ਜਦੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਇੰਤਹਾ ਹੀ ਨਾ ਰਹੀ

“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੰਡਿਆਲ਼ੀ ਤਾਰ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਇਓਂ ਜਾਪਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ... ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਉਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਦਾਦੋ ਦੇ ਦਾਦੋ (ਪਰਦਾਦਾ) ਇੱਥੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਨਾਨੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਭਗਵਾਨਗੋਲਾ [ਬਲਾਕ] ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਘਰ ਹੈ।”

36 ਸਾਲਾ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬਲੀਆ ਹਸਨਨਗਰ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਬਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਾਮੁਸ਼ਕਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਘੁਸਪੈਠੀਆ' ਕਹਿ ਕੇ ਜ਼ਬਰਨ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ੇਖ਼, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ, ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ,"ਵੋਟਰ ਕਾਰਡ, ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ, ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਨੇ?"

ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਗਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਫੇਰੀ ਵਾਲ਼ੇ ਸਭ ਇਹੀ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਕਾਂਦੀ ਦੇ ਗੋਕਰਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ 52 ਸਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਮੰਡਲ (ਬਦਲਿਆ ਨਾਮ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਖ਼ੌਫ਼ਜ਼ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" ਉਹ ਬਤੌਰ ਨੌਕਰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 25,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਅਸਲੀ ਵੋਟਰ ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੇ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਵੀ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਹੀ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮਈ 2025 ਤੱਕ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਰੀਬ 4 ਲੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਲਿਆਣ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। [ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ]।

ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਨਾ ਦੱਸਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ... ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਅਣਗਿਣਤ ਬਾਲ਼ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਕੰਮ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।"

ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ 33 ਸਾਲਾ ਮੁਜੀਬਰ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਠ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ, ਦੋਹੇਂ ਹੀ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਸੈਨ ਹਜੇ ਵੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਜੀਬਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਡਰਾਈਵਰ ਹਨ, ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਬਚਪਨ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨਾਲ਼ ਜੂਝਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ।

ਮਹਿਬੂਬ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ,"ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਾਰਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਬਹੁਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਸੀ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਭਾਰ ਐਸਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।"

17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਹੁਨਰ। ਦਿੱਲੀ, ਪੰਜਾਬ, ਤਾਮਿਲ਼ਨਾਡੂ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ-ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੀਡਿਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਬਿਆਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਅਧਾਰ ਦੇ ਮਹਿਬੂਬ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਖ਼ਦਸ਼ੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਜੀਬੁਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਸਾਡੇ ਨਾਮ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਬਰਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ', 'ਰੋਹਿੰਗਿਆ', 'ਘੁਸਪੈਠੀਆ' ਜਾਂ 'ਅਵੈਧ' ਕਹਿ ਕੇ ਬਦਨਾਮ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਾਲਾਤ ਅੱਜ ਇੰਨੇ ਵਿਗੜ ਗਏ ਹਨ।

ਮੁਸਲਮਾਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਰਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਦਿਆਰਜਲੀ ਬਗੀਚਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ,''ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣੀਏ।''

32 ਸਾਲਾ ਨਾਜਮਾ ਬੀਬੀ ਬਿਨਾ ਪਲਸਤਰ ਵਾਲ਼ੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਫ਼ੀਕੁਲ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹਨ। ਰਫ਼ੀਕੁਲ ਇਸਲਾਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਾਲ ਨਾ ਚੁੱਕਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਡੋਬੂ ਪੈਣ ਲੱਗਦੇ ਨੇ।"

ਮਹਿਬੂਬ ਇਸ ਸਾਲ ਮਈ ਵਿੱਚ (ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ) ਈਦ-ਉਲ-ਅਜ਼ਹਾ ਮਨਾਉਣ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਬਲੀਆ ਹਸਨਨਗਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ। ਰਾਜਮਿਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਢਾਈ ਮੰਜਲਾ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ-ਇਕ ਇੱਟ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਮਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜਲ 'ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਥੋੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੀ ਗਈ ਹੈ।

ਮਕਾਨ ਦੇ ਜਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਬੂਬ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੁਰਨਾ ਬੀਬੀ (30 ਸਾਲਾ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਪਲੱਸਤਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਬਕੁਲ ਸ਼ੇਖ 16 ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੁੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਗਰ (12 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਰੇਹਾਨ (7 ਸਾਲ) ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਰਸਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਪਰ ਇੰਝ ਹੋ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਠਾਣੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਥਲ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਮਹਿਬੂਬ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪਰਤ ਗਏ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਕੰਮ 'ਤੇ ਲੱਗ ਗਏ।

9 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕਲ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਠਾਣੇ ਦੇ ਮੀਰਾ ਰੋਡ ਸਥਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਐੱਲ. ਆਰ. ਤਿਵਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ 'ਤੇ ਲੈ ਗਏ। ਰਾਤੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰਾ ਰੋਡ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ।

‘‘‘ਤੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਹੈਂ ਨਾ?'ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ,'ਮੈਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਹਾਂ' ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਪੈਨ ਕਾਰਡ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ,'ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਅੱਜਕੱਲ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ','' ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਲੀਆ ਹਸਨਨਗਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸ਼ਸਥਲੀ ਸਥਿਤ ਸਥਾਨਕ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੀਰਾ ਰੋਡ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਿਬੂਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਚਾਰ ਦਿਨ ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਝੱਲਿਆ। ਦਿਨ ਵੇਲ਼ੇ ਮੈਨੂੰ ਥਾਣੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤੀਂ ਪੁਲਿਸ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ।"

ਮੀਰਾ ਰੋਡ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਬੂਬ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਮੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਰੋਪ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਝੂਠਿਆਂ ਪਾਇਆ। ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਮੇਘਨਾ ਬੁਰਾਡੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।" ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮਹਿਬੂਬ ਲਈ 13 ਜੂਨ ਦਾ ਦਿਨ ਭਿਆਨਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਵੈਨ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਤਾਰ ਵਲ਼ੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹੋਰ ਕਈ ਗੱਡੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀ ਹੋਈਏ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀ ਪਨਵੇਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੈਂਪ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੀ।"

14 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਹੀ ਗੱਡੀ ਮਹਿਬੂਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ 30 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਏਅਰਪੋਰਟ ਲੈ ਗਈ। ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਗਡੋਗਰਾ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਹਨ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਮੁਜ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਇੰਝ ਕਿਉਂ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗਾ..." ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਦੇ ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼ ਕੈਂਪ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਮੰਜ਼ਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

“ਗੱਡੀ ਲਗਾਤਾਰ 5-6 ਘੰਟੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ,'ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ?' ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਤਾ ਦੱਸਿਆ। ਬੱਸ, ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ਼ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡੇ ਗਲ਼ੇ 'ਤੇ ਲੋਡਡ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵੀ ਤਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਜਾਓ।

“ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਕਿਵੇਂ ਜਾਈਏ? ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਸਾ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼ ਜਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਗਾਰਡ (ਬੀਜੀਬੀ) ਸਿੱਧੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਦਹਿਸ਼ਤ ਨਾਲ਼ ਦਿਲ ਨਪੀੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸਾਡੇ ਛੁਪਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਗਿਆ।” ਉਸ ਪਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਬੂਬ ਡੂੰਘੇ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਤਣਾਓ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਣੇ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 24 ਘੰਟੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੁਰਕੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਧੀ। ਮਹਿਬੂਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਓਂ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਈ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ।"

“ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬੱਸ ਰੁੱਖ ਹੀ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਾਂ।” ਇੱਕ ਵਾਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਬਾਰਾ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਕਰੀਬ 2 ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਸਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਹਾਉਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਚੌਲ਼ ਖੁਆਏ। [ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼] ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਇਮੋ ਐਪ 'ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਤੇ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪਾ ਰਿਹਾ…”

ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਮੁਜੀਬਰ ਨੇ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਇਗੰਜ ਤੱਕ ਕਈ ਥਾਵੀਂ ਭੱਜਨੱਸ ਕੀਤੀ। ਪੰਚਾਇਤ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੱਕ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਾਈ।

ਅਖ਼ੀਰ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕੇ। "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲੋਕ (ਕਿਹੜੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਨ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ) ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਏ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।"

ਇਹ ਰਾਹਤ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਟਿਕ ਸਕੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਹੋਏ। ਮਹਿਬੂਬ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। "ਘਰ ਬੈਠਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜ਼ੀਰੋ ਆਮਦਨੀ। ਉੱਥੇ (ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ) ਮੈਂ ਰੋਜ਼ 800-1200 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਡਬਲ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ..." ਪਰ ਡਰ ਤੇ ਸਹਿਮ ਦੇ ਮਾਹੌਲ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋੜ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ। "ਪੁਣੇ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਠਾਣੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।"

ਇਸ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਮੰਡਲ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਉਬਾਲ਼ੇ ਖਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਦੇ ਹਰਿਹਰਪਾੜਾ ਬਲਾਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ਼ ਓਨੇ ਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ਼। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀਡੀਓ ਵਾਇਰਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਕਸਰ ਟਾਰਟੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਸ 35 ਸਾਲਾ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਤੋਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਤੁਹਾਡਾ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ?” ਭਰੇ-ਭੀਤੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ,“ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਹੋਏ ਤਸ਼ੱਦਦਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ? ਸਾਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”

ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਵੱਟੀ ਚੁੱਪੀ ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

"ਪੁਸ਼-ਬੈਕ" ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਲੂਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖ਼ਾਤਰ ਕਿਸੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਰਾ ਰੋਡ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ," ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਹੁਣ ਉਸੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਤੇ 'ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਾ ਸਿਸਟਮ ਹੈ?"

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ। "ਮੈਂ 35 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰਿਹਰਪਾੜਾ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਨਮੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲ਼ੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾਇਆ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ," ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੀਰਾ ਰੋਡ ਵਾਲ਼ੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ਼ੇਗੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਵੀ ਜਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ। "ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਕੰਮ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਸੰਪਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਐਵੇਂ ਹੀ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।

ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਤਮਿਲ਼ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਬੰਗਾਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੁਣ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੇਲਡਾਂਗਾ-1 ਦੇ ਕਾਜ਼ੀਸਾਹਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੀਨਾਰੁਲ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਬਰਧਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੋਂਟੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਕਮਾਲ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਪੀੜ੍ਹ ਹੰਢਾਈ। "13 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਦੇ ਰਸਤਿਓਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 15 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।"

“ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ... ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰੁਕੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਿਹਾੜੀ ਲੱਗੂਗੀ ਤੇ ਮਿਲ਼ਣਗੇ 500 ਰੁਪਏ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਰਚਾ ਹੋਵੇਗਾ 250 ਰੁਪਏ। ਬਾਕੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰਚਾ ਭਾਵੇਂ 300 ਰੁਪਏ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਦਿਹਾੜੀ ਵੀ 800 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ 500 ਰੁਪਏ ਘਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸੋ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਇਕਲੌਤਾ ਰਸਤਾ ਹੈ,” ਨਜ਼ੀਮੂਦੀਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਹੁਣ ਤਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੀ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।”

ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ-ਯੋਗ ਮਾੜੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਮਨਰੇਗਾ ਤਹਿਤ ਮਿਲ਼ਦੇ 100 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਵੀ ਹੁਣ ਅਧਵਾਟੇ ਲਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਸ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਾਹ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛੜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਹੈ ਜਿਹਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 80 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,166 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 66 ਫੀਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 76 ਫੀਸਦੀ (ਜਨਗਣਨਾ 2011) ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਅਬਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ। ਵਰਗ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ– ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਲੋਕ ਹੀ ਲਾਚਾਰੀਵੱਸ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਬਾਸਪੁਰ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਦਿਆਰਜਲੀ ਬਗੀਚਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀ ਲਤੀਬੂਲ ਹੱਕ਼, ਐਨੂਲ ਹੱਕ਼ ਅਤੇ ਰੱਜਾਕ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ੇਖ– ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ– ਹੁਣ ਉਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਫੁਟਪਾਥੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਾਜਨ (ਸੂਦਖੋਰ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਸਮਾਨ ਉਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਇਹੀ ਸਮਾਨ ਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਪਿੰਡੋ-ਪਿੰਡੀ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਠੇਕੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਫੇਰੀ ਜਾਂਦੀ ਕੈਂਚੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਸਤ 700–800 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦਿਆਰਜਲੀ ਬਾਗੀਚਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਤੰਬਰ (2024) ਤੋਂ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਦੇ ਕਈ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੇਰੀਵਾਲੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਦੇ ਸਮਸੇਰਗੰਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਝੱਲਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਓਡੀਸ਼ਾ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲਤੀਬੁਲ ਹੱਕ਼ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦਿਆਲਜਾਲੀ ਬਗੀਚਾ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨਗੋਲਾ ਥਾਣੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਥਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਤੀਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਝਾਰਸੁਗੁੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬੰਦੀ ਰਹਿਣ ਬਾਅਦ, ਲਤੀਬੁਲ ਹੱਕ ਨੇ ਫੋਨ 'ਤੇ ਦੱਸਿਆ,"ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਬੰਧਤ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।"

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁਣ ਖ਼ਾਸੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਦਿਆਰਜਲੀ ਬਗੀਚਾ ਵਿਖੇ, ਅਸੀਂ ਐਨੂਲ ਹੱਕ਼ ਦੀ ਮਾਂ, 60 ਸਾਲਾ ਮਦੀਨਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ੇ, ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਣਤੀ ਕੰਥਾਂ (ਹੱਥੀਂ ਕੱਢੀਆਂ ਰਜਾਈਆਂ) 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ। ਲੋਕ ਕੰਥਾਂ ਬੁਣਨ ਤੇ ਸਿਊਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਪੀਸ ਬਦਲੇ 20 ਜਾਂ 30 ਰੁਪਏ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੀ ਨਿਗੂਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਤੋਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁ ਮਦਦ ਕਰ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਓਡਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮਦੀਨਾ ਬੀਬੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। "ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਸਾਰੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਪਾਉਂਦੀ?" ਮਦੀਨਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। "ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਐਨੂਲ ਹੱਕ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ– ਆਮਿਰ ਅਤੇ ਰੱਜਾਕ ਹੁਸੈਨ– ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਸਾ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ।''

ਐਨੂਲ ਹੱਕ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਉਲੀ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ ਆਈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਡਰ ਗਿਆ। ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ 'ਐਡਮਿਟ ਕਾਰਡ' ਜਿਹੇ ਕਾਗਜ਼ ਲੱਭ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਐਨੂਲ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਲਗਭਗ 70 ਸਾਲਾ ਮੋਇਨੁਲ ਸ਼ੇਖ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਥਾਣੇ ਲੈ ਜਾਣੇ ਪਏ। "ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਰੀ ਨਾਲ਼ ਆਉਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਾਂਟ ਵੀ ਪਈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਦਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਸੁੰਨ੍ਹ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ..." ਬੁੱਢੇ ਸ਼ੇਖ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮਦੀਨਾ ਬੀਬੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: “ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ [ਐਨੂਲ] ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਢਿੱਡ ਭਰੂਗਾ।’ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਲਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ 800 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਗੁਦਾਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਢੋਹਣ ਲੱਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ਼ 10,000 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਗਿਆ... ਹੁਣ ਦੋ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਬੱਸ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਮੇਰਾ ਸਹੁਰਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ- ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਹਾਂ...ਫਿਰ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।''

7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਭਗਵਾਨਗੋਲਾ-1 ਦੇ ਚਾਰਲਾਬੰਗੋਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਗਭਗ 35 ਸਾਲਾ ਅਮੀਰੁਲ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਝਾਰਸੁਗੁੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੱਖਣਪੁਰ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ 30 ਹੋਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਓਂ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ਼ੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਭਗਵਾਨਗੋਲਾ ਥਾਣੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਹਨੁਮੰਤਾ ਨਗਰ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਤੱਕ ਦੌੜਦੇ ਰਹੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਲੱਖਣਪੁਰ ਥਾਣੇ ਤੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਈ ਮਿਲ਼ ਗਈ। “ਮੈਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਫੇਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕੁੱਟਮਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਧਿਆਂ 'ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ' ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ,” ਅਮੀਰੁਲ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਲਈ।

“ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਸਾਲ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ,” ਆਸਿਫ਼ ਫ਼ਾਰੂਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ 'ਪਰਿਜਾਈ ਸ਼੍ਰਮਿਕ ਏਰਯ ਮੰਚ' (PSAM) ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹਨ– ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। “ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਝਾਰਸੁਗੁੜਾ ਅਤੇ ਪਾਰਾਦੀਪ ਸਮੇਤ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ 4-5 ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।”

ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਿਆਸੀ ਖਿੱਚੋਧੂਹ– ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੈ– ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਰੀਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਕ ਬਿਆਨ ਆਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿੰਦਾ।

ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਥਿਤ ‘ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ’ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਫ਼ਾਈ ਜਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਭਗਵਾਨਗੋਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡਵਾਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ [ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼] ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,‘ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉੱਪਰ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ’।’’

ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸਰਹਦ ਪਾਰ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੀਐੱਸਏਐੱਮ ਦੇ ਆਸਿਫ਼ ਫ਼ਾਰੂਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।” ਅਤੇ “ਅਸੀਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

ਇਸ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਹਿੱਤ ਯਾਚਿਕਾ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪੀੜਨ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਬਾਹਰਾਮਪੁਰ (ਜੋ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਕੱਢੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ (ਡਬਲਯੂਬੀਐੱਮਡਬਲਯੂਯੂ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਕਮਾਲ ਹੁਸੈਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸਦ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।'

ਇਸੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਨੇ ਮੂਲ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਸਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਲਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ?

ਬਲਿਆ ਹਸਨਨਗਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਡਰੇ-ਸਹਿਮੇ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ੇਖ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਤੋਰਨਗੇ। “ਕੰਪਨੀ [ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ] ਕੰਮ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ…”

''ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਕੰਮ ਲੱਭਾਂ? ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ...'' ਨਿਰਾਸ਼ਾਵੱਸ ਪਏ ਸ਼ੇਖ ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਵਰ ਚਿਤਰਾਂਕਣ: ਲਬਾਨੀ ਜੰਗੀ
ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