સરલા ગામના સુથાર-સંગીતકાર

શિવની વિશાળ મૂર્તિની ફરતે આવેલું બોરો કાલીબારી દિઘી તરીકે ઓળખાતું એક જળાશય ત્રિપુરાના આ અજાણ્યા શહેર ધર્મનગરનું કેન્દ્ર છે. શહેરી અંધાધૂંધીની વચ્ચે આ એક એવું સ્થળ છે જ્યાં રોજ સાંજે સ્થાનિકો અને પ્રવાસીઓ એક શાંત સ્થળની શોધમાં ઉમટી પડે છે. ઘણીવાર એન્જિનના મોટા અવાજો, અધીરાઈપૂર્વક વગાડવામાં આવતા વાહનોના હોર્ન અને ભીડને ચીરીને આવતો એક શાંત સૂર સંભળાય છે, અને એ સૂર લોકોને એ સંગીતની દિશામાં ખેંચી જાય છે.

ઉંમરના 60 ના દાયકામાં પહોંચેલી એક વ્યક્તિ સરોવર પાસે બેસીને લાંબી દાંડીવાળા લ્યુટ જેવા વાદ્ય (સિતાર કે તંબૂરા જેવા એક પ્રાચીન તંતુવાદ્ય) પર પ્રચલિત લોકગીતો વગાડે છે. બંધ આંખે એક હાથ વડે તેઓ તાર છેડે છે, બીજો હાથ સાંકડા ફિંગરબોર્ડ પર ફરતો રહે છે. તેમની આસપાસ ભેગા થયેલા થોડા જિજ્ઞાસુ લોકો નથી જાણતા તેમનું આ વાદ્ય, નથી જાણતા આ મધુર સ્વરરચના, કે નથી જાણતા ત્રિપુરામાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ માલી સમુદાયના આ કલાકારનું નામ.

પરંતુ માત્ર 15 કિલોમીટર દૂર ઉત્તર ત્રિપુરા જિલ્લાની (કદમતલા બ્લોક હેઠળની) આ નાની સરલા ગ્રામ પંચાયતમાં બધા રતિશ માલાકારને 'દોતારા વાદક' તરીકે ઓળખે છે

26 વર્ષનો સ્થાનિક રિક્ષા ચાલક ગર્વથી અમને કહે છે, "અમે બધા તેમને ઓળખીએ છીએ. આ એ વ્યક્તિ છે જેમના થકી લોકો અમારા ગામને ઓળખે છે." પરંતુ રતિશ ખમચાય છે, "હું કોઈ વ્યાવસાયિક સંગીતકાર નથી. હું તો એક સુથાર છું. આ ઘરનું લાકડાનું બધું કામ મેં જાતે કર્યું છે." અમે તેમના બે રૂમવાળા ઈંટ અને માટીના ઘરમાં છીએ, અમે ચાના શાંત બગીચાઓ વચ્ચે એક ઊંચાઈ પર બેઠા છીએ. રતિશ કહે છે, "સંગીત એક એવી વસ્તુ છે જે મને શાંતિ આપે છે. મારી પાસે કોઈ કામ ન હોય ત્યારે હું દોતારા બનાવીને વગાડું છું."

રતિશ લોકસંગીતમાં વપરાતા, મહાન સાંસ્કૃતિક મહત્વ અને ઈતિહાસ ધરાવતા, આ તંતુવાદ્યનો અમને પરિચય કરાવે છે. દોતારા, દોતાર અથવા સ્વરાજ એ બાંગ્લાદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ અને પૂર્વ બિહારમાં ઘણી સદીઓ જૂની પરંપરાઓનો અભિન્ન ભાગ છે. બાઉલ જેવા આધ્યાત્મિક લોક સંગીત, ગ્રામીણ વિસ્તારના ભવૈયા અને ભટિયાલીના લોકગીતો તેમજ મૌખિક કથાકથનના કાર્યક્રમોમાં આ વાદ્ય જોવા મળે છે. રતિશ કહે છે, "લોકો તેને દોતારા (બે તારવાળું) કહે છે, પરંતુ મોટાભાગના વાદ્યોમાં ઓછામાં ઓછા ચાર તાર હોય છે, ક્યારેક છ પણ હોય. હું તેને સ્વરાજ કહેવાનું પસંદ કરું છું."

તેઓ કહે છે, "જ્યારે પણ હું માપનની કે બીજી કોઈ સમસ્યામાં ફસાઈ જાઉં છું, ત્યારે હું કામમાંથી થોડો વિરામ લઉં છું અને આ વાદ્ય વગાડું છું. તે મને ફરીથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ કરે છે." રતિશ નવા બનાવેલા દોતારામાંથી એક હાથમાં લઈને અમને તેના ભાગોથી પરિચિત કરાવે છે: અનુનાદક (બાટી), અનુનાદકને આવરી લેતું પટલ, દાંડી (ધોર), ચાર થી છ તાર અને ખૂંટી (ટ્યુનિંગ પેગ્સ). સમયની સાથે સાથે અને અલગ અલગ પ્રદેશોમાં લ્યુટની બનાવટ અને ડિઝાઇન બદલાતી ગઈ છે.

