সৰলা গাঁৱৰ দোতাৰাবাদকজন

ত্ৰিপুৰাৰ ধৰ্মনগৰ চহৰৰ বৰৌ কালিবাৰীৰ দিঘী নামে জুৰিটোৰ মাজতে আছে এটা শিৱৰ বিশাল মন্দিৰ – দেখাত সাধাৰণ যেন লগা এই এইটোৱেই চহৰখনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। চহৰৰ খৰ-ঢৰ জীৱন আৰু কোলাহলপূৰ্ণ এইখন ঠাইতে অলপ শান্তি বিচাৰি নিতৌ পৰ্য্যটক আৰু স্থানীয় লোকৰ ভীৰ লাগে। গাড়ীবোৰৰ ইঞ্জিনৰ বিকট শব্দ, অধৈৰ্য্য হৈ পৰা চালকৰ গাড়ীৰ হৰ্ন আৰু ভীৰৰ মাজত এক প্ৰশান্তিভৰা সুৰ আপুনি শুনিবলৈ পাব, সিয়েই মানুহক তালৈ টানি নিয়ে।

দীঘি জুৰিটোৰ কাষতে বহি ক্ষুদ্ৰ বীণাসদৃশ দীঘল গ্ৰীবাৰ তাঁৰযুক্ত বাদ্যযন্ত্ৰ বজোৱাত ব্যস্ত এজন শিল্পী। বয়স চাগে ষাঠিৰ ওচৰা-উচৰি হ’ব। দুচকু মুদি তেওঁ সেই ততযন্ত্ৰৰ তাঁৰত এখন হাতেৰে কম্পন তুলিছে, আনখন হাতেৰে ফিংগাৰব’ৰ্ডত আঙুলি ফুৰাইছে। এমুঠিমান কৌতূহলী লোকে তেওঁক ঘেৰি ধৰিছে, তেওঁলোকে শিল্পীগৰাকীকো চিনি নাপায়, বাদ্যযন্ত্ৰবিধৰ নামো নাজানে। গানৰ সুৰ কি, সেয়াও তেওঁলোকে নাজানে। সেই ততযন্ত্ৰ বাদক গৰাকী ত্ৰিপুৰাৰ অনুসূচিত জাতি মালি সম্প্ৰদায়ৰ এগৰাকী শিল্পী।

কিন্তু তাৰ পৰা মাত্ৰ ১৫ কিলোমিটাৰ দূৰৰ উত্তৰ ত্ৰিপুৰা জিলাস্থিত ক্ষুদ্ৰ গাঁও পঞ্চায়ত সৰলা (কদমতালা খণ্ড)ৰ সকলোৱে এই ৰতীশ মালাকৰক দোতাৰাবাদক বুলি জানে।

“তেওঁক আমি সকলোৱে চিনি পাও। তেওঁৰ নামেৰেই আমাৰ এই গাঁওখন মানুহে চিনি পায়,” সগৌৰৱে কয় সৰলা গাঁৱৰ ২৬ বছৰ বয়সীয়া এজন ৰিক্সাচালকে। ৰতীশে অৱশ্যে এই উক্তিত অলপ সংকোচবোধ কৰে। “মই আচলতে পেছাদাৰী শিল্পী নহয়। বাঢ়ৈৰ কাম কৰো। এই ঘৰটোৰ আটাইখিনি কাঠৰ কাম মই নিজে কৰিছোঁ,” তেওঁ কয়। আমি আছো তেওঁৰ ইটা লগোৱা দুটা কোঠালীৰ ঘৰটোত। চাহ বাগিচাৰ নিজম পৰিৱেশৰ কাষত এই ঘৰটো। “গান-বাজনাতে মই মনৰ শান্তি পাও। কাম-কাজ বিশেষ নাথাকিলে মই দোতাৰা বনাও আৰু বজাও।”

এই বুলি কৈ সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য্য আৰু ইতিহাসসমৃদ্ধ ততবাদ্যবিধৰ সৈতে আমাক পৰিচয় কৰাই দিয়ে তেওঁ। বহু শতাব্দী ধৰি বাংলাদেশ, পশ্চিমবংগ, অসম আৰু পূব বিহাৰৰ লোক-পৰম্পৰাৰ অভিন্ন অংগ এই দোতাৰা যাৰ আন এক নাম স্বৰাজ। গ্ৰামীণ বাংলাত বাউলৰ দৰে আধ্যাত্মিক গীত হওক বা ভৱইয়া আৰু ভাটিয়ালীৰ দৰে নাৱৰীয়াৰ গীত অথবা মুখে মুখে চলি অহা গীত-মাত সকলোতে দোতাৰা বিৰাজমান। “মানুহে এই বাদ্যযন্ত্ৰবিধক দোতাৰা (দুডাল তাঁৰযুক্ত) বুলি কয়, কিন্তু প্ৰায়ভাগতে অতিকমেও চাৰিডাল তাঁৰ থাকে, কিছুমানত ছডালো থাকে। মই ইয়াক স্বৰাজ বুলি কৈ ভাল পাও,” ৰতীশে কয়।

“যেতিয়াই কাঠৰ কামত জোখ-মাখ আদি নাইবা আন কোনো সমস্যাত পৰো, মই তাৰ পৰা সামান্য বিৰতি লৈ দোতাৰা বজাও। পুনৰ কামত মনযোগ দিয়াত ই মোক সহায় কৰে।” ৰতীশে নতুনকৈ বনোৱা দোতাৰাকেইটাৰ মাজৰ পৰা এটা তুলি লৈ তাৰ অংশবোৰ বৰ্ণনা দিয়ে, অনুনাদক (বাতি), অনুনাদক ঢকাৰ বাবে থকা চামৰা, ধড় (গ্ৰীবা), চাৰিৰ পৰা ছডাল তাঁৰ আৰু সেয়া টিউন কৰাৰ বাবে থকা টিউনিং পেগ। এই ততবাদ্যবিধৰ ডিজাইন আৰু বনোৱাৰ কৌশল সময় বাগৰাৰ লগে লগে আৰু ঠাইভেদে সলনি হৈছে।

ৰতীশৰ পৰিয়ালটোৰ মানুহখিনি ভালেকেইটা প্ৰজন্ম ধৰি পাকৈত বাঢ়ৈ। কিন্তু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ কোনেও কেতিয়াও বাদ্যযন্ত্ৰ বনাই পোৱা নাছিল। কৈশোৰতে ৰতীশে পঢ়া এৰি বাপেকক কামত সহায় কৰি দিছিল। “কেতিয়াবা আমি কাষৰে কদমতলা নাইবা চৌৰাবাৰীৰ বজাৰলৈ গৈছিলো। এদিনাখন তাতে মই কেইগৰাকীমান শিল্পীয়ে তাঁৰযুক্ত বিভিন্ন বাদ্যযন্ত্ৰ বজাই থকা দেখিলো। তাৰে এবিধ ততযন্ত্ৰই মোৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল, সিটো আছিল দোতাৰা।” তেনেকৈয়ে তেওঁ নিজে তেনে এটা বাদ্যযন্ত্ৰ বনোৱাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে।

“পিছলৈ ধৰ্মনগৰৰ এজন অন্ধ দোতাৰাবাদকে মোক ততযন্ত্ৰবিধৰ জোখ-মাখখিনি শিকাই দিলে। ২০ বছৰ বয়সত স্থানীয় বিক্ৰেতা এজনৰ পৰা নৰম কুমা কাঠ কিনি আনি প্ৰথমবাৰ এটা দোতাৰা বনালো, সেয়া ১৯৮২ৰ কথা,” তেওঁ কয়। চিৰিছ কাগজৰ বিষয়ে তেওঁৰ একো ধাৰণাই নাছিল। পাতল কাপোৰত কাঁচৰ মিহি গুড়ি লৈ তেওঁ ঘঁহি ঘঁহি কাঠ মসৃণ কৰিছিল। “মই বেয়া ঢোলক (ঢোল) এটাৰ চামৰা আৰু পেলনীয়া ধাতুৰ অংশ আদি ব্যৱহাৰ কৰিছিলো। ম’হৰ শিঙেৰে মিজৰাব (পিক বা প্লেকট্ৰাম) বনাইছিলো। আজিকালি কেৱল প্লাষ্টিকৰ বনোৱা হয়।” ৰতীশৰ সেই আশীৰ দশকৰে কথাখিনি ভালদৰেই মনত আছে।

“তাঁৰৰ বাবে মই বিভিন্ন ঘনত্বৰ সুৰীয়া সুৰীয়া তাঁৰ ব্যৱহাৰ কৰো,” ৰতীশে ধৰ্মনগৰৰ বাদ্যযন্ত্ৰৰ দোকান এখনৰ পৰা অনা ব্ৰঞ্জ, তীখা আৰু তামৰ তাঁৰ দেখুৱাই কয়। “কাণেৰে শুনি টিউনিং কৰো। বজাই বজাই টিউন কৰো।” এই কামটোত কেবাঘণ্টা লাগি যাব পাৰে। তেওঁ জীৱনৰ প্ৰাৰম্ভিক ভাগতে দোতাৰা বনোৱা আৰু বজোৱা শিকিছে যদিও কেৱল শেহতীয়াকৈহে তেওঁ আৰ্থিক অনাটনত পৰি সেয়া বিক্ৰী কৰিবলৈ লৈছে। বিশেষকৈ তেওঁৰ ৫২ বছৰীয়া পত্নী জ্যোৎস্নাৰ চিকিৎসাৰ বাবে।

“তেওঁৰ কৰ্কট ৰোগ ধৰা পৰাৰ কেইবছৰমান হ’ল। আমি অসমৰ শিলচৰলৈ (১২০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ) চিকিৎসাৰ বাবে লৈ যাও। প্ৰায়ে মাহত এবাৰতকৈ বেছি নিবলগীয়া হয়। প্ৰায় পাঁচ লাখতকৈও অধিক টকা এই চিকিৎসাতে খৰচ হৈছে। সেই টকা ধাৰ কৰি আনিছিলো। এতিয়া মই ধাৰত ডুবিছো। ধাৰ মাৰিবলৈ মই কঁঠালৰ গছ কেইডালমানো বিক্ৰী কৰিছো। অলপতে এডাল বিক্ৰী কৰি ৪,০০০ টকা পাইছো,” ৰতীশে কয়।

বাঢ়ৈৰ কাম পালে দিনটোত ৫০০ টকা ৰতীশৰ উপাৰ্জন হয়। এমাহত তেওঁ খুব বেছি ৭,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। কিন্তু কেতিয়াবা দুই-তিনিমাহ তেওঁ কাম নোপোৱা হয়। “তেনেকৈয়ে মই ধৰ্মনগৰলৈ বাদ্যযন্ত্ৰ বিক্ৰী কৰিবলৈ যোৱা হ’লো। দৈনিক উপাৰ্জনৰো এটা বাট ওলাল। মোৰ কোনো সঞ্চয় নাছিল। ডাঙৰজন ল’ৰাই চহৰৰ গহনাৰ দোকান এখনত কাম কৰে আৰু যিমান পাৰে সহায় কৰে,” ৰতীশে কয়। তেওঁৰ চাৰিটা ল’ৰা-ছোৱালী। তিনিটা ল’ৰা আৰু এজনী ছোৱালী। জ্যোৎস্নাক হস্পিতাললৈ নিবলগীয়া হ’লে তেঁৱেই চায়। আটাইতকৈ সৰুজনী ৰিমিতা হাইস্কুলত পঢ়ি আছে।

এই দোতাৰাৰ সুৰেই তেওঁক মনত সান্তনা দিয়ে। “মই মনৰ ভিতৰতে সুৰ এটা তৈয়াৰ কৰি লৈ তাকেই বজাই থাকো। কোনেও মোক শিকোৱা নাই। দোতাৰা বজালে মই সেই সময়খিনিত হেৰাই য়াও। এইটোৰ পৰা যে পইচা উপাৰ্জন কৰিম, কেতিয়াও ভবা নাছিলো। পাঁচ বছৰ আগৰ কথা। আৰ্থিক অনাটনত ভূগি থাকোতে কোনোবাই মোক দোতাৰা বনাই বিক্ৰী কৰাৰ কথা কৈছিল।” তেওঁ এতিয়ালৈ ১৩ টা বিক্ৰী কৰিছে। এটা দোতাৰাত ত?ওঁ ৫,০০০ পৰ্য্যন্ত টকা পায়। “দোতাৰা বনোৱাৰ বাবে কেঁচামাল ক্ৰয় কৰোঁতে ২,০০০ বেছি টকা যায়। কিন্তু মই প্ৰথম যিটো দোতাৰা বনাইছিলো, সেইটো কেতিয়াও বিক্ৰী কৰাৰ কথা ভবা নাই। সেইটো মোৰ বৰ আপোন।” ৰতীশে কথাখিনি কৈ থকাৰ সময়ত তেওঁৰ মুখখন উজলি উঠে।

এতিয়া তেওঁ গ্ৰাহক পোৱা হৈছে। “গান-বাজনাত মোৰ চখ আছে আৰু ৰতীশে বৰ ভাল বজায়। তেওঁ দোতাৰা বনায় বুলি জানিবলৈ পোৱাত মই ততালিকে আহি তেওঁক মোৰ বাবে এটা সাজি দিবলৈ ক’লো,” বিজ্ঞান শিক্ষক সুৰেন্দ্ৰ নাথে (৪৫) কয়। তেঁৱেই ৰতীশৰ প্ৰথমজন গ্ৰাহক। তেওঁ ৰতীশক আৰু দোতাৰা বনাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল আৰু স্থানীয় ক্লাব এটাত দোতাৰাবাদন কৰিবলৈও আমন্ত্ৰণ জনাইছিল।

সমাজে স্বীকৃতি দিলেও ৰতীশৰ পৰিয়ালে অৱশ্যে দোতাৰাৰ প্ৰতি বেছি উচাহ নাই। “বিয়াৰ সময়ত তেওঁৰ গান-বাজনাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আছিল বুলি জানিছিলো। তেওঁক কেতিয়াও বজাবলৈ কোৱা নাছিলো। দিনটো কামত খাটি আহি ভাগৰ লাগি আছে বুলি ধৰি লৈছিলো। আমাৰ জীয়ৰীজনীক বিয়া দিয়াৰ সময়ত কিছুমান কথাই মনলৈ আহিছিল – স্থায়ী উপাৰ্জন আৰু স্থায়ী এখন ঘৰ,” জোৱায়েকৰ ঘৰলৈ অহা ৰতীশৰ শাহুৱেক সাৰদা মালাকৰে (৭০) কয়।

দোতাৰাৰ যি এই পৰম্পৰা তেওঁ আৰম্ভ কৰিলে, সেয়া সন্তানৰ হাতত তুলি দিয়াৰ কথা ৰতীশে কেতিয়াও ভবা নাই। “মোৰ লগতেই এয়া শেষ হ’ব। মোৰ কোনো এটা সন্তানো এই শিল্পৰ প্ৰতি আগ্ৰহী নহয়। দোতাৰাৰ প্ৰতি সিহঁতৰ কাৰো আগ্ৰহো নাই, বজোৱাৰ বা বনোৱাৰ ধৈৰ্য্যও নাই।” কিন্তু এই উদাসীনতা তেওঁৰ পৰিয়ালৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। তেওঁৰ দৰে জ্যেষ্ঠ শিল্পীৰ বাবে হাজাৰটা চৰকাৰী আঁচনি থকা সত্ত্বেও তাৰ কোনো সুফল তেওঁ পোৱা নাই। “মই শিল্পীৰ বাবে থকা শিল্পী ভাটা আৰু বাঢ়ৈৰ ভাটাকে ধৰি তিনিটা পেঞ্চনৰ বাবে আবেদন কৰিছো। কিন্তু এটাও পোৱা নাই,” তেওঁ কয়।

“মানুহে মোক চিনি পোৱা হওক, সেই ইচ্ছা মোৰ নথকা নহয়। কিন্তু মনতে ভাবো যে আৰু অলপ যদি প্ৰতিভা মোৰ থাকিলহেঁতেন। তেতিয়া কিজানি সংগীতকে জীৱিকা হিচাপে ল’ব পাৰিলোহেঁতেন। মা থাকোতে তেওঁ মোক গান গাই শুনাবলৈ কৈছিল। মই দোতাৰাটো লৈ ভক্তিমূলক গীত গাইছিলো। তেতিয়া ইমান বেছি আৰু ভবা নাছিলো...”

অনুবাদ: পংকজ দাস