નફરતની સરહદો

"કાંટાળા તાર જોયા ત્યારે મને થયું બસ, હવે બધું જ ખલાસ થઈ ગયું... મને લાગ્યું કે હું ક્યારેય મારા વતનમાં પાછો ફરી શકીશ નહીં. મારા દાદોના દાદો (પરદાદા) અહીં મુર્શિદાબાદમાં જ રહેતા હતા. મારા નાની ભગવાનગોલા [બ્લોક] ના આ ગામમાં રહેતા હતા જ્યાં હવે અમારું ઘર છે."

દેખીતી રીતે અસ્વસ્થ 36 વર્ષના મહેબુબ શેખ બાલિયા હસેનનગર ખાતેના તેમને ઘેર અમને મુર્શિદાબાદ જિલ્લામાં તેમના પરિવારના ઐતિહાસિક મૂળ વિશે સમજાવે છે. તેમને ‘બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોર’નું લેબલ લગાવીને સરહદ પાર ધકેલી દેવાયા હતા એ વાતને માંડ એક મહિનો થયો છે.

આ સ્થળાંતરિત શ્રમિક પૂછે છે, "મતદાર કાર્ડ, રેશન કાર્ડ, આધાર કાર્ડ - મારી પાસે એકેએક કાર્ડછે. મેં સખત મહેનત કરી હતી અને થોડી જમીન પણ ખરીદી હતી. હવે તેઓ મને બાંગ્લાદેશી કેવી રીતે કહે છે?"

મહેબુબ એકલા નથી. મુર્શિદાબાદથી દેશભરમાં સ્થળાંતર કરનારા - બાંધકામના સ્થળે કામ કરતા શ્રમિકો, ઘરેલુ કામ કરનારા, શેરી વિક્રેતાઓ અને ફેરિયાઓ - એક જ સવાલ પૂછે છે: અમારા જિલ્લાના બંગાળી ભાષી મુસ્લિમ સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને વિવિધ રાજ્યોમાં કેમ નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે?

કાંદીના ગોકર્ણ ગામના 52 વર્ષના વિશાખા મંડલ (નામ બદલ્યું છે) કહે છે, "અત્યાર સુધી કોઈએ [અમારા ભારતીય હોવા અંગે] પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો નથી,"પરંતુ આ બધી મુશ્કેલીઓને કારણે [અમને] ક્યાંય પણ કામ કરતા બંગાળી મુસ્લિમ શ્રમિકોને ચિંતા થયા વિના રહેતી નથી." તેઓ ત્રણ દાયકાથી દિલ્હીમાં લોકોને ઘેર ઘરેલુ કામકાજ કરે છે. ત્યાં પાંચ ઘરોમાં કામ કરીને તેઓ મહિને 25000 રુપિયા કમાય છે. તેમની પાસે એક અધિકૃત મતદાર કાર્ડ અને રેશન કાર્ડ છે. તેમના દિલ્હીના સરનામા સાથે જોડાયેલું આધાર કાર્ડ અને બેંક ખાતું પણ છે.

બ્રિટિશરોએ રાજધાની કોલકાતા ખસેડી ત્યાં સુધી અવિભાજિત બંગાળનું વહીવટી કેન્દ્ર મુર્શિદાબાદ એક સમયે તેની સમૃદ્ધિ માટે પ્રખ્યાત હતું. આજે તે પશ્ચિમ બંગાળમાંથી બહાર સ્થળાંતરિત થયેલા સૌથી વધુ શ્રમિકો પૂરા પાડે છે. મે 2025 સુધીમાં અહીંથી લગભગ 4 લાખ શ્રમિકોએ માઈગ્રન્ટ વર્કર્સ વેલ્ફેર સ્કીમ ઓફ વેસ્ટ બેંગાલ (પશ્ચિમ બંગાળની સ્થળાંતરિત શ્રમિક કલ્યાણ યોજના) માટે નોંધણી કરાવી હતી. [વિચિત્ર વાત એ છે કે, આ આંકડા દર્શાવતો દસ્તાવેજ સરકારી સાઇટ પરથી ગાયબ છે]. વિવિધ સ્થળાંતરિત (શ્રમિક) સંગઠનોના સ્વતંત્ર અંદાજ સૂચવે છે કે મુર્શિદાબાદમાં આવા દસ લાખથી વધુ શ્રમિકો છે. રાજ્ય શિક્ષણ મંત્રાલયના એક અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું, "કોઈ પણ સરકારી ડેટામાં આનો ઉલ્લેખ નથી... પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે અસંખ્ય બાળ મજૂરો દરરોજ કામ માટે સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે."