રતિશનો પરિવાર પેઢીઓથી સુથારીકામ સાથે સંકળાયેલો છે, તેમના બાપ-દાદા ખૂબ કુશળ, અનુભવી સુથાર હતા, પરંતુ આ પરિવારમાંથી કોઈએ ક્યારેય કોઈ સંગીત વાદ્ય બનાવ્યું નથી. કિશોરાવસ્થામાં રતિશે શાળા અધવચ્ચે છોડી દીધી હતી અને પોતાના પરિવારને ટેકો આપવા માટે તેઓ પોતાના પિતા સાથે (સુથારીકામમમાં) જોડાયા હતા. "કેટલીકવાર અમે કદમતલા અથવા ચુરઈબારીમાં નજીકના બજારોમાં જતા હતા. એક દિવસ હું વિવિધ તંતુવાદ્યો વગાડતા કલાકારોના એક જૂથને મળ્યો અને મને જે વાદ્ય ગમી ગયું તેનું નામ દોતારા હતું." ત્યારે જ તેમણે પોતાની જાતે એક દોતારા બનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું.

તેઓ કહે છે, "પછીથી ધર્મનગરમાં એક અંધ દોતારા વાદકે મને એ માટેના માપ શીખવ્યા હતા. 1982 માં 20 વર્ષની ઉંમરે સ્થાનિક વેપારી પાસેથી ખરીદેલા નરમ કુમા લાકડામાંથી મેં મારું પહેલું દોતારા બનાવ્યું હતું. તે સમયે તેમને કાચપેપર વિષે કોઈ ખ્યાલ નહોતો. બારીક કચડેલા કાચને જાડા કપડામાં લપેટીને તેનો ઉપયોગ તેઓ લાકડાને સુંવાળું કરવા માટે કરતા હતા. તેઓ કહે છે, "આ નવું વાદ્ય બનાવવા માટે મેં ખરાબ થઈ ગયેલા ઢોલક (ડ્રમ) ના ચામડાનો ટુકડો અને ધાતુના કેટલાક નકામા ભાગો ઉપયોગમાં લીધા હતા. ભેંસના શિંગડામાંથી નખલી [પ્લેક્ટ્રમ] બનાવવામાં આવી હતી. હવે પ્લાસ્ટિકની જ નખલી મળે છે." રતિશને દરેકેદરેક વિગત યાદ છે.

ધર્મનગરમાં એક સંગીત વાદ્યની દુકાનમાંથી ખરીદેલા કાંસા, સ્ટીલ અને તાંબાના વાયરો કાઢતા રતિશ કહે છે, "તાર માટે હું અલગ અલગ જાડાઈના સંગીતના વાયરનો ઉપયોગ કરું છું. ટ્યુનિંગ માટે હું સંપૂર્ણપણે મારા કાન પર આધાર રાખું છું. હું વાદ્ય વગાડું છું અને તેને ટ્યુન કરું છું." અને તેમાં કલાકો લાગી શકે છે. દોતારા વાદ્ય બનાવતા અને વગાડતા તો તેઓ જિંદગીના શરૂઆતના વર્ષોમાં જ શીખી ગયા હતા, પરંતુ એ વેચવાનું તેમણે તાજેતરમાં જ શરુ કર્યું છે, ખાસ કરીને પોતાના નાણાકીય સંઘર્ષને, અને હાલમાં તો તેમના 52-વર્ષના પત્ની જ્યોત્સનાની સારવારના ખર્ચને પહોંચી વળવા.

રતિશ કહે છે, "છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેને કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું છે. સારવાર માટે, ઘણીવાર મહિનામાં એક કરતા વધુ વખત, અમે તેને [120 કિમી દૂર] આસામના સિલચરમાં લઈ જઈએ છીએ. મેં આ સારવાર પાછળ લગભગ પાંચ લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા છે. અને એ રકમ મારે ઉછીની લેવી પડી હોવાથી હવે હું દેવામાં ડૂબી ગયો છું. ફણસના મારા કેટલાક ઝાડ લાકડા માટે વેચી નાખ્યા પછી પણ મારી આ હાલત છે. છેલ્લા ઝાડના મને 4,000 રુપિયા મળ્યા હતા."

સુથારીકામને લગતું કામ હોય ત્યારે રતિશને રોજના 500 રુપિયા મળે છે. એક મહિનામાં તેઓ વધુમાં વધુ 7,000 રુપિયા કમાય છે. પરંતુ ક્યારેક એવો સમય પણ આવે છે જ્યારે બે કે ત્રણ મહિના સુધી તેમને કામ મળતું નથી. રતિશ કહે છે, "એટલે મેં આ વાદ્યો વેચવા ધર્મનગર જવાનું શરૂ કર્યું હતું. અમારે માટે પૈસાનો એ એકમાત્ર સ્ત્રોત બની શકે છે. મારી પાસે ભાગ્યે જ કોઈ બચત છે. મારો મોટો દીકરો શહેરમાં એક ઝવેરાતની દુકાનમાં કામ કરે છે અને શક્ય તેટલી મદદ કરે છે." રતિશના ચાર બાળકો - ત્રણ દીકરા અને એક દીકરી - જ્યોત્સનાની હોસ્પિટલ મુલાકાતોનું ધ્યાન રાખે છે. સૌથી નાની દીકરી, 17 વર્ષની, રિમિતા હજી હાઈસ્કૂલમાં છે.

આ સંગીતકાર માટે સંકટસમયે આશ્વાસનરૂપ કોઈ એકમાત્ર વસ્તુ હોય તો એ છે તેમનું સંગીત. "હું કોઈ એક ગીત કે સૂર પસંદ કરું છું અને મારી જાતે એ વગાડતો રહું છું. મને ક્યારેય કોઈએ શીખવ્યું નથી. દોતારા વગાડતી વખતે હું સમયનું ભાન ભૂલી જાઉં છું. મેં ક્યારેય આમાંથી પૈસા કમાવવાનું વિચાર્યું નહોતું. માત્ર પાંચ વર્ષ પહેલાં હું આર્થિક રીતે સંઘર્ષ કરી રહ્યો હતો એટલે કોઈકે દોતારા બનાવીને વેચવાનું સૂચન કર્યું હતું." તેમણે અત્યાર સુધીમાં 13 દોતારા વેચ્યા છે. તેમને એક નંગની 5,000 રુપિયા સુધીની કિંમત મળી શકે છે. "એક નંગ માટે કાચા માલની કિંમત 2,000 રુપિયા છે. પરંતુ મેં ક્યારેય મેં બનાવેલો પહેલો દોતારા વેચ્યો નથી. તેની સાથે મને ખૂબ લગાવ છે." આ બોલતી વખતે રતિશનો ચહેરો ખીલી ઊઠે છે.

હવે તેમને ગ્રાહકો મળી રહે છે. વિજ્ઞાનના શિક્ષક (45 વર્ષના) સુરેન્દ્ર નાથ કહે છે, "હું સંગીતનો શોખીન છું અને રતિશ પોતે ખૂબ જ સારા વાદક છે. મને ખબર પડી કે તેઓ દોતારા બનાવે છે એટલે તરત જ મેં તેમને મારે માટે એક દોતારા બનાવવાનું કહ્યું હતું." તેઓ રતિશના પહેલા ગ્રાહક હતા. તેમણે રતિશને વધુ દોતારા બનાવવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા અને સ્થાનિક ક્લબમાં રજૂઆત કરવા માટે પણ આમંત્રણ આપ્યું હતું.

જોકે, સમુદાયમાં મળેલી આ ઓળખ રતિશના પરિવારને ઉત્સાહિત કરતી નથી. પોતાની દીકરીને મળવા આવેલા રતિશના સાસુ 70 વર્ષના શારદા માલાકાર કહે છે, "(અમારી દીકરીના) લગ્ન કર્યા તે વખતે અમે જાણતા હતા કે તેમને સંગીતમાં રસ છે. કામના લાંબા દિવસ પછી તેઓ થાકી ગયા હશે એમ વિચારીને અમે લગભગ ક્યારેય તેમને વગાડવાનું કહેતા નથી. અમારી દીકરીના લગ્ન કરાવતી વખતે અમારી મુખ્ય ચિંતા એક સ્થિર આવક ને એક કાયમી રહેઠાણની હતી."

રતિશ જાણે છે કે આ એક એવો વારસો છે જે તેઓ તેમના બાળકોને ક્યારેય નહીં સોંપે. "એ મારી સાથે જ પૂરું થઈ જવાનું છે. મારા કોઈપણ બાળકોને હસ્તકળામાં રસ નથી. તેમની પાસે નથી એને માટેની તાકાત, નથી એવી ધીરજ કે નથી એના પ્રત્યે કોઈ રુચિ." પરંતુ આ ઉદાસીનતા ફક્ત તેમના પરિવાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેમના જેવા અનુભવી કલાકારો માટેની કોઈ સરકારી યોજનાઓથી પણ તેમને કોઈ રાહત મળી શકી નથી. તેઓ કહે છે, "મેં શિલ્પી ભાથા અને સુથાર ભાથા સહિત કારીગરો માટેની ત્રણ અલગ અલગ પેન્શન યોજનાઓ માટે અરજી કરી છે. પરંતુ મને કંઈ કરતા કંઈ મળ્યું નથી."

"હું એમ નહીં કહું કે સમુદાયમાં મને એક ઓળખ મળે એ મારે જોઈતું નથી, પણ મને થાય છે કે હું વધુ પ્રતિભાશાળી હોત તો સારું થાત. તો મેં સંગીત ક્ષેત્રે કારકિર્દી પસંદ કરી હોત. મારી માતા જીવતી હતી ત્યારે તે મને તેને માટે ગાવાનું કહેતી હતી. હું દોતારા વગાડતો હતો અને ભજન ગાતો હતો. તે વખતે એટલું પૂરતું હતું..."

આ વાર્તા મૃણાલિની મુખર્જી ફાઉન્ડેશન (MMF) ની ફેલોશિપ દ્વારા સમર્થિત છે.