सरला गावचा सुरेल सुतार

धर्मनगर हे त्रिपुरातील एक शहर. इतर कुठल्याही शहरासारखंच. तशीच ट्रॅफिक नि हॉर्नचा कर्णकर्कश पें पें. अशा या शहराच्या अगदी मध्यात आहे – 'बोरो कालिबारिर दिघी'. हे इथल्या तलावाचं नाव. या तलावाच्या मधोमध आहे महादेवाची भव्य मूर्ती. संध्याकाळ होताच या शिवशंकराचा नूर पालटतो. असं वाटतं जणू शिवजी डोळे मिटून संगीत ऐकण्यात मग्न झालेत. स्थानिक असोत की पर्यटक, सर्वांचीच पावलं तलावाकडं वळू लागतात. सर्वांनाच तलावाकडून येणारी सुमधुर धून आपल्याकडे खेचते.

तलावाजवळ एक साठीचा माणूस बसलेला दिसतो. त्याच्या हातात सतारसारखं दिसणारं वाद्य. मोराची असते तशी या वाद्याला सुरईगत लाब मान. या अरूंद पट्टीवर त्याचा एक हात सराईतपणे फिरतो नि दुसऱ्या हाताची बोटं तारा छेडतात. एकामागून एक लोकप्रिय लोकगीतांच्या चाली वातावरण भारून टाकतात. त्या ऐकण्यासाठी जमलेल्या गर्दीला ना हे वाद्य ठाऊक असतं, ना तो कलाकार. त्रिपुरामधील अनुसूचित जातीत समाविष्ट असलेल्या माली समाजातील हा कलाकार आहे नि याचं काही नावही आहे याचा तर लोकांना विसरच पडतो. कारण त्यानं छेडलेली धून नावगाव विसरायला लावते, ऐकणारांना मंत्रमुग्ध करते.

पण या चौकापासून अवघ्या १५ किलोमीटरवर, उत्तर त्रिपुरात जा. तेथील कदमताला तालुक्यात, 'दोतारा' वाजवणारा बेस्ट कलाकार कोण म्हणून विचारा, कुणीही एकच नाव घेईल – सरला गावचा रतीश मलाकार.

"रतीशदा फेमस आहे, सगळे ओळखतात त्याला. त्याच्यामुळंच लोकं आता आमच्या गावालाही ओळखू लागलेत," एक २६ वर्षीय स्थानिक रिक्षाचालक आम्हाला अभिमानाने सांगतो. रतीशदा मात्र अशा कौतुकानं संकोचतात, "मी संगीतकार नाही. सुतार आहे. हे माझं घर पाहताय ना, या घरातील सगळं सुतारकाम मी स्वतःच केलंय." रतीशदांचं दोन खोल्यांचं विटामातीचं घर. ते एका उंचवट्यावर आहे. सभोवताली चहाचे मळे. ते म्हणतात, "म्युझिकनं माझं मन शांत होतं. सुतारकाम नसलं, की मी दोनच कामात रमतो. एक दोतारा बनवणं न् दुसरं तो वाजवणं... "

रतीश त्यांच्या आवडत्या तंतुवाद्याशी आपला परिचय करून देतात, या वाद्याला सांस्कृतिक महत्त्व नि इतिहास आहे. दोतारा, दोतार किंवा स्वराज हे बांगलादेश, पश्चिम बंगाल, आसाम आणि पूर्व बिहार या भौगोलिक क्षेत्रात शतकानुशतके रूजलेलं वाद्य. बाऊलसारख्या आध्यात्मिक लोकसंगीतात, ग्रामीण भागातील भवैया आणि भाटियाली लोकगीतांमध्ये, तसेच मौखिक कथाकथनाच्या दरम्यानही दोताराची साथसंगत असते. “लोक याला दोतारा (दोन तारांचे) म्हणतात, पण बहुतेक वाद्यांना किमान चार, कधीकधी तर सहा ताराही असतात. मला याला स्वराज म्हणायला जास्त आवडतं,” रतीश म्हणतात.

"सुतारकामात कधीकधी मोजमापात चूक झाली की, पुढं सगळंच काम बिघडतं. डोकं सुन्न होतं. अशावेळी मी ते काम थोडावेळ बाजूला ठेवतो. न् स्वराजचे सूर जुळवतो. मग बिथरलेलं मन थाऱ्यावर येतं. मग शांत मनानं कामातली चुक मला सुधारता येते." रतीश बोलता बोलता अजून अर्ध्यानिम्म्या स्थितीतील दोताऱ्यातलं एक उचलून या वाद्याच्या एकेका भागाची ओळख करून देवू लागतात.: रेझोनेटर (बटी), रेझोनेटरवर पांघरलेलं चामडीचं आवरण, मान (धोर), चार ते सहा तारा आणि स्वर-जुळणीच्या खुंट्या. या तंतुवाद्याची निर्मिती प्रक्रिया आणि त्याची रचना, काळानुरूप तसेच प्रदेशानुसार बदलत गेलीय.

सुतारकाम हाच रतीशदांचा पिढीजात व्यवसाय. त्यांचे वाडवडीलही सुतारकीच करत, पण त्यापैकी कुणीही कधीच सुतारकलेतून कुठलाही संगीतसाज घडवला नव्हता. या खानदानातील रतीशदा पहिलेच, ज्यांनी सूरसाजात हात आजमावला. रतीशदा किशोरवयीन होते, तेव्हाची गोष्ट. आपल्या वडलांना कामात मदत करता यावी यासाठी त्याची शाळा सुटली. ते सांगतात, "कधीकधी मी वडलांसोबत कदमताला किंवा चुराईबारीच्या बाजारपेठेत जायचो. एके दिवशी, मला त्या बाजारात विविध तुणतुणी वाजवणाऱ्या कलाकारांचा गट दिसला; त्या बँडमध्ये एक तुणतुणं मला फारच आवडलं, ते होतं 'दोतारा'." हा किशोरवयीन मुलगा पाहताच त्या वाद्याच्या प्रेमात पडला. नि त्यानं ते वाद्य बनवायचा निर्णय मनोमन पक्का केला.

“दोतारा बनवायचं मी ठरवलं खरं, पण तो बनवताना मोजमापं चुकू लागली. त्याकाळी धर्मनगर मध्ये एक अंध ‘दोतारा’ वाजवणारा कलाकार होता. या माणसानं मला दोताराची मोजमापं शिकवली. ते वर्ष होतं १९८२. माझं वय वर्ष होतं वीस. तेव्हा मी एका स्थानिक विक्रेत्याकडून ‘कुमा’ लाकूड विकत घेतलं. न् पहिल्यांदाच माझ्या या हातांनी दोतारा बनवला,” रतीशदा सांगतात. दोतारा गुळगुळीत करण्यासाठी रतीशदानं तेव्हा सुतारकी करणारे करत तेच केलं. काचांची बारीक पुड जाड कापडात ठेवून पुरचुंडी केली. नि त्यानं लाकूड घासलं. कारण तेव्हा या सुतारांना ‘सँडपेपर’ची माहितीच नव्हती. “मी एक फुटलेली ‘ढोलकी’ मिळवली. तिचा चामडी तुकडा आणि काही भंगारात मिळालेले भाग वापरले. वाद्य वाजवण्यासाठी वापरले जाणारे ‘पिक’ [plectrum] मी म्हशीच्या शिंगापासून बनवले. हल्ली मात्र प्लास्टिकची पिक्स मिळतात.” रतीशदांना दोतारा कारागिरीतील त्यांच्या श्रीगणेशाचे सर्व तपशील अगदी स्पष्ट आठवतात.

"दोतारांतून मधूर सूर निघण्यासाठी तारा महत्त्वाच्या. मी वेगवेगळ्या जाडीच्या वाद्यतारांचा वापर करतो," असं म्हणत रतीशदानं धर्मनगरमधील संगीतसाजांच्या दुकानातून आणलेल्या तारा दाखवल्या. त्यात ब्राँझ, स्टील नि तांब्याच्या तारा होत्या. "वाद्याची जुळवणी (ट्यूनिंग) पूर्णपणे माझ्या कानावर अवलंबून असते; मी स्वतःच हे वाद्य वाजवून त्याची जुळवणी करतो." हे काम तासंतास चालतं. रतीशदानं तरूणपणातच खणखणीत दोतारा घडवण्याचं कौशल्य मिळवलं. पण त्यांनी बनवलेले हे स्वरसाज कधी विकले मात्र नव्हते. आता अगदीच आर्थिक तंगी आल्यानं रतीशदानं 'दोतारा' विकायला सुरुवात केलीय. या आर्थिक ताणाचं अलीकडील कारण आहे, त्यांची ५२ वर्षीय पत्नी ज्योत्सानाचं दुर्धर आजारपण.

“गेली काही वर्ष माझी बायको कॅन्सरचा सामना करतेय. उपचारांसाठी आम्ही तिला आसाममधील सिलचर [१२० किमी अंतरावर] च्या दवाखान्यात नेतो. कधीकधी महिन्यातून दोनतीनदाही हॉस्पिटलला न्यावं लागतं. तिच्या औषधोपचारावर आतापर्यंत पाच लाखाचा खर्च आलाय. एवढी रक्कम माझ्या ऐपतीबाहेरची. त्यामुळं मला उसणवारी करावी लागली. आता मी कर्जात बुडालोय. या परिस्थितीतून निघण्यासाठी मी माझी फणसाची झाडं विकली. एवढी फळं देणारी झाडं, जळणासाठी विकताना जीव जळत होता. तरी मी अगदी शेवटचं झाड विकलं. न् पैसे किती मिळाले तर – ४००० रूपये. तेही कापरागत उडून गेले." रतीशदा सांगतात.

सुतारकाम मिळतं, तेव्हा रतीशदा दिवसाला ५०० रुपये कमावू शकतात. महिन्याकाठी या कामातून ते जेमतेम ७,००० रुपयेच मिळवतात. त्यातही वर्षातून दोन-महिन्यांचा भाकड काळ असतोच. तेव्हा अजिबातच सुतारकाम मिळत नाही. "त्यामुळंच मी वाद्यं विकायला धर्मनगरला जाऊ लागलो. त्याशिवाय दोन पैसे मिळवण्याचा दुसरा पर्यायच नव्हता. माझ्याकडं जवळजवळ काहीच बचत नाही. थोरला मुलगा शहरातल्या एका सराफी दुकानात काम करतो. त्याला जमेल तितकी मदत करतो," रतीशदा सांगतात. त्यांची चार मुलं — तीन मुलगे व एक मुलगी — आळीपाळीनं ज्योत्स्नाला दवाखान्यात न्यायची जबाबदारी सांभाळतात. रतीशदांची सर्वात धाकटी मुलगी रिमिता (वय १७) अजून हायस्कूलमध्ये शिकतेय.

हा लोककलाकार, त्याचं संगीत हाच त्याचा एकमेव आधार. "मी एखादं गाणं किंवा एखादी चाल निवडतो, आणि ती वाजवत बसतो. ही गाणी, चाली मला कुणीही शिकवलेल्या नाहीत. त्या आपसुक माझ्यातून बाहेर पडतात. मी 'दोतारा' वाजवू लागलो की, मला वेळेचं भानच राहत नाही. या कलेतून पैसे कमवावेत, असा विचार मी कधी केलाच नव्हता. अवघ्या पाच वर्षांपूर्वीची गोष्ट — मी आर्थिक तंगीत होतो — तेव्हा कोणीतरी मला दोतारे बनवून विकायचा सल्ला दिला." रतीशदानं आतापर्यंत १३ दोतारे विकलेत. एका दोताऱ्यामागे त्यांना ५,००० रुपयांपर्यंत रक्कम मिळू शकते. "दोताऱ्यासाठी लागणाऱ्या कच्च्या मालाचाच खर्च २,००० रुपये येतो. पण, मी स्वतः बनवलेला पहिला दोतारा जपलाय. तो मी कधीच विकणार नाही. त्या दोताऱ्यावर माझा जीव जडलाय, ते प्रेम तसंच राहील." हे बोलताना रतीशदांचा चेहरा उजळतो.

हळूहळू रतीशदांच्या दोताऱ्यांना ग्राहक मिळू लागलेत. "मी स्वतः संगीतप्रेमी आहे आणि रतीशदा हा एक कसलेला वादक आहे. मला समजलं की, तो 'दोतारा' बनवतो, मी लगेचच त्याला माझ्यासाठी एक दोतारा बनवायला सांगितला," पंचेचाळीस वर्षीय सुरेंद्र नाथ सांगतात. ते पेशानं विज्ञान शिक्षक आहेत. रतीशदांच्या दोताऱ्यांचा हा पहिलाच ग्राहक. त्यांनीच रतीशदांना आणखी दोतारे बनवण्याचं प्रोत्साहनही दिलं. तसंच एका स्थानिक क्लबमध्ये सादरीकरणासाठी आमंत्रितही केलं.

दोतारा कलेनं रतीशदांना समाजात मानसन्मान मिळू लागला. त्यांच्या कुटुंबियांसाठी मात्र ही फार विशेष बाब नाही. "लग्नाच्या वेळी आम्हाला माहीत होतं की, त्याला संगीतात रस आहे. पण आम्ही कधी त्याची कला फारशी ऐकली नाही. कारण आम्हाला वाटायचं, हा दिवसभर काम करून, थकून आला असेल, त्यामुळं क्वचितच आम्ही त्याचं वाजवणं घरात ऐकलं," रतीशदांच्या सत्तरवर्षीय सासुबाई शारदा मलाकार म्हणतात, "याच्याशी मुलीचं लग्न ठरवलं, तेव्हा आम्ही फक्त ऐवढच पाहिलं, मुलगा नियमित कमावतोय ना, त्याचं घर आहे ना, बस्स बाकी आम्ही काही पाहिलं नव्हतं," शारदाबाई आपल्या रूग्णाईत मुलीला पहायला घरी आलेल्या.

आपण कमावलेली कला आपल्यासोबतच जाईल, याची रतीशदांना जाणीव आहे. ते म्हणतात, " माझ्या मुलांपैकी कोणालाही या कलेत किंवा दोतारा बनवण्यात रस नाही. या कामात संयम व ऊर्जा लागते. तो कलही माझ्या मुलांमध्ये नाही." परंतु, या कलेबद्दची ही अनास्था केवळ त्यांच्या कुटुंबापुरतीच मर्यादित नाही. ज्येष्ठ कलाकारांसाठी असलेल्या सरकारी योजनांनीही रतीशदांना वंचितच ठेवलंय. "मी कारागिरांसाठीच्या तीन वेगवेगळ्या पेन्शन योजनांसाठी अर्ज केला होता— 'शिल्पी भत्ता' आणि 'सुतार भत्ता' मिळावा यासाठीही प्रयत्न केला. पण एकाही योजनेतून मला मदत मिळाली नाही," रतीशदा सांगतात.

"चार लोकांनी आपल्या कलेला दाद द्यावी, असं मलाही वाटतं. नाही असं नाही; पण मला वाटतं, माझ्याकडं तेवढी प्रतिभा असती. तर मी, संगीत क्षेत्रातच स्वत:ला झोकून दिलं असतं. आई जिवंत होती ना, तेव्हा ती मला गा म्हणायची. मी तिच्यासाठी 'दोतारा' वाजवत एखादं भक्तिगीत गायचो. संगीतक्षेत्रातली माझी ही एवढीच कामगिरी मला नि तिला पुरेशी होती..."

अनुवाद : प्रशांत खुंटे