મહેબુબના નાના ભાઈ 33 વર્ષના મુજીબર શેખ અને ઉંમરના 60 ના શરૂઆતના દાયકામાં પહોંચેલા તેમના પિતા હુસેન શેખ સ્થળાંતરિત શ્રમિક તરીકે કામ કરતા હતા. હુસેન હજી પણ કોલકાતામાં કડિયા તરીકે કામ કરે છે. મુજીબર, જેઓ હવે ડ્રાઇવર તરીકે કામ કરે છે તેઓ, કડિયાકામ માટે મહેબુબ સાથે દિલ્હી અને મુંબઈ જતા હતા. બંને ભાઈઓ બાળપણને ગરીબી સાથેના સતત સંઘર્ષ તરીકે યાદ કરે છે. મહેબુબ યાદ કરે છે: "એક સમય હતો જ્યારે હું બીજાની બકરીઓ ચરાવતો હતો. હું બહુ ભણ્યો નથી. અમારું કુટુંબ ખૂબ જ જરૂરિયાતમંદ હતું. ગરીબીના બોજે મને નાનપણથી જ કામ કરવા મજબૂર કર્યો હતો."

17 વર્ષની ઉંમરે મહેબુબે પોતાની કડિયાકામની કુશળતાના વારસા સાથે આજીવિકાની શોધમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. દિલ્હી, પંજાબ, તમિળનાડુ, રાજસ્થાન વિગેરે જેવા રાજ્યોમાં કામ કરી ચૂકેલા એક વ્યક્તિ તરીકે તેમના સ્થળાંતરની કામની જગ્યાઓએ થયેલા ભયાનક ફેરફારો તેમને મૂંઝવણરૂપ લાગે છે. પ્રસાર માધ્યમોના અહેવાલો અને વ્યક્તિગત અહેવાલોમાં તેમના જેવા સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને નજીવા કારણોસર બાંગ્લાદેશ ધકેલી દેવાયાના અનેક કિસ્સાઓ નોંધાયા છે.

શંકા અને અવિશ્વાસનું એક સ્પષ્ટ વાતાવરણ છે. તેમાં કશું આશ્ચર્યજનક નથી: એક વર્ષથી વધુ સમયથી તેઓ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર બંનેની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓનું નિશાન બનતા આવ્યા છે. મુજીબર અમને કહે છે, "અમારા નામ તમારા જેવા નથી. એટલા માટે અમારું અપમાન થાય છે." છેલ્લા એક વર્ષમાં પશ્ચિમ બંગાળમાંથી મુસ્લિમ સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને ઝડપી લેવામાં આવ્યા છે અને તેમને 'બાંગ્લાદેશી', 'રોહિંગ્યા', 'ઘુસપેઠિયા' (ઘુસણખોર) અથવા 'ગેરકાયદેસર' ના લેબલ લગાવવામાં આવ્યા છે.

તેઓ બધા ભાષા, ધર્મ, જાતિ અથવા પ્રાદેશિક ઓળખના આધારે નફરતને ઓળખે છે અને એની જ ભાષા બોલે છે, જે છેલ્લા દાયકામાં તીવ્ર બની છે, જેના કારણે હાલની પરિસ્થિતિ વણસી છે. મુસ્લિમ સ્થળાંતરિત શ્રમિકો સૌથી વધુ સંવેદનશીલ વર્ગ છે, જે કટ્ટરવાદી સંગઠનો અને રાજકીય નેતાઓ દ્વારા ફેલાવવામાં આવતા દ્વેષપૂર્ણ ભાષણનો ભોગ બને છે.

દિયારજલી બાગીચાના લોકોએ આ પત્રકારને ફરિયાદ કરી હતી, "અમારે જિંદગી અને કામ એ બે વચ્ચે પસંદગી કરવી પડી રહી છે." પ્લાસ્ટર વગરની દિવાલોવાળા બે રૂમના ઈંટના ઘરમાં રહેતા 32 વર્ષના નાજેમા બીબી ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુરમાં કામ કરતા તેમના પતિ રફિકુલ ઈસ્લામને માટે ચિંતિત રહેછે. તેઓ કહે છે, "જો તે થોડા કલાકો માટે પણ મારા ફોન ન ઉપાડે તો મારું હૈયું બેસી જાય છે."

મહેબુબ પોતાના પરિવાર સાથે (જૂનની શરૂઆતમાં) ઈદ અલ-અજહા ઉજવવા માટે આ મે મહિનામાં બાલિયા હસેનનગર પાછા ફર્યા હતા. કડિયાકામ કરતા આ પરિવારે છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં ધીમે ધીમે કરીને તેમનું અઢી માળનું ઘર બાંધ્યું છે. તેમાં પાંચ રૂમ અને ભવિષ્યમાં દુકાન બનાવવા માટે ભોંયતળિયે થોડી જગ્યા છે. મહેબુબ તેમની પત્ની અને ગૃહિણી 30 વર્ષના સુર્ના બીબી અને તેમના ત્રણ બાળકો સાથે જ્યાં રહે છે તે ભાગની બંને બાજુ હજી સુધી પ્લાસ્ટર કરેલું નથી. તેમનો મોટો દીકરો 16 વર્ષનો બકુલ શેખ શાળા અધવચ્ચે છોડીને નજીકની દુકાનમાં કામ કરી રહ્યો છે. નાના દીકરાઓ - 12 વર્ષનો સાગર શેખ અને 7 વર્ષનો રેહાન શેખ - એક સ્થાનિક શાળામાં અભ્યાસ કરે છે. પવિત્ર કુરબાની અને મહેબુબના ઘેર પાછા ફરવાના પ્રસંગે તેમના પરિવારે ધાર્મિક બલિદાનની વ્યવસ્થા પણ કરી હતી.

પરંતુ તે થયું નહીં. "થાણે ખાતેના બાંધકામના સ્થળેથી વારંવાર કોલ આવતા. તેમણે તેને પાછો બોલાવી લીધો." મહેબુબ મહારાષ્ટ્ર પાછા ફર્યા હતા અને પરિવાર અને ઉજવણી પાછળ છોડીને તેમનું કામ ફરી શરૂ કર્યું હતું.

9 મી જૂનના રોજ તેઓ એક નાનકડી સ્થાનિક દુકાન પર ચા પી રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસ તેમને કોઈ પણ ખુલાસા વિના પકડી ગઈ હતી અને થાણેના મીરા રોડ સ્થિત શ્રી એલ આર તિવારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ પાસેના તેમના આઉટપોસ્ટ પર લઈ ગઈ હતી. રાત્રે તેમને મીરા રોડ પોલીસ સ્ટેશનમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા, ત્યાં તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે દસ્તાવેજો માંગવામાં આવ્યા હતા.

મહેબુબે આ પત્રકારને કહ્યું, "અધિકારીઓએ મને હિન્દીમાં પૂછ્યું, 'તું બાંગ્લાદેશી છે ને?' મેં કહ્યું, 'હું પશ્ચિમ બંગાળથી છું' અને તેમને મારું આધાર અને પાન કાર્ડ બતાવ્યું. તેઓએ કહ્યું, 'આજકાલ તો આ પાંચ રુપિયામાં ખરીદી શકાય છે'."

મહેબુબે કોઈક રીતે છાનેમાને બાલિયા હસેનનગરમાં રહેતા પોતાના પરિવારને ફોન કર્યો હતો, તેમણે તરત જ મહિષસ્થલી ખાતેની સ્થાનિક ગ્રામ પંચાયતનો સંપર્ક સાધીને બધા જરૂરી દસ્તાવેજો મીરા રોડ પોલીસ સ્ટેશનને મોકલી આપ્યા હતા. મહેબુબ કહે છે, "ચાર-ચાર દિવસ સુધી મેં ભારે માનસિક ત્રાસ સહન કર્યો. દિવસભર મને સ્ટેશનની બહાર બેસાડવામાં આવતો અને રાત્રે પોલીસ છાવણીમાં રાખવામાં આવતો."

મીરા રોડ પોલીસે ખોટું કર્યું હોવાના મહેબુબના દાવાનો પોલીસ વિરોધ કરે છે. સિનિયર ઇન્સ્પેક્ટર મેઘના બુરાદેએ જણાવ્યું હતું કે તેમનો "કોઈ દોષ નથી." અને મહેબુબ શેખ અને બીજા લોકોની અટકાયત પોલીસ કમિશનરના આદેશ પર કરવામાં આવી હતી.

જોકે, મહેબુબ માટે 13 મી જૂન ભયાનક સાબિત થવાની હતી.

મહેબુબ કહે છે, "તે દિવસે અમને વાયરની જાળીથી ઢંકાયેલી મોટી પોલીસ વાનમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા. બીજી ઘણી ગાડીઓ અમારી વાનની આગળ હતી જાણે અમે કોઈ મહત્વપૂર્ણ નેતાઓ અથવા મંત્રીઓ ન હોઈએ! આખરે ગાડી પનવેલ નજીક કોઈ સુરક્ષા શિબિર પહોંચીને રોકાઈ ગઈ."

14 મી જૂનના રોજ એ જ વાહન મહેબુબ સહિત લગભગ 30 લોકોને પુણે એરપોર્ટ લઈ ગયું હતું. બપોરે 2 વાગ્યે તેમને ઝડપથી એક ફ્લાઇટમાં ચડાવી દેવામાં આવ્યા હતા. વિમાનમાંથી ઉતરતા મહેબુબને ખ્યાલ આવ્યો કે તે પશ્ચિમ બંગાળનું બાગડોગરા એરપોર્ટ છે. મહેબુબ કહે છે, "તેઓએ લોકોની સંખ્યાની ગણતરી કરી અને અમને નાના જૂથોમાં વહેંચી દીધા. મેં ગુનેગારોના માથાની ગણતરી વિષે સાંભળ્યું હતું. પણ અમને એવી રીતે કેમ ગણવામાં આવ્યા? મને શંકા જાગી..." એરપોર્ટથી તેમને સિલિગુડી બીએસએફ કેમ્પમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા અને ત્યાંથી શરુ થઈ હતી એક નવી સફર એક અજાણ્યા સ્થળ તરફ.

“તે વાહન લગભગ 5-6 કલાક સુધી સતત ચાલ્યું. પછી તેઓએ અમને જંગલની વચ્ચે એક નાના બીએસએફ કેમ્પમાં ઉતાર્યા. ત્યાંના મુઠ્ઠીભર અધિકારીઓએ અમને નીચે ઉતાર્યા અને પૂછ્યું, ‘તમે ક્યાંના છો?’ મેં મારું સરનામું કહ્યું. તરત જ ક્રૂર મારપીટ શરૂ થઈ. તેઓએ અમારા ગળા પર ભરેલી બંદૂકો પણ રાખી. પછી બીએસએફ અધિકારીઓએ અમારા ફોટા પાડ્યા અને અમને જંગલમાંથી ચાલ્યા જવાનું કહ્યું.”

આઘાત પામેલા મહેબુબ યાદ કરે છે, "ક્યાં જવું? અને કેવી રીતે? અમને કંઈ જ ખબર નહોતી. અમને ચિંતા હતી કે જો અમને જોઈ જશે તો બીએસએફ કે બોર્ડર ગાર્ડ બાંગ્લાદેશ (બીજીબી) અમને સીધી ગોળી જ મારી દેશે. અમે ખૂબ ડરી ગયા હતા. તે જંગલ એ રાત માટે અમારું છુપાવાનું સ્થાન બની ગયું હતું."

સવાર પડતાં વધુ ચિંતા અને માનસિક તણાવ ઊભા થયા. તેમણે છેલ્લે કંઈ ખાધું હોય તો તે પુણે એરપોર્ટ પર હતું. અને ત્યારથી 24 કલાક વીતી ગયા, તેમણે એક કોળિયો પણ મોંમાં મૂક્યો નહોતો. મહેબુબ કહે છે, "એવું લાગતું હતું કે અમે ત્યાં જ પડી જઈશું અને મરી જઈશું." તેઓ કહે છે, "અમારી આસપાસ ફક્ત ઝાડ હતા. અમે એક જૂથમાં ચાલી રહ્યા હતા." તેઓ થોડીવાર અટકીને પછી આગળ કહે છે, "અમે બાંગ્લાદેશમાં એક નાની વસાહત સુધી પહોંચ્યા ત્યારે બપોરના લગભગ 2 વાગ્યા હતા. અમે તે લોકોને કહ્યું કે અમે ભારતીય છીએ. તેઓએ અમને નાહી લેવા કહ્યું અને અમને ખાવા માટે ભાત આપ્યા. [તેમની મદદથી] મેં ઇમો એપ [એક મોબાઇલ એપ જેનાથી ચેટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કોલ થઈ શકે છે] દ્વારા મારા પરિવારનો સંપર્ક કર્યો. હું રડતો હતો. મારો અવાજ રુંધાઈ ગયો હતો. હું માંડ બોલી શક્યો હતો..."

મહેબુબે પાછા ફરવાની બધી આશા છોડી દીધી હતી. આ દરમિયાન તેમના ભાઈ મુજીબરે સિલીગુડી અને રાયગંજ સહિત ઘણી જગ્યાએ ભાગદોડ કરી અને મદદ મેળવવા માટે ઠેર ઠેર ભટક્યા. પંચાયત કચેરીથી માંડીને જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, અને છેક રાજ્ય કક્ષાના સરકારી અધિકારીઓ સુધી. અંતે મહેબુબ ઘેર પાછા ફરી શક્યા હતા. "તેમને પાછા લઈ આવ્યા પછી પણ, સરકારી લોકો [તેઓ કયા વિભાગના હતા તેની જાણ નથી] અમારે ઘેર આવ્યા હતા, તેઓ જમીનના દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવા માંગતા હતા."

આ રાહત અલ્પજીવી રહી અને તેનાથી તેમની ચિંતાઓનો અંત આવ્યો નહીં. મહેબુબ પાસેથી અમને સ્થળાંતરની મજબૂરીઓની જાણ થાય છે. "ઘેર નવરા બેસી રહેવાનો અર્થ થાય છે બિલકુલ કમાણી નહીં. હું ત્યાં [બીજા રાજ્યોમાં] રોજના 800-1200 રુપિયા કમાઈ શકું છું. વધારાની આવક માટે હું ડબલ શિફ્ટમાં પણ કામ કરી શકું છું..." પરંતુ ડરે તેમનો આત્મવિશ્વાસ તોડી નાખ્યો છે. "હું વર્ષોથી પુણે, મુંબઈ અને થાણે જેવા શહેરોમાં કડિયા તરીકેનું કામ કરી રહ્યો છું. ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે મારે આવો સમય જોવા વારો આવશે."

આ પત્રકારને જોઈને નઝીમુદ્દીન મંડલ માંડ પોતાનો ગુસ્સો કાબૂમાં રાખી શક્યા હતા. મુર્શિદાબાદના હરિહરપાડા બ્લોકના આ રહેવાસી જેટલા સરકાર અને વહીવટ પ્રત્યે નારાજ છે એટલા જ નારાજ તેઓ પ્રસારમાધ્યમો પ્રત્યે પણ છે. ભારતીય સરકારી સત્તાધિકારીઓ દ્વારા નઝીમુદ્દીનને બાંગ્લાદેશમાં ત્યજી દેવાનો વીડિયો વાયરલ થયો ત્યારથી પત્રકારોએ વારંવાર તરતીપુર ગામના 35 વર્ષના આ કડિયાને સરહદ પાર ધકેલી દેવા અંગે પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. તેઓ અચાનક મોટેથી ઘાંટો પાડીને કહી ઊઠે છે, "તમારે તેની સાથે શું લેવાદેવા છે? તમે [અમારા પર] થયેલા ત્રાસ વિશે કેમ નથી લખી શકતા? અમને બાંગ્લાદેશીનું લેબલ કેમ લગાવવામાં આવી રહ્યું છે? પ્રસારમાધ્યમો એ આ બાબતે અવાજ ઉઠાવવાનો સમય આવી ગયો છે."

વર્તમાન પરિસ્થિતિ પર મોટાભાગના પ્રસારમાધ્યમોનું મૌન નઝીમુદ્દીનને વધુ ચિંતિત કરે છે. સમાચારોના નામે કેટલાક મીડિયા હાઉસ વાસ્તવમાં બાંગ્લાભાષી મુસ્લિમ શ્રમિકો વિશે શંકાને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા હોવાનું તેમને સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.

નઝીમુદ્દીનને બાંગ્લાદેશમાં ત્યજી દેવામાં આવ્યા એ અનુભવે તેમને માનસિક આઘાત પહોંચાડ્યો હતો. દૂરના રાજ્યમાં કામ કરવા માટે પોતાની પત્ની અને - 10 મા ધોરણમાં ભણતી - એક કિશોર દીકરીને ઘેર છોડીને જવાનો વિચાર હવે તેમને ડરાવે છે. તેઓ કહે છે, "[મેં] અગાઉ મીરા રોડ પોલીસ સ્ટેશનમાં કામ કર્યું છે." ત્યાં તેઓ કડિયાકામ અને સમારકામનું કામ કરતા હતા. “હવે તે જ સ્ટેશનની પોલીસે મને રાતના અંધારામાં, મોટાભાગના લોકો ઊંઘતા હતા ત્યારે મને મારા ભાડાના રૂમમાંથી ઝડપી લીધો અને મને 'બાંગ્લાદેશી' કહ્યો. આ તે કેવા પ્રકારની વ્યવસ્થા છે?” મહારાષ્ટ્ર પોલીસે તેમના જન્મના પ્રમાણપત્ર અંગે પ્રશ્નો ઊઠાવ્યા હતા. નઝીમુદ્દીન સ્પષ્ટતા કરે છે, “મારો જન્મ 35 વર્ષ પહેલાં હરિહરપાડામાં થયો હતો. મારા બાપ-દાદા (પિતા અને દાદા) નો જન્મ ત્યાં થયો હતો. મારા માતાપિતામાંથી કોઈએ ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યું ન હતું. તેમણે મારા જન્મનું પ્રમાણપત્ર પણ મેળવ્યું ન હતું. ગરીબીને કારણે પરિસ્થિતિ મુશ્કેલ હતી. હું પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ પૂરું કરી શક્યો નહોતો."

તેમનો સામાન હજી મહારાષ્ટ્રના મીરા રોડ પરના રુમમાં છે. ઠેકેદાર પાસેથી લેવાનો બાકી નીકળતો પગાર તેઓ કેવી રીતે વસૂલ કરી શકે તેની કોઈને ખબર નથી. પોલીસે જપ્ત કરી લીધેલો તેમનો મોબાઇલ ફોન હજી સુધી પાછો આપવામાં આવ્યો નથી. તેઓ કહે છે, "નવી જગ્યાએ કામ મેળવવું ખરેખર મુશ્કેલ છે. પાંચ વર્ષ સુધી ક્યાંક કામ કરવાથી કેટલાક સંપર્કો થઈ જાય છે અને (કામ મેળવવામાં) સરળતા રહે છે." તેઓ ગુસ્સાથી પૂછે છે, "એ બધુંય આમ કેવી રીતે છીનવી શકાય?"

નઝીમુદ્દીનના બે ભાઈઓ કેરળ અને તમિળનાડુમાં શ્રમિકો તરીકે કામ કરે છે. અહીંના શ્રમિકો સામાન્ય રીતે કહે છે કે બંગાળી સ્થળાંતરિત શ્રમિકો માટેદક્ષિણ-ભારતના રાજ્યો પ્રમાણમાં ઘણા વધુ સુરક્ષિત છે. મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અથવા દિલ્હીથી પાછા ફરવા મજબૂર થયેલા ઘણા શ્રમિકો હવે દક્ષિણમાં શ્રમિકો તરીકેનું કામ શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

નઝીમુદ્દીન કહે છે કે કાઝીસાહા, બેલડંગા I, મુર્શિદાબાદના મીનારુલ શેખ અને બર્ધમાન જિલ્લાના મોન્તેશ્વરના મોસ્તફા કમાલ શેખની વીતકકથા પણ તેમના જેવી જ હતી. "13 મી જૂને અમને સિલિગુડી થઈને બાંગ્લાદેશ ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા અને 15 મી તારીખે અમને બચાવીને પાછા લાવવામાં આવ્યા હતા."

