన్నే నా జీవితంగా మలచుకునేవాడిని. మా అమ్మ బతికి ఉన్నప్పుడు, నన్ను తన కోసం ఒక పాట పాడమని అడిగేది. నేను దోతారా వాయిస్తూ, ఆమె కోసం భక్తి గీతాలు పాడేవాడిని. ఆ రోజుల్లో, అదే చాలులే అనిపించేది..."

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి