ଘୃଣାର ସୀମାରେଖା

ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କଣ୍ଟା ତାର ଦେଖିଲି, ସେତେବେଳେ ଲାଗିଲା ସବୁକିଛି ଶେଷ ହୋଇଗଲା... ମୁଁ ଭାବୁଥିଲି ମୁଁ କେବେ ମୋ ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ଫେରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୋ ଦାଦୁଙ୍କ ଦାଦୁ (ଜେଜେବାପାଙ୍କ ବାପା) ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ମୁର୍ଶିଦାବାଦରେ ରହୁଥିଲେ। ମୋର ନାନୀ (ଆଈ) ଭଗବାନ୍‌ଗୋଲା [ବ୍ଲକ୍]ର ଏହି ଗାଁରେ ରହୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏବେ ଆମର ଘର ଅଛି।"

ଚେହେରାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିରକ୍ତି ବାରି ହୋଇ ପଡ଼ୁଥିବା ୩୬ ବର୍ଷୀୟ ମେହବୁବ ଶେଖ୍, ବାଲିଆ ହାସନ୍‌ନଗରସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ଘରେ ଆମକୁ ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲା ସହ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ପୁରୁଣା ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି। ଏଇ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ମାସ ହେବ ତାଙ୍କୁ 'ବାଂଲାଦେଶୀ ଅନୁପ୍ରବେଶକାରୀ' ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇ ସୀମା ଆରପାରିକୁ ଠେଲି ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ ପଚାରନ୍ତି, ‘‘ଭୋଟର କାର୍ଡ, ରାସନ କାର୍ଡ, ଆଧାର କାର୍ଡ - ମୋ ପାଖରେ ସବୁ ଅଛି। ମୁଁ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରିଛି ଏବଂ କିଛି ଜମି ମଧ୍ୟ କିଣିଛି। ଏବେ ସେମାନେ ମୋତେ ବାଂଲାଦେଶୀ କିପରି କହୁଛନ୍ତି?’’

କେବଳ ମେହବୁବ୍‌ ନୁହଁନ୍ତି। ସାରା ଦେଶରେ ମୁର୍ଶିଦାବାଦରୁ ଆସିଥିବା ପ୍ରବାସୀ - ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରମିକ, ଘରୋଇ ଶ୍ରମିକ, ରାସ୍ତା କଡ଼ ବିକ୍ରେତା ଏବଂ ବୁଲା ବିକାଳି – ସେହି ସମାନ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରନ୍ତି: କାହିଁକି ଆମ ଜିଲ୍ଲାର ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାଭାଷୀ ମୁସଲମାନ୍‌ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଟାର୍ଗେଟ୍‌ କରାଯାଉଛି?

କାନ୍ଦିର ଗୋକର୍ନା ଗ୍ରାମର ବିଶାଖା ମଣ୍ଡଳ, ୫୨ (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି) କହନ୍ତି, ‘‘ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ପ୍ରଶ୍ନ [ଆମେ ଭାରତୀୟ ହେବା ବିଷୟରେ] ଉଠାଇ ନାହାଁନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସବୁଠି ବଙ୍ଗାଳୀ ମୁସଲମାନ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର [ଆମେ] ଏହି ସବୁ ଅସୁବିଧା ଯୋଗୁଁ ଆମେ ଚିନ୍ତା ନ କରି ରହି ପାରିବୁ ନାହିଁ।’’ ସେ ତିନି ଦଶକ ହେବ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଘରୋଇ ସହାୟିକା ଭାବରେ କାମ କରି ଆସୁଛନ୍ତି। ସେ ପାଞ୍ଚଟି ଘରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରୁ ମାସିକ ଟ. ୨୫,୦୦୦ ରୋଜଗାର କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରମାଣିତ ଭୋଟର କାର୍ଡ ଏବଂ ରାସନ୍‌ କାର୍ଡ ରହିଛି। ଏଥି ସହିତ ତାଙ୍କର ଦିଲ୍ଲୀ ଠିକଣା ଆଧାର କାର୍ଡ ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ଖାତା ଯୋଡ଼ା ହୋଇଛି।

ବ୍ରିଟିଶ୍‌ମାନେ ରାଜଧାନୀ କୋଲକାତାକୁ ନ ବଦଳାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଭକ୍ତ ବଙ୍ଗର ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ମୁର୍ସିଦାବାଦ ଏକଦା ଏହାର ସମୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ବିଖ୍ୟାତ ଥିଲା। ଆଜି ଏହା ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟବଳ ବାହାରକୁ ପଠାଉଛି। ମେ’ ୨୦୨୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୪ ଲକ୍ଷ ଶ୍ରମିକ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ କଲ୍ୟାଣ ଯୋଜନା ନିମନ୍ତେ ପଞ୍ଜିକରଣ କରାଇଥିଲେ। [କୌତୁହଳର ବିଷୟ ହେଉଛି ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଦର୍ଶାଉଥିବା କାଗଜପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରକାରୀ ସାଇଟ୍‌ରୁ ଉଭାନ୍‌ ହୋଇଯାଇଛି]। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରବାସୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ସ୍ୱାଧୀନ ଆକଳନରୁ ଜଣାଯାଏ ମୁର୍ଶିଦାବାଦରେ ଏପରି ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏକ ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ। ଜଣେ ରାଜ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରାଳୟର ଅଧିକାରୀ ନିଜ ନାମ ଗୋପନ ରଖିବାର ସର୍ତ୍ତରେ କହନ୍ତି ‘‘କୌଣସି ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ କେବେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବ ନାହିଁ… କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବତା ହେଉଛି ଅସଂଖ୍ୟ ଶିଶୁ ଶ୍ରମିକ [ମଧ୍ୟ] ପ୍ରତିଦିନ କାମ ପାଇଁ ବାହାରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।’’

ଉଭୟ ମେହବୁବ୍‌ଙ୍କ ସାନ ଭାଇ ମୁଜିବର୍‌ ଶେଖ୍‌, ୩୩ ଏବଂ ବୟସର ୬୦ ଦଶକରେ ପଦାର୍ପଣ କରିଥିବା ସେମାନଙ୍କର ପିତା ହୋସେନ୍‌ ଶେଖ୍‌ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ। ହୋସେନ୍‌ ଏବେ ମଧ୍ୟ କୋଲକାତାରେ ଜଣେ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଣେ ଡ୍ରାଇଭର୍‌ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମୁଜିବର୍‌ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ କାମ ପାଇଁ ଆଗରୁ ମେହବୁବ୍‌ଙ୍କ ସହ ଦିଲ୍ଲୀ ଏବଂ ମୁମ୍ବାଇ ଯାଇଛନ୍ତି। ମେହବୁବ୍‌ ମନେପକାନ୍ତି: ‘‘ଗୋଟିଏ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଛେଳି ଚରାଉଥିଲି। ମୁଁ ଅଧିକା ପଢ଼ିନି। ଆମର ଖୁବ୍‌ ଅଭାବୀ ପରିବାର ଥିଲା। ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ବୋଝ ଯୋଗୁଁ ଖୁବ୍‌ କମ୍‌ ବୟସରୁ ମୋତେ କାମ କରିବାକୁ ହୋଇଥିଲା।’’

୧୭ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମେହବୁବ୍‌ ପାରିବାରିକ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ କୌଶଳକୁ ନିଜ ସହିତ ନେଇ ଜୀବିକା ସନ୍ଧାନରେ ପ୍ରବାସୀ ହୋଇଥିଲେ। ଦିଲ୍ଲୀ, ପଞ୍ଜାବ, ତାମିଲନାଡ଼ୁ, ରାଜସ୍ଥାନ ପରି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବାସ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଏପରି ବିରକ୍ତିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିସ୍ମିତ କରିଦିଏ। ଗଣମାଧ୍ୟମର ରିପୋର୍ଟ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ତାଙ୍କ ପରି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନେ ଛୋଟ ଛୋଟ କାରଣରୁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ପଠାଇ ଦିଆଯାଉଥିବାର ଅନେକ ଘଟଣା ରହିଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି।

ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ଅବିଶ୍ୱାସର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିବେଶ ରହିଛି। ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବାର କିଛି ନାହିଁ: ଏକ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ହେବ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଏଜେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଶାଣରେ ରଖା ଯାଇଛି। ମୁଜିବର୍‌ ଆମକୁ କହନ୍ତି, ‘‘ଆମର ନାମ ତୁମମାନଙ୍କ ପରି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ସେହି କାରଣରୁ ଆମକୁ ଅପମାନିତ କରାଯାଏ।’’ ଗତ ୧ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମୁସଲମାନ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉଛି, ‘ବାଂଲାଦେଶୀ’, ‘ରୋହିଙ୍ଗ୍ୟା’, ‘ଘୁସ୍‌ପେଠିଆ’ (ଅନୁପ୍ରବେଶକାରୀ) କିମ୍ବା ‘ବେଆଇନ’ କୁହାଯାଉଛି।

ଏ ସମସ୍ତେ ଗତ ଦଶକରେ ତୀବ୍ର ହୋଇଥିବା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହୋଇଥିବା ଭାଷା, ଧର୍ମ, ଜାତି କିମ୍ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଘୃଣାକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି ଏବଂ ଏ ସମ୍ପର୍କରେ କହନ୍ତି। ମୁସଲମାନ ପ୍ରବାସୀ କାର୍ଯ୍ୟବଳ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠୁ ପୀଡ଼ିତ ଗୋଷ୍ଠୀ, ସେମାନେ ମୌଳବାଦୀ ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ନେତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚାରିତ ଘୃଣାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଷଣର ପରିଣାମକୁ ସାମ୍ନା କରନ୍ତି।

ଦିଆର୍‌ଜାଲି ବଗିଚା ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଏହି ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଭିଯୋଗ କରିଥିଲେ ଯେ, ‘‘ଆମକୁ ଜୀବନ ଏବଂ କର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ବାଛିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।’’ କାନ୍ଥ ପଲସ୍ତରା ହୋଇନଥିବା ଏକ ଦୁଇ-ବଖରା ଇଟା ଘରେ ରହୁଥିବା ନଜେମା ବିବି, ୩୨ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର କାନପୁରରେ କାମ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରଫିକୁଲ୍‌ ଇସଲାମ୍‌ଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ଯଦି ସେ ଦିନରେ ଅଳ୍ପ କେଇ ଘଣ୍ଟା ମୋ କଲ୍‌ ନ ଉଠାନ୍ତି ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଏ।’’

ମେହବୁବ୍‌ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହ ଇଦ୍‌ ଅଲ୍‌-ଆଧା (ଜୁନ୍‌ ଆରମ୍ଭରେ) ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ମେ’ ମାସରେ ବାଲିଆର ହସନ୍‌ନଗରକୁ ଫେରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅଢ଼େଇ ମହଲା ଘର ଏହି ପରିବାରର ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଇଟା ଯୋଡ଼ି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ପାଞ୍ଚୋଟି ବଖରା ଅଛି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏକ ଦୋକାନ କରିବା ପାଇଁ ତଳ ମହଲାରେ କିଛି ଜାଗା ଅଛି। ଏହି ଭାଗରେ ମେହବୁବ୍‌ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତଥା ଗୃହିଣୀ ସୁର୍ନା ବିବି, ୩୦ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ତିନି ପିଲାଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ବକୁଲ୍‌ ଶେଖ୍‌, ୧୬ ସ୍କୁଲ୍‌ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ିଛି, ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ଦୋକାନରେ କାମ କରୁଛି। ସାନ ପୁଅ ଦୁଇ ଜଣ- ସାଗର ଶେଖ୍‌, ୧୨ ଏବଂ ରେହାନ୍‌ ଶେଖ୍‌, ୭ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପାଠ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି। ପବିତ୍ର କୁର୍ବାନି ଏବଂ ମେହବୁବ୍‌ ଘରକୁ ଫେରିବା ଅବସରରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ବଳି ରୀତି ନିମନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ।

ଏହା ହୋଇପାରୁନଥିଲା। ‘‘ଥାନେଠାରେ ଥିବା ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରୁ ବାରମ୍ବାର ଫୋନ୍‌ ଆସିଥିଲା’’, ତାଙ୍କୁ ଫେରିଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା।’’ ପରିବାର ଏବଂ ଉତ୍ସବ ପାଳନକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି ମେହବୁବ୍‌ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଫେରିଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ଜୁନ୍‌ ୯ରେ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଦୋକାନରେ ଚା’ ପିଉଥିବା ସମୟରେ କୌଣସି କଥା ନ ଶୁଣି ପୋଲିସ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଥାନେର ମୀରା ରୋଡ୍‌ରେ ଥିବା ଶ୍ରୀ ଏଲ୍‌ ଆର୍‌ ତିୱାରୀ କଲେଜ୍‌ ଅଫ୍‌ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ନିକଟରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କର ଏକ ଆଉଟ୍‌ପୋଷ୍ଟ୍‌କୁ ନେଇଥିଲା। ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ମୀରା ରୋଡ୍‌ ପୋଲିସ ଷ୍ଟେସନ୍‌କୁ ଅଣାଯାଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାଗରିକତା ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ କାଗଜପତ୍ର ଦେଖାଇବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା।

ଅଧିକାରୀ ଜଣକ ହିନ୍ଦୀରେ ମୋତେ କହିଲେ, ‘‘ତୁମେ ଜଣେ ବାଂଲାଦେଶୀ, ଠିକ୍‌ ତ? ମୁଁ କହିଲି, ‘ମୁଁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର’ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ମୋର ଆଧାର ଏବଂ ପ୍ୟାନ୍‌ କାର୍ଡ ଦେଖାଇଲି। ସେମାନେ କହିଲେ, ‘ଆଜିକାଲି ଏଗୁଡ଼ାକ ପାଞ୍ଚ ଟଙ୍କାରେ କିଣି ହେବ’, ମେହବୁବ୍‌ ଏହି ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।

କୌଣସି ମତେ ସେ ଲୁଚି କରି ବାଲିଆ ହସନ୍‌ନଗରରେ ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଫୋନ୍‌ କରିଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ତୁରନ୍ତ ମହିଶାସ୍ଥଳିରେ ଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମୀରା ରୋଡ୍‌ ପୋଲିସ ଷ୍ଟେସନ୍‌କୁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକୀୟ କାଗଜପତ୍ର ପଠାଇଥିଲେ। ମେହବୁବ୍‌ କହନ୍ତି, ‘‘ଚାରି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ଭୀଷଣ ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଛି।’’ ସାରା ଦିନ ମୋତେ ଥାନା ବାହାରେ ବସା ଯାଉଥିଲା ଏବଂ ରାତିରେ ଏକ ପୋଲିସ କ୍ୟାମ୍ପ୍‌ରେ ରଖାଯାଉଥିଲା।’’

ମୀରା ରୋଡ୍‌ ପୋଲିସ ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଭୁଲ୍‌ ହୋଇଥିବା ସମ୍ପର୍କରେ ମେହବୁବ୍‌ଙ୍କ ଅଭିଯୋଗକୁ ଖାରଜ କରନ୍ତି। ବରିଷ୍ଠ ଇନ୍‌ସ୍ପେକ୍ଟର୍‌ ମେଘ୍‌ନା ବୁରାଦେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କର ‘‘କୌଣସି ଭୁଲ୍ ନଥିଲା’’। ଏବଂ ମେହବୁବ୍‌ ଶେଖ୍‌ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଟକ ରଖିବା ଜଣେ ପୋଲିସ କମିଶନରଙ୍କ ଆଦେଶ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା।

ଯଦିଓ ମେହବୁବ୍‌ଙ୍କ ପାଇଁ ଜୁନ୍‌ ୧୩ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଥିଲା।

ମେହବୁବ୍‌ କହନ୍ତି, ‘‘ସେହି ଦିନ ତାର-ଜାଲି ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ବଡ଼ ପୋଲିସ ଭ୍ୟାନ୍‌ରେ ଆମକୁ ଉଠେଇ ନିଆଗଲା। ଅନେକ କାର୍‌ ଆମକୁ ରାସ୍ତା କଢ଼େଇ ନେଉଥିଲା, ଯେମିତିକି ଆମେ କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରୀ। ଏହି କାର୍‌ ଶେଷରେ ପନ୍‌ଭେଲ୍‌ ନିକଟରେ କୌଣସି ସୁରକ୍ଷା ଶିବିରରେ ଅଟକିଥିଲା।’’

ଜୁନ୍‌ ୧୪ରେ ସେହି ଗାଡ଼ି ମେହବୁବ୍‌ଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଜଣଙ୍କୁ ପୁଣେ ବିମାନବନ୍ଦରକୁ ନେଇଥିଲା। ଅପରାହ୍ଣ ୨ଟାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗୋଟିଏ ବିମାନକୁ ନିଆଗଲା। ବିମାନରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ପରେ ମେହବୁବ୍‌ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କଲେ ଯେ ଏହା ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ବାଗ୍‌ଡୋଗ୍ରା ବିମାନବନ୍ଦର ଥିଲା। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଗଣତି କଲେ ଏବଂ ଆମକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦଳରେ ଭାଗ କଲେ। ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି ଅପରାଧୀମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଗଣତି କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଆମକୁ ସେମିତି କାହିଁକି ଗଣତି କରାଗଲା? ସନ୍ଦେହ ଆସିଲା..’’। ବିମାନବନ୍ଦରରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସିଲିଗୁଡ଼ି ବିଏସ୍‌ଏଫ୍‌ କ୍ୟାମ୍ପକୁ ନିଆଗଲା ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅଜଣା ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥଳକୁ ଏକ ନୂଆ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

‘‘ଗାଡ଼ିଟି ଏକା ଥରକେ ୫-୬ ଘଣ୍ଟା ଚାଲିଲା। ଏହା ପରେ ସେମାନେ ଆମକୁ ଗୋଟିଏ ଜଙ୍ଗଲ ମଝିରେ ଏକ ଛୋଟ ବିଏସ୍‌ଏଫ୍‌ କ୍ୟାମ୍ପ୍‌ରେ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ଅଳ୍ପ କେଇ ଜଣ ଅଧିକାରୀ ଆମକୁ ଓହ୍ଲାଇଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, ‘ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ?’ ମୁଁ ମୋର ଠିକଣା କହିଲି। ତୁରନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବରେ ମାଡ଼ ଚାଲିଲା। ଏପରିକି ସେମାନେ ଆମ ଗଳାରେ ଗୁଳି ଭର୍ତ୍ତି ବନ୍ଧୁକ ରଖିଲେ। ଏହା ପରେ ବିଏସ୍‌ଏଫ୍‌ ଅଧିକାରୀମାନେ ଆମର ଫଟୋ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଚାଲିଯିବାକୁ କହିଲେ।

ମାନସିକ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ମେହବୁବ୍‌ ମନେପକାନ୍ତି, ‘‘କେଉଁଠିକି ଯିବାକୁ ହେବ? ଏବଂ କେମିତି? ଆମର କୌଣସି ଧାରଣା ନଥିଲା। ଆମେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଥିଲୁ ଯେ ଯଦି ଆମେ ଧରା ପଡ଼ିଯାଉ, ବିଏସ୍‌ଏଫ୍‌ କିମ୍ବା ବର୍ଡର୍‌ ଗାର୍ଡ ବାଂଲାଦେଶ (ବିଜିବି) ସିଧାସଳଖ ଆମକୁ ଗୁଳି କରିବେ। ଭୟ ଆମ ହୃଦୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଲା। ରାତି ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଆମର ଲୁଚିବା ସ୍ଥାନ ହୋଇଗଲା।’’

ଭୋର୍‌ ହେବାରୁ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା ଆସିଗଲା। ସେମାନେ ପୁଣେ ବିମାନବନ୍ଦରରେ ଶେଷ ଥର ପାଇଁ କିଛି ଖାଇଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ଖାଦ୍ୟର ଗୋଟିଏ ଦାନା ବିନା ୨୪ ଘଣ୍ଟା ବିତି ଯାଇଥିଲା। ମେହବୁବ୍‌ କହନ୍ତି, ‘‘ଲାଗୁଥିଲା ଆମେ ସେଇଠି ପଡ଼ିଯିବୁ ଏବଂ ମରିଯିବୁ। ଆମ ଚାରିପାଖରେ କେବଳ ଗଛ ଥିଲା। ଆମେ ଗୋଟିଏ ଦଳ ହୋଇ ଚାଲିଥିଲୁ।’’ ସେ କେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟକିଥିଲେ, ତା’ ପରେ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ‘‘ପ୍ରାୟ ଅପରାହ୍ଣ ୨ଟା ହୋଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବାଂଲାଦେଶର ଏକ ଛୋଟ ପଡ଼ାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲୁ। ଆମେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଲୁ ଆମେ ହେଉଛୁ ଭାରତୀୟ। ସେମାନେ ଆମକୁ ଗାଧୋଇବାକୁ କହିଲେ ଏବଂ ଖାଇବାକୁ ଭାତ ଦେଲେ। [ସେମାନଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ] ମୁଁ ଇମୋ ଆପ୍‌ [ଏକ ମୋବାଇଲ୍‌ ଆପ୍‌ ଯାହା ଚାଟ୍‌ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଲ୍‌ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ] ସାହାଯ୍ୟରେ ମୋ ପରିବାରକୁ ଯୋଗାଯୋଗ କଲି। ମୁଁ କାନ୍ଦୁଥିଲି। ମୋ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ମୁଁ ପ୍ରାୟ କଥା କହିପାରିଲି ନାହିଁ…’’

ମେହବୁବ୍‌ କେବେବି ଫେରିଆସିବାର ସମସ୍ତ ଆଶା ହରାଇଥିଲେ। ଏ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ମୁଜିବର୍‌ ସିଲିଗୁଡ଼ି ଏବଂ ରାଇଗଞ୍ଜ ସମେତ ଅନେକ ସ୍ଥାନକୁ ଦୌଡ଼ିଥିଲେ, ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାର ବୁଲି ସାହାଯ୍ୟ ଏବଂ ସହଯୋଗ ମାଗିଥିଲେ। ପଞ୍ଚାୟତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟଠାରୁ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏପରିକି ରାଜ୍ୟ-ସ୍ତରୀୟ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଶେଷରେ ମେହବୁବ୍‌ ଘରକୁ ଫେରିପାରିଲେ। ‘‘ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ଲୋକମାନେ [ବିଭାଗୀୟ ଅନୁବନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାତ] ଆମ ଘରକୁ ଜମି ଦଲିଲ୍‌ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ।’’

ଏହି ଆଶ୍ୱସ୍ତି କମ୍‌ ସମୟ ରହିଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍‌ବେଗ ସମାପ୍ତ କରିନଥିଲା। ମେହବୁବ୍‌ଙ୍କଠାରୁ ଆମେ ପ୍ରବାସର ବାଧ୍ୟବାଧକତା ବିଷୟରେ ଜାଣିଲୁ। ‘‘ଘରେ ଖାଲି ବସିବା ଅର୍ଥ ଶୂନ୍ୟ ଆୟ। ସେଠାରେ [ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ] ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ୮୦୦-୧୨୦୦ ଟଙ୍କା ଉପାର୍ଜନ କରିପାରିବି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ଆୟ ପାଇଁ ଦୁଇଟା ଶିଫ୍ଟରେ କାମ କରିପାରିବି…’’ କିନ୍ତୁ ଭୟ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ଚୁର୍‌ମାର୍‌ କରିଦେଇଛି। ‘‘ମୁଁ ପୁଣେ, ମୁମ୍ବାଇ, ଥାନେ ପରି ମହାନଗରରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଜଣେ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାମ କରିଛି। ମୁଁ କେବେବି ଭାବିନଥିଲି ମୁଁ ଦିନେ ଏମିତି ସମୟ ଦେଖିବି।’’

ଏହି ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନଜିମୁଦ୍ଦିନ୍‌ ମଣ୍ଡଲ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନଥିଲେ। ମୁର୍ଶିଦାବାଦର ହରିହରପଡ଼ା ବ୍ଲକ୍‌ର୍ ଏହି ବାସିନ୍ଦା ଜଣକ ସରକାର ଏବଂ ପ୍ରଶାସନ ଉପରେ ଯେତିକି କ୍ଷୁବ୍ଧ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେତିକି କ୍ଷୁ ବ୍ଧ। ଯେବେଠାରୁ ଭାରତୀୟ ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଜିମୁଦ୍ଦିନଙ୍କୁ ବାଂଲାଦେଶରେ ଛଡ଼ା ଯାଇଥିବାର ଏକ ଭିଡିଓ ଭାଇରାଲ୍‌ ହୋଇଛି, ସେବେଠାରୁ ସାମ୍ବାଦିକମାନେ ବାରମ୍ବାର ତାର୍ତିପୁର ଗ୍ରାମର ଏହି ୩୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସୀମା ଆରପଟକୁ ପଠାଯିବା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛନ୍ତି। ସେ ଚିତ୍କାର କରି କହନ୍ତି, ‘‘ଆପଣ ସେଥିରୁ କ’ଣ ପାଇବେ? ଆପଣ କାହିଁକି ଉତ୍ପୀଡ଼ନ [ଆମ ଉପରେ ହେଉଥିବା] ସମ୍ପର୍କରେ ଲେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି? ଆମକୁ କାହିଁକି ବାଂଲାଦେଶୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉଛି? ଗଣମାଧ୍ୟମ ପାଟି ଖୋଲିବାର ଏବେ ସମୟ ଆସିଯାଇଛି।’’

ବର୍ତ୍ତମାନର ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ଅଧିକାଂଶ ଗଣମାଧ୍ୟମର ନିରବତା ନଜିମୁଦ୍ଦିନଙ୍କୁ ଆହୁରି ଅଧିକ ବିବ୍ରତ କରୁଛି। ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଯେ ଖବର ନାମରେ କିଛି ଗଣମାଧ୍ୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରକୃତରେ ବଙ୍ଗଳା-ଭାଷୀ ମୁସଲମାନ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ସନ୍ଦେହକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି।

‘‘ଫେରାଇ-ଦିଆଯିବା’’ର ଅଭିଜ୍ଞତା ନଜିମୁଦ୍ଦିନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଦିଏ। କାମ ପାଇଁ ଘରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ କିଶୋରୀ ଝିଅ – ୧୦ମ ଶ୍ରେଣୀରେ -କୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ଦୂର ରାଜ୍ୟକୁ ଯିବାର ଚିନ୍ତା ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଦିଏ। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘[ମୁଁ] ଆଗରୁ ମୀରା ରୋଡ୍‌ ପୋଲିସ ଥାନାରେ କାମ କରିଥିଲି।’’ ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ମରାମତି କାମ କରିଥିଲି। ‘‘ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ଥାନାରୁ ପୋଲିସ ମୋତେ ବିଳମ୍ବିତ ରାତିରେ ମୋ ଭଡ଼ା ଘରୁ ଉଠାଇ ନେଲା ଏବଂ ମୋତେ ‘ବାଂଲାଦେଶୀ’ କହିଲା। ଏହା କି ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା?’’ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପୋଲିସ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେଇଛି। ନଜିମୁଦ୍ଦିନ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଦିଅନ୍ତି, ‘‘ମୁଁ ହରିହରପଡ଼ାରେ ୩୫ ବର୍ଷ ତଳେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲି। ସେହିଠାରେ ହିଁ ମୋ ବାପ୍‌-ଦାଦା (ବାପା ଏବଂ ଜେଜେବାପା) ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଔପଚାରିକ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ମୋ ଜନ୍ମ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନେଇନାହାନ୍ତି। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଖରାପ କରିଦେଇଥିଲା। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟର ପାଠପଢ଼ା ଶେଷ କରିପାରିନଥିଲି।’’

ତାଙ୍କ ଜିନିଷପତ୍ର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମୀରା ରୋଡ୍‌ରେ ରହିଛି। କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ଠିକାଦାରଙ୍କ ପାଖରେ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାକି ଥିବା ତାଙ୍କ ମଜୁରୀଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ପାଇପାରିବେ। ତାଙ୍କ ମୋବାଇଲ୍‌ ଫୋନ୍‌ ପୋଲିସ ଦ୍ୱାରା ଜବତ ହୋଇଥିଲା, ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରା ହୋଇନାହିଁ। ସେ କ୍ରୋଧର ସହ କହନ୍ତି, ‘‘ଏକ ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ କାମ ପାଇବା ପ୍ରକୃତରେ କଷ୍ଟକର। କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ କାମ କରିବା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଯୋଗାଯୋଗ ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ। ତାହା କିପରି ଏମିତି ଛଡ଼େଇ ନିଆଯାଇ ପାରିବ?’’

ନଜିମୁଦ୍ଦିନଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇ କେରଳ ଏବଂ ତାମିଲନାଡ଼ୁରେ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶ୍ରମିକମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରାୟତଃ କହନ୍ତି ଦକ୍ଷିଣ-ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବଙ୍ଗାଳି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ନିରାପଦ। ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୁଜୁରାଟ କିମ୍ବା ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଫେରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଶ୍ରମିକ ଏବେ ଦକ୍ଷିଣରେ ମଜୁରୀ କାମ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।

ନଜିମୁଦ୍ଦିନ କହନ୍ତି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଯାହା ବିତିଥିଲା ମୁର୍ଶିଦାବାଦର କାଜିଶାହା, ବେଲଡଙ୍ଗା Iର ମିନାରୁଲ୍‌ ଶେଖ୍‌ ଏବଂ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ଜିଲ୍ଲାର ମଣ୍ଟେଶ୍ୱରର ମୋସ୍ତାଫା କମାଲ୍‌ ଶେଖ୍‌ଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବିତିଥିଲା। ‘‘ଜୁନ୍‌ ୧୩ରେ ଆମେ ସିଲିଗୁଡ଼ି ଦେଇ ବାଂଲାଦେଶକୁ ପ୍ରତ୍ୟାର୍ପଣ ହେଲୁ ଏବଂ ୧୫ରେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲୁ।’’

ନଜିମୁଦ୍ଦିନ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି, ‘‘ଏହା ପରେ… ଆଉ ଥରେ ବାହାରକୁ ଯିବା ମୋ ପାଇଁ ସହଜ ହେବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆମ ଗାଁରେ ରହିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦିନକୁ ମାତ୍ର ୫୦୦ ଟଙ୍କା [ଯେଉଁ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ କାମ ଉପଲବ୍ଧ] ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଛି ୨୫୦। [ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ], ଦୈନିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ୩୦୦ ଟଙ୍କା ହୋଇପାରେ କିନ୍ତୁ ଦିନକୁ ମଜୁରୀ ହେଉଛି ୮୦୦। ଆମେ ପରିବାର ପାଖକୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ପଠାଇପାରିବୁ। ତେଣୁ, ଚାଲିଯିବା [ପ୍ରବାସ] ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଆମକୁ ଆମ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ କାମ [ବାହାର]କୁ ଫେରିବାକୁ ହେବ।’’

ସମଗ୍ର ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲାରେ ସ୍ଥିର କାମର ଅଭାବ ରହିଛି, ଏପରିକି କେବଳ ବଞ୍ଚି ରହିବା ପରି ମଜୁରୀରେ ମଧ୍ୟ। ମନରେଗା ଅଧୀନରେ ୧୦୦ ଦିନର ନିଶ୍ଚିତ ନିଯୁକ୍ତି ଏବେ ବି ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି। କର୍ମଜୀବୀ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରବାସ ଏକମାତ୍ର ବିକଳ୍ପ ପରି ମନେହୁଏ। ଭାରତର ସବୁଠାରୁ କମ୍‌ ବିକଶିତ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହୋଇଥିବା ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ପ୍ରାୟତଃ ଗ୍ରାମୀଣ। ଏହାର ପ୍ରାୟ ୮୦% ଲୋକ ୨୧୬୬ଟି ଗ୍ରାମରେ ବାସ କରନ୍ତି। ୬୬%ରେ ଥିବା ଏହାର ସାକ୍ଷରତା ହାର ରାଜ୍ୟର ହାରାହାରି ୭୬% (୨୦୧୧ ଜନଗଣଣା) ଠାରୁ ଅନେକ ତଳେ ରହିଛି। ଜନସଂଖ୍ୟାର ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ମୁସଲମାନ। ତେଣୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସେମାନେ – ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥରେ ବଞ୍ଚିତ – ଯାହାକି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶ୍ରମିକ ପ୍ରବାସ ନିମନ୍ତେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦାୟୀ।

ହାବାସପୁର ପଞ୍ଚାୟତ ଅଧୀନରେ ଏକ ପଡ଼ା ଦିଆରଜାଲି ବଗିଚାର ପରିସ୍ଥିତି ଏହି ବାସ୍ତବକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ୬୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ପରିବାରରେ ଅତି କମ୍‌ରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ। ଏହାର ବାସିନ୍ଦା ଲତିବୁଲ୍‌ ହକ୍‌, ଏନାଲ୍‌ ହକ୍‌ ଏବଂ ରଜାକ୍‌ ହୋସେନ୍‌ ଶେଖ୍‌, ଯେଉଁମାନେ କି ଏକଦା କୁଲି ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର କାମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ବୁଲା ବିକାଳୀ ଭାବରେ ଅଧିକ ମଜୁରୀ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଫୋନ୍‌ ଯୋଗେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ମହାଜନ (ସାହୁକାରମାନେ) ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଘର କରଣା ଏବଂ ଷ୍ଟେସନାରୀ ଜିନିଷ ଉଧାର ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏସବୁ ଜିନିଷକୁ ସେମାନଙ୍କର ସାଇକେଲ୍‌ କିମ୍ବା ମୋଟରସାଇକେଲରେ ଲଦନ୍ତି ଏବଂ ଗାଁମାନଙ୍କରେ ବିକନ୍ତି। ଏଥିରୁ ଠିକାଦାରଙ୍କ ଭାଗ ଦେଇସାରିବା ପରେ ସେମାନେ ମୋଟାମୋଟି ଦୈନିକ ୭୦୦-୮୦୦ ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦଳ ହୋଇ ଛୋଟ ଭଡ଼ା ଘରେ ରହନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରବାସୀମାନଙ୍କ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଦିଆର୍‌ଜାଲି ବଗିଚାରେ ଆମକୁ କହିଥିଲେ ଯେ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରୁ ମୁର୍ଶିଦାବାଦରୁ ଯାଉଥିବା ଅନେକ ବଙ୍ଗାଳି ମୁସଲମାନ ସେଲ୍‌ସମ୍ୟାନ୍‌ ଓଡ଼ିଶାରେ ଆକ୍ରମଣର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଅଟକ ଥିଲେ। ତାହା ବାଂଲାଦେଶରେ ଏବଂ ମୁର୍ଶିଦାବାଦର ସମସେରଗଞ୍ଜରେ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ହୋଇଥିବା ହିଂସା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହା ହୋଇଥିଲା। ତେବେ ଏସବୁ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକରେ ଓଡ଼ିଶା ପୋଲିସର ବର୍ଦ୍ଧିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଏହି ପ୍ରବାସୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛି।

ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ପୋଲିସ ଲତିବୁଲ୍‌ ହକ୍‌ଙ୍କ୍ କାଗଜପତ୍ରର ପ୍ରାମାଣିକତାକୁ ସନ୍ଦେହ କରିଥିଲେ, ଦିଆର୍‌ଜାଲି ବଗିଚାରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଭଗବାନଗୋଲା ପୋଲିସ ଥାନାରୁ ସାହାଯ୍ୟ ଚାହିଁଥିଲେ। ପୋଲିସ ଥାନା ମଧ୍ୟରେ କାଗଜପତ୍ର ବିନିମୟ ପରେ ହିଁ ଲତିବୁଲ୍‌ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅଟକି ରହିଛନ୍ତି। ଝାରସୁଗୁଡ଼ାର ଗୋଟିଏ କ୍ୟାମ୍ପ୍‌ରେ ଚାରି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟକ ଥିବା ଲତିବୁଲ୍‌ ଆମକୁ ଫୋନ୍‌ରେ କହନ୍ତି: ‘‘ପୋଲିସ କହିଲା ସେମାନେ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକତା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଆମର କାଗଜପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ମାସ ପାଇଁ ଆମ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ନ ଫେରିବାକୁ ଆମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।’’

ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଓଡ଼ିଶା, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀ ପରି ଦୂର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ କାମ କରୁଥିବା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପରିବାର ଏବେ ବିବ୍ରତ ହୋଇଗଲେଣି। ଦିଆରଜାଲି ବଗିଚାରେ ଆମେ ଐନାଲ୍‌ ହକ୍‌ଙ୍କ ମାଆ ମଦିନା ବିବି, ୬୦ଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲୁ। ସେ ଦୁର୍ବଳ କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ଏବେବି ସ୍ପଷ୍ଟ। ସେ ଆମ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ କନ୍ଥା (ହାତ-ବୁଣା କାମ ଥିବା ରେଜେଇ)ରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଡିଜାଇନ୍‌ ବୁଣୁଥିବା ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠି ଚାଲୁ ରହିଥିଲା। ଲୋକମାନେ ଗୋଟିକୁ ମାତ୍ର ୨୦ରୁ ୩୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ ତାଙ୍କଠାରୁ କନ୍ଥା ବୁଣେଇ ଏବଂ ସିଲେଇ କରିନିଅନ୍ତି। ଯେତେ ସାମାନ୍ୟ ହେଲେ ବି ଏହି ଅର୍ଥ ପରିବାର ଚଳେଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ନାତିମାନେ ସମସ୍ତେ ଓଡ଼ିଶାରେ କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ଯେଉଁ କଠିନ ସମୟ ଏବଂ ନିର୍ଯାତନା ଦେଇ ଯାଉଛନ୍ତି ତାହା କହିବା ବେଳେ ମଦିନା ତାଙ୍କର ଲୁହ ରୋକିପାରିନଥିଲେ।

ମଦିନା ପଚାରନ୍ତି, ‘‘ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ କହିଲେ ମୋ ପୁଅ ଏବଂ ପୋତା [ନାତି] ସମସ୍ତେ ବାଂଲାଦେଶୀ, ମୁଁ କିପରି ଶାନ୍ତ ରହିପାରିବି। ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ ଏନାଲ୍‌ ହକ୍‌ ଏବଂ ବଡ଼ ପୁଅର ପୁଅ, ଦୁଇ ନାତି - ଅମୀର୍‌ ଏବଂ ରଜାକ୍‌ ହୋସେନ୍‌ - ଓଡ଼ିଶାରେ ରହନ୍ତି। ପୋଲିସ ସେମାନଙ୍କୁ ଚାରି ଦିନ ଅଟକ ରଖିଥିଲା। ମୁଁ ସେଇ ଦିନମାନଙ୍କରେ ଆଦୌ ଶୋଇପାରିନଥିଲି।’’

- ଐନାଲ୍‌ ହକ୍‌ଙ୍କ ପତ୍ନୀ – ଶିଉଲି ବିବି ଯେଉଁ ଫୋନ୍‌ ପାଇଥିଲେ ତାହା ସମଗ୍ର ପରିବାରକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଇଥିଲା। ଆଧାର ଏବଂ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାର ‘ଆଡ୍‌ମିଟ୍‌ କାର୍ଡ’ ପରି କାଗଜପତ୍ର ଖୋଜିବାକୁ ଏବଂ ଦାଖଲ କରିବାକୁ ହେବ। ଐନାଲ୍‌ ହକ୍‌ଙ୍କର ବୟସର ୬୦ ଦଶକର ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପିତା ମୋଇନୁଲ୍‌ ଶେଖ୍‌ଙ୍କୁ ଏହିସବୁ କାଗଜପତ୍ର ପୋଲିସ ଥାନାକୁ ନେବାକୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବୟସ୍କ ଭଦ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ମନେପକାଇଥିଲେ, ‘‘ମୋର ଡେରି ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ସେଠାରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଉପରେ ଚିଲ୍ଲାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ’ଣ ବା କରିପାରିଥାଆନ୍ତି? ମୋ ପୁଅର ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତବ୍ଧ ଏବଂ ବୋକା ପାଲଟି ଯାଇଥିଲି…’’

ବ୍ୟାକୁଳ ମଦିନା ବିବି ଆମକୁ କୁହନ୍ତି: “ତା’ର ମାଧ୍ୟମିକ ପରୀକ୍ଷା ପରେ, ମୋ ପୁଅ [ଐନାଲ] କହିଲା, ‘ଆମର ପେଟ ପୂରେଇବା ପାଇଁ ମୋତେ କାମ କରିବାକୁ ହେବ।’ ସେ ମାଲିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଇଟା ଭାଟିରେ କାମ କରୁଥିଲା ଏବଂ ମାସକୁ ୮୦୦ ଟଙ୍କା ପାଉଥିଲା। ପରେ, ସେ ଏକ ଗୋଦାମରେ ମାଲ୍‌ ବୋହୁଥିଲା। ତଥାପି ସେଥିରେ ତାକୁ ମାସକୁ ଅତିବେଶୀରେ ୧୦,୦୦୦ଟଙ୍କା ମିଳୁଥିଲା। ଆମେ ଋଣରେ ଚାପି ହୋଇ ରହିଥିଲୁ। ସେଥିପାଇଁ ସେ ବାହାରକୁ ଚାଲିଗଲା... ଏହାକୁ ଏବେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ହୋଇଗଲାଣି। ଆମେ କେବଳ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ।” ସେ କହନ୍ତି। “[ମୋର] ଶ୍ୱଶୁର, ଏପରିକି ତାଙ୍କ ବାପା, ସମସ୍ତେ ଭାରତର... ତଥାପି, ମୋ ଭୟ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯାଉନାହିଁ।

ଜୁଲାଇ ୭ ତାରିଖରେ ଭଗବାନଗୋଲା Iର ଚାର୍ଲାବଙ୍ଗଲା ଗ୍ରାମର ଅମିରୁଲ୍‌ ଶେଖ୍‌, ବୟସ ୩୦ ରୁ ଅଧିକ,ଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ୩୦ ଅନ୍ୟ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସହ ଓଡ଼ିଶାର ଝାରସୁଗୁଡ଼ାର ଲଖନପୁର ପୋଲିସ୍‌ ଥାନାରେ ଅଟକ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଖବର ପାଇବା ପରେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ପାଗଳ ଭଳି ଭଗବାନଗୋଲା ପୋଲିସ୍‌ ଷ୍ଟେସନ୍‌ରୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଦକ୍ଷିଣ ହନୁମନ୍ତ ନଗର ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଶେଷରେ ଅଟକ ଥିବା ଶ୍ରମିକମାନେ ଓଡ଼ିଶାର ଲଖନପୁର ପୋଲିସ ଥାନାରୁ ଛାଡ଼ ପାଇଥିଲେ। ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିବା ଅମିରୁଲ୍‌ ଫୋନ୍‌ରେ କହନ୍ତି, ‘‘ ମୁଁ ଜଣେ ବୁଲା ବିକାଳୀ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୦ ବର୍ଷ କାମ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ସବୁକିଛି ବଦଳି ଯାଇଛି। ଆଗରୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମାଡ଼ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଥର ଆମକୁ ସିଧାସଳଖ ବାଂଲାଦେଶୀ କୁହାଯାଉଛି।’’ ତଥାପି ଚାର୍ଲାବଙ୍ଗଲାରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାରେ ରହିବା ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ରାସ୍ତା ନାହିଁ।

ଆସିଫ୍ ଫାରୁକ୍ କହନ୍ତି, "କେବଳ ଏହି ବର୍ଷ କେବଳ ମୁର୍ଶିଦାବାଦର ୫,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ ଓଡ଼ିଶାରେ ପୋଲିସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡ଼ନର ଶୀକାର ହୋଇଛନ୍ତି।" ସେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଥିବା ଏକ ସଂଗଠନ – ପରିଜାୟି ଶ୍ରମିକ ଐକ୍ୟ ମଞ୍ଚ (ପିଏସ୍‌ଏଏମ୍‌)ର ସମ୍ପାଦକ। "ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଏବଂ ପାରାଦ୍ୱୀପ ସମେତ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁର୍ଶିଦାବାଦର ଅନେକ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ଚାରିରୁ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପାଇଁ ପୋଲିସ କ୍ୟାମ୍ପରେ ଅଟକ ରଖାଯାଇଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ନାଗରିକତା ସ୍ଥିତି ପ୍ରମାଣିତ କରିବା ପାଇଁ ପଚରାଉଚରା କରାଯାଉଛି।"

କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାର, ଉଭୟଙ୍କ ନେତାମାନଙ୍କର ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜନୈତିକ ଝଡ଼ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ସହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନି। କେଇ ମାସ ପୂର୍ବରୁ କେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରମ ମନ୍ତ୍ରାଳୟର ଏକ ପ୍ରେସ୍ ବିଜ୍ଞପ୍ତିରେ ଭାରତରେ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରକଳ୍ପ ଏବଂ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହେଉଥିବା ହିଂସା ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ସରକାରୀ ବିବୃତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଏହାକୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇ ନାହିଁ।

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଅନଧିକୃତ ବାଂଲାଦେଶୀ ଅନୁପ୍ରବେଶକାରୀ ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଚାଲିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହେଉଥିବା ବେଆଇନ ଆଚରଣ ଅଭିଯୋଗ ଉପରେ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା ବଳ କୌଣସି ସରକାରୀ ବିବୃତି ଜାରି କରିନାହିଁ। ଭଗବାନ୍‌ଗୋଲାର ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କହନ୍ତି: ‘‘ତଳ ରାଙ୍କ [ବିଏସ୍‌ଏଫ୍‌] ଜବାନମାନେ ଆମକୁ କହନ୍ତି ଯେ ‘ଆମେ କେବଳ ଉପରୱାଲା (ଉଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ)ଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କାମ କରୁଛୁ’।’’

ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରିବେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୀମା ଆରପଟକୁ ପଠାଇ ଦିଆଯାଉଥିବା ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛନ୍ତି। ପିଏସ୍‌ଏଏମ୍‌ର ଆସିଫ୍‌ ଫାରୁକ୍‌ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ‘‘ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସରକାର ପୀଡ଼ିତମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଏବଂ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି’’ ଏବଂ ‘‘ଆମେ ଏପ୍ରିଲ୍‌ଠାରୁ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ହେଲ୍‌ପଲାଇନ୍‌ ଆରମ୍ଭ କରିଛୁ।’’

ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ବଙ୍ଗାଳି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ବିରୋଧରେ ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ କୋଲକାତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ଏକ ଜନ ସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା ଦାୟର କରିଛନ୍ତି। ଏଥିସହିତ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ ସଂଘ ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲା ମୁଖ୍ୟାଳୟ ବହରମପୁରରେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରି ଏକ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆୟୋଜନ କରିଥିଲା। ଡବ୍ଲ୍ୟୁବିଏମ୍‌ଡବ୍ଲ୍ୟୁୟୁର ଜିଲ୍ଲା ସମ୍ପାଦକ କମାଲ ହୋସେନ କହନ୍ତି, ‘‘ସମ୍ପୃକ୍ତ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ସାଂସଦମାନେ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗସ୍ତ କରିବା ଏବଂ ଏଥିରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।’’

ଏ ମଧ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ବିବାଦ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ କଣଠେସା କରିଦେଇଛି: ଯଦି ମୁର୍ଶିଦାବାଦରେ ଭଲ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ଥାଆନ୍ତା ଏବଂ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ ଥାଆନ୍ତା – ଲୋକମାନେ ବୃତ୍ତି ଅନ୍ୱେଷଣରେ ବାହାରକୁ ଯାଇଥାଆନ୍ତେ କି?

ବାଲିଆ ହାସେନନଗରରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରହିଥିବା ମେହବୁବ୍‌ ଶେଖ୍‌ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ସେ ଏବେ କେମିତି ତାଙ୍କ ପରିବାର ଚଳାଇବେ। ‘‘[ମୁମ୍ବାଇରୁ] [ନିର୍ମାଣ] କମ୍ପାନୀ ମୋତେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଡାକୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କୌଣସି ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହାନ୍ତି…’’

ଏହି ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମନରେ ଘୋର ହତାଶା: ‘‘ମୁଁ ଏବେ କେଉଁଠି କାମ ପାଇବି? ମୋ ପାଖରେ ଏହାର କୌଣସି ଉତ୍ତର ନାହିଁ…’’

ପ୍ରଚ୍ଛଦ ଅଳଙ୍କରଣ: ଲାବଣୀ ଜାଙ୍ଗି
ଏହି ବିଷୟଟି ପ୍ରଥମେ ବଙ୍ଗଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