નઝીમુદ્દીન સમજાવે છે, "આ (અનુભવ) પછી... ફરી (કામ માટે) બહાર જવાનું સરળ નહીં હોય. પણ અમારા ગામમાં રહેવાનો અર્થ એ છે કે [જે દિવસોમાં કામ મળી રહે ત્યારે] રોજની માંડ 500 રુપિયાની કમાણી અને 250 રુપિયાનો ખર્ચ. [બીજા રાજ્યોમાં] દૈનિક ખર્ચ 300 રુપિયા થતો હશે પરંતુ વેતન દિવસના 800 રુપિયા હોય છે. અમે પરિવારને 500 રુપિયા મોકલી શકીએ છીએ. તેથી આ ગામ છોડીને જવું [સ્થળાંતર કરવું] એ એકમાત્ર રસ્તો છે. અમારે અમારા પોતાના જોખમે [બહાર] કામ પર પાછા ફરવું પડશે."

આખા મુર્શિદાબાદ જિલ્લામાં માત્ર પેટનો ખાડો પૂરવા પૂરતા વેતનના સ્તરે પણ સ્થિર કામની અછત છે. મનરેગા હેઠળ 100 દિવસની રોજગારીની બાંયધરી હજી પણ અટવાયેલી છે. શ્રમિક વર્ગના લોકો માટે સ્થળાંતર એ એકમાત્ર વિકલ્પ જણાય છે. ભારતના સૌથી અવિકસિત જિલ્લાઓમાંનો એક, મુર્શિદાબાદ, મોટે ભાગે ગ્રામીણ છે. તેના આશરે 80 ટકા લોકો 2166 ગામડાઓમાં રહે છે. 66 ટકા સાથે, તેનો સાક્ષરતા દર આ રાજ્યના 76 ટકા (વસ્તીગણતરી 2011 મુજબ) કરતા ઘણો ઓછો છે. વસ્તીના બે તૃતીયાંશ ભાગ મુસ્લિમો છે. મજબૂરીથી કરાતા મોટાભાગના શ્રમિક સ્થળાંતર સ્વાભાવિક રીતે જ - વર્ગ, પ્રદેશ અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા - આ મુસ્લિમોના હોય છે.

હબસપુર પંચાયત હેઠળના દિયારજલી બાગીચા કસ્બાની પરિસ્થિતિ આ વાસ્તવિકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. 60 ટકાથી વધુ પરિવારોમાં ઓછામાં ઓછો એક સભ્ય સ્થળાંતરિત શ્રમિક છે. રહેવાસીઓ લતીબુલ હક, આઈનલ હક અને રજ્જક હુસૈન શેખ, જેઓ એક સમયે કુલી તરીકે કામ કરતા હતા, તેઓ પોતાની નોકરી છોડીને શેરી વિક્રેતા તરીકે સારી કમાણી કરવા માટે ઓડિશા ગયા હતા. તેમણે અમને ફોન પર સમજાવ્યું કે મહાજન (શાહુકારો) તેમને વિવિધ ઘરગથ્થુ અને સ્ટેશનરીની વસ્તુઓ ઉછીની આપે છે. તેઓ આ વસ્તુઓને તેમની સાયકલ અથવા મોટરબાઈક પર લાદે છેઅને ગામડાઓમાં વેચે છે. ઠેકેદારનો હિસ્સો બાદ કરતાંતેમને રોજના સરેરાશ 700-800 રુપિયા મળે છે. તેઓ ભાડાના નાના રૂમમાં જૂથોમાં સાથે રહે છે.

આ સ્થળાંતરિતોના પરિવારના સભ્યોએ અમને દિયારજલી બાગીચામાં જણાવ્યું હતું કે ઓડિશામાં સપ્ટેમ્બર 2024 થી મુર્શિદાબાદના ઘણા પ્રવાસી બંગાળી મુસ્લિમ સેલ્સમેન પર હુમલા કરવામાં આવ્યો છે અને તેમની અટકાયત કરવામાં આવી છે. બાંગ્લાદેશ અને મુર્શિદાબાદના સમસેરગંજમાં હિન્દુઓ વિરુદ્ધની હિંસાના ખોટા બહાના હેઠળ આમ કરવમાં આવ્યું છે. પરંતુ આવી ઘટનાઓમાં ઓડિશા પોલીસની વધતી જતી સંડોવણીથી સ્થળાંતરિતોમાં ગભરાટ ફેલાયો છે.

જ્યારે ત્યાંની પોલીસે લતીબુલ હકના દસ્તાવેજોની માન્યતા પર સવાલ ઉઠાવ્યા ત્યારે દિયારજલી બાગીચામાં તેમના પરિવારના સભ્યોએ ભગવાનગોલા પોલીસ સ્ટેશનની મદદ માંગી હતી. પોલીસ સ્ટેશનો વચ્ચે દસ્તાવેજોની આપ-લે થયા પછી જ લતીબુલ અને બીજાઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેઓ હજી પણ ઓડિશામાં અટવાયેલા છે. ચાર દિવસથી ઝારસુગુડાના એક કેમ્પમાં અટકાયતમાં રખાયેલા લતીબુલ અમને ફોન પર કહે છે: "પોલીસે કહ્યું કે તેઓ હજી પણ ભારતીય નાગરિકતા સંબંધિત અમારા દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરી રહ્યા છે અને અમને એક મહિના સુધી અમારા વતનના રાજ્યમાં પાછા ન ફરવાની સૂચના આપી છે."

મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, ઉત્તર પ્રદેશ અને દિલ્હી જેવા દૂરના રાજ્યોમાં તનતોડ મજૂરી કરતા શ્રમિકોના પરિવારો હવે પરેશાન છે. દિયારજલી બાગીચામાં અમે આઈનલ હકના માતા, નબળી, પણ તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ ધરાવતા 60 વર્ષના મદીના બીબીને મળ્યા. તેઓ અમારી સાથે વાત કરે છે ત્યારે જટિલ ડિઝાઇનના કાંથા (હાથેથી ભરતકામ કરેલા રજાઇ) તૈયાર કરતી તેમની કુશળ આંગળીઓ ઝડપભેર ચાલતી રહે છે. લોકો તેમને કાંથા વણવા અને સીવવા માટે બોલાવે છે, તેમને એક નંગના ફક્ત 20 થી 30 રુપિયા ચૂકવે છે. ગમે તેટલી નજીવી હોય પણ તે રકમ આ પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવામાં મદદ કરે છે. તેમનો દીકરો અને તેના દીકરાઓ બધા ઓડિશામાં તનતોડ મહેનત કરે છે, ત્યારે તેમની વીતકકથા અને તેમની હેરાનગતિની વાત કરતા મદીના પોતાના આંસુ રોકી શકતા નથી.

મદીના પૂછે છે, "મારો દીકરો અને પોતા [પૌત્ર] બધા બાંગ્લાદેશી છે એવું તેઓ કહે ત્યારે હું શાંતિ કેવી રીતે રાખી શકું?" તેઓ કહે છે, "મારો બીજો દીકરો આઈનલ હક અને મારા મોટા દીકરાના બે દીકરાઓ - આમિર અને રજજાક હુસૈન - ઓડિશામાં રહે છે. પોલીસે તેમને ચાર દિવસ સુધી અટકાયતમાં રાખ્યા હતા. તે દિવસોમાં મારી ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ હતી."

આઈનલ હકની પત્ની શિઉલી બીબીને જે ફોન આવ્યો તેનાથી આખા પરિવારમાં ડર ફેલાઈ ગયો હતો. આધાર અને માધ્યમિક બોર્ડની પરીક્ષાના 'પ્રવેશપત્ર' જેવા દસ્તાવેજો શોધીને રજૂ કરવા પડ્યા હતા. આઈનલ હકના પિતા, ઉંમરના 60 ના દાયકાના અંતમાં પહોંચેલા મોઈનુલ શેખે આ બધા કાગળો પોલીસ સ્ટેશન લઈ જવા પડ્યા હતા. આ વૃદ્ધ સજ્જન યાદ કરે છે, "ત્યાં તેઓએ મોડું કરવા બદલ મને ઘાંટા પણ પાડ્યા. પણ હું શું કરી શકું? મારા દીકરાની પરિસ્થિતિ વિશે વિચારીને હું સાવ સુન્ન અને અવાચક થઈ ગયો હતો..."

વ્યથિત મદીના બીબી અમને કહે છે: “તેની માધ્યમિક પરીક્ષા પછી, મારા દીકરા [આઈનલ] એ કહ્યું, ‘આપણું પેટ ભરવા માટે મારે કામ કરવું પડશે.’ ઈંટના ભઠ્ઠાના માલિક માટે તે નાનાં મોટાં કામ કરતો હતો અને તેને મહિને 800 રુપિયા મળતા હતા. પછીથી તે એક ગોડાઉનમાં માલ ઊંચકતો હતો. તેમાંથી પણ તેને વધારેમાં વધારે મહિને ફક્ત 10000 રુપિયા મળતા હતા. અમે દેવામાં ડૂબી ગયા હતા. આ જ કારણે તે બહાર ગયો હતો... હવે આજકાલ કરતા બે વર્ષ થઈ ગયા છે. અમે માંડ-માંડ જીવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ." તેઓ કહે છે, “[મારા] સસરા, તેના પિતા પણ, બધા ભારતના છે... છતાં, મને ડર રહ્યા કરે છે.”

7 મી જુલાઈના રોજ, ભગવાનગોલા I ના ચારલાબંગોલા ગામના 30 વર્ષના અમીરુલ શેખને પણ પશ્ચિમ બંગાળના બીજા 30 સ્થળાંતરિત શ્રમિકો સાથેઓડિશાના ઝારસુગુડાના લખનપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા. આ સમાચાર મળતાં પરિવારના સભ્યો ભગવાનગોલા પોલીસ સ્ટેશનથી સ્થાનિક દક્ષિણ હનુમંત નગર ગ્રામ પંચાયત કાર્યાલયમાં દોડી ગયા હતા. અંતે ચાર દિવસ પછી, અટકાયતમાં લેવામાં આવેલા શ્રમિકોને ઓડિશાના લખનપુર પોલીસ સ્ટેશનમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. સ્તબ્ધ અમીરુલ ફોન પર કહે છે, "મેં 10 વર્ષ સુધી ઓડિશામાં ફેરિયા તરીકે કામ કર્યું છે. પરંતુ બધું બદલાઈ ગયું છે. પહેલા પણ લોકોને માર મારવામાં આવ્યો છે, પરંતુ આ વખતે અમને સીધા જ બાંગ્લાદેશી તરીકે લેબલ કરવામાં આવી રહ્યા છે." તેમ છતાં ચારલાબંગોલામાં રહેતા પોતાના પરિવારને સહારો આપવા માટે તેમની પાસે ઓડિશામાં રહેવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી.

આસિફ ફારુક કહે છે, "આ વર્ષમાં જ મુર્શિદાબાદના 5000 થી વધુ સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને ઓડિશામાં પોલીસ દ્વારા હેરાન કરવામાં આવ્યા છે." તેઓ પશ્ચિમ બંગાળના સ્થળાંતરિત શ્રમિકોના અધિકારો માટે લડતી સંસ્થા - પરિજાયી શ્રમિક ઐક્ય મંચ (પીએસએએમ) ના સેક્રેટરી (મંત્રી) છે. "ઝારસુગુડા અને પારાદીપ સહિત ઓડિશાના વિવિધ પ્રદેશોમાં મુર્શિદાબાદના ઘણા શ્રમિકોને ચારથી પાંચ દિવસ માટે પોલીસ કેમ્પમાં અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા છે અને તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે પૂછપરછ કરવામાં આવી રહી છે."

આ બધાની વચમાં નેતાઓના ભાષણોમાં છતો થઇ રહેલ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચેનો રાજકીય વિવાદને કારણે વાત વધારે વકરી રહે છે મહિનાઓ પહેલા કેન્દ્રીય શ્રમ મંત્રાલય દ્વારા એક અખબારી વિજ્ઞપ્તિમાં ભારતમાં સ્થળાંતરિત શ્રમિકોના કલ્યાણ માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ યોજનાઓની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. પરંતુ તેમની સામે હિંસા બાબતે ન તો કોઈ સત્તાવાર નિવેદનો આવ્યા છે કે ન તો તેને વખોડી કાઢવામાં આવી છે.

બોર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સે (સીમા સુરક્ષા દળે) ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં કથિત અનધિકૃત બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરો પર ચાલી રહેલ કાર્યવાહી દરમિયાન ગેરકાયદેસર વર્તનના આરોપો અંગે કોઈ સત્તાવાર નિવેદન જારી કર્યું નથી. ભગવાનગોલાના ગ્રામજનો કહે છે: "નીચલી પાયરીના [બીએસએફ] જવાનો અમને કહે છે કે 'અમે ફક્ત ઓપોરવાલાઓ (ઉચ્ચ સત્તાધિકારીઓ) ની સૂચનાનો અમલ જ કરીએ છીએ'."

રાજ્ય સરકારે નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનું અને સરહદ પાર ધકેલાઈ રહેલા લોકોની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાનું વચન આપ્યું છે. પીએસએએમના આસિફ ફારુક માને છે કે "પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર પીડિતોને બચાવવા અને પાછા લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે." અને "એપ્રિલથી અમે શ્રમિકો માટે એક હેલ્પલાઇન શરૂ કરી છે."

આ સંગઠને બંગાળી સ્થળાંતરિત શ્રમિકોના ઉત્પીડન સામે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવા માટે કોલકાતા હાઇકોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી પણ દાખલ કરી છે. અને વેસ્ટ બેંગાલ માઈગ્રન્ટ વર્કર્સ યુનિયને (પશ્ચિમ બંગાળ સ્થળાંતરિત શ્રમિક સંગઠને) મુર્શિદાબાદના જિલ્લા મુખ્યાલય, બહરામપુરમાં એક સરઘસનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં બીજા રાજ્યોમાં શ્રમિકો માટે સુરક્ષાની માંગ કરવામાં આવી હતી. ડબલ્યુબીએમડબલ્યુયુ જિલ્લા સચિવ કમલ હુસૈન કહે છે કે, "સંબંધિત જિલ્લાઓના સાંસદોએ જે રાજ્યોમાં સ્થળાંતરિત શ્રમિકો પર હુમલા કરવામાં આવ્યા છે તેની મુલાકાત લઈને દરમિયાનગીરી કરવી જોઈએ."

દરમિયાન કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચેનો વિવાદ - મુર્શિદાબાદમાં સારી રોજગારીની તકો હોત અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં વિચારપૂર્ણ દરમિયાનગીરી હોત તો શું લોકોને સ્થળાંતર કરવું પડ્યું હોત ખરું? - આ પ્રશ્નને જ કોરાણે મૂકી દે છે.

બાલિયા હસેનનગરમાં ગભરાયેલા મહેબુબ શેખ વિચારે છે કે હવે તેઓ પોતાના પરિવારનું ગુજરાન શી રીતે ચલાવશે. “[બાંધકામ] કંપની મને [મુંબઈથી] કામ ફરી શરૂ કરવા માટે બોલાવી રહી છે, પરંતુ તેઓ કોઈ જાતની જવાબદારી લેવા તૈયાર નથી...”

આ કુશળ કડિયાને નિરાશા ઘેરી વળી છે: "હવે મને ક્યાં કામ મળશે? મારી પાસે આનો કોઈ જવાબ નથી..."

મુખપૃષ્ઠ ચિત્ર: લબાની જંગી
આ વાર્તા મૂળ બંગાળીમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક