ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଚୁଡ଼ି କାରିଗର

ହାଇଦ୍ରାବାଦୀ ଲାଖ ଚୁଡ଼ି କେଉଁଠି ତିଆରି ହେଉଛି ବୋଲି ଆପଣ ପୁରୁଣା ସହରରେ କାହାକୁ ପଚାରିଥିଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେ ସହରର ଲାଡ୍‌ ବଜାର (ଲାଖ ବଜାର)ରେ ଥିବା ଓସମାନ କା କାରିଗରୀ ଆଡ଼କୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇଦେବେ । ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଦୋକାନର କୌଣସି ନାମ ଫଳକ ନାହିଁ। ସାମାନ୍ୟ କଳଙ୍କି ଲାଗିଯାଇଥିବା ଧାତବ ସଟର ଖୋଲି ଦେଲେ ତିନୋଟି କାନ୍ଥ ଘେରା ଗୋଟିଏ ବଖରା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥାଏ ଯେଉଁଠି ଲାଖ କାରିଗର ଶେଖ ଅଖିଲ ଏବଂ ଶେଖ ହଜିଲ ବସିଥା’ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଝିରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଧାତବ ଟେବୁଲ ରଖାଯାଇଥାଏ।

ଏହି ଭାଇମାନେ ଏକ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଚୁଡ଼ି ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବରେ ଦିନକୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଜଗାର କରିପାରନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ତୁତିର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଲାଖ ଚୁଡ଼ି ଚାରିପଟେ ପଡ଼ି ରହିଛି। ‘‘ଗୋଲାପୀ ସବୁଠୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ରଙ୍ଗ,’’ ଗାଢ଼ ଗୋଲାପୀ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଥିବା ଲାଖର ଗୋଟିଏ ବ୍ଲକକୁ ଉଠାଇ ଅଖିଲ କୁହନ୍ତି। ଗୋଲାପୀ, କଳା, ସୁନେଲି ଏବଂ ଫିରୋଜା ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ରଙ୍ଗ । ଏସବୁ ରଙ୍ଗୀନ ଚୁଡ଼ିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାଚ ମାଳି ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପାରଦର୍ଶୀ ସିଲୋଫେନ ବାକ୍ସରେ ରଖାଯାଏ।

ଚାରମିନାର ନିକଟସ୍ଥ ଲାଡ ବଜାରର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରାସ୍ତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଦୋକାନ ତଥା କର୍ମଶାଳାରୁ ପୁରୁଣା କାଠ ଏବଂ ପିତ୍ତଳର ଗନ୍ଧ ଆସିଥାଏ। ଅଖିଲ ଏବଂ ହଜିଲ୍ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ମାତ୍ରେ ନିକଟସ୍ଥ ମସଜିଦରୁ ଆଜାନ୍ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ବାହାରେ ଖେଳୁଥିବା ପିଲାମାନଙ୍କ କୋଳାହଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରାୟ ୩୫ ବର୍ଷ ପାଖାପାଖି ବୟସର ଦୁଇ ଭାଇ କେବଳ ଏହି ବେଉସାକୁ ଆପଣାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ପରିବେଶରେ ନିଜ କାରିଗରୀରେ ବୁଡ଼ି ରହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ସେମାନେ ପରୀକୁ କହିଛନ୍ତି, ଦୋକାନଟିର ନାମ ଜଣେ ସମ୍ପର୍କୀୟ ‘ଓସମାନ’ଙ୍କ ନାମରେ ରଖାଯାଇଛି। ‘‘ସେ ଏହି ଦୋକାନର ମାଲିକ କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କେବଳ ମୋ ଭାଇ ଏବଂ ମୁଁ ଏଠି କାମ କରୁ,’’ ଅଖିଲ୍ କୁହନ୍ତି ଏବଂ ସେ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ କୌଣସି ଭଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ହାଇଦ୍ରାବାଦର ପୁରୁଣା ସହର ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମ ଏବଂ ବଡ଼ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ସେମାନଙ୍କ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଚୁଡ଼ି ତିଆରି କଳା ଶିଖିଥିଲେ, ଯିଏକି ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ବିଜୟନଗରମ ଜିଲ୍ଲାର ଜଣେ କାରିଗରଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇଥିଲେ। ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଭାଇଭଉଣୀ-ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ଏବଂ ଦୁଇ ଝିଅ ଏହି କଳା ଶିଖିଥିଲେ, ତଥାପି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ହେତୁ ୨୦୧୭ରେ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେବଳ ଅଖିଲ ଏବଂ ହଜିଲ ଏହି ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରାକୁ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି।

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ‘‘ପଢ଼ନେ କା କ୍ୟା ଫାୟଦା? ଜବ୍ସ କାହା ହେଁ ୟାହାଁ ପେ (ପାଠ ପଢ଼ିବାର ଲାଭ କ 'ଣ? ଏଠାରେ ଚାକିରି କେଉଁଠି ଅଛି?), ହଜିଲ୍‌ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ଢଙ୍ଗରେ ପଚାରନ୍ତି।

ଦୋକାନର ଗୋଟିଏ ପଟ କାନ୍ଥରେ, ଚିତ୍ରକରଙ୍କ ନାଁ ନଥିବା ଗୋଟିଏ ଚିତ୍ରରେ ସାତ ଜଣ ଲୋକ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଚୁଡ଼ି ତିଆରି କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଇଛି। ‘‘ଏହା (ଚିତ୍ର) ପ୍ରାୟ ଛଅ ବର୍ଷ ତଳେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଆମ ପାଖରେ କର୍ମଚାରୀ ଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଦିନ ଭଲ ଥିଲା… ଲାଖ ଚୁଡ଼ିର ବେଶ ଚାହିଦା ଥିଲା,’’ ଅଖିଲକୁହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପଛପଟେ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖାଇ ଦେଇ ସେ କୁହନ୍ତି ଏଠାରେ ଶ୍ରମିକମାନେ ବସୁଥିଲେ। ସେହି ସ୍ଥାନ ଏବେ ଚୁଡ଼ି ଭର୍ତ୍ତି ହେବା ପାଇଁ ଖାଲି ବାକ୍ସରେ ପୂରି ରହିଛି।

ରାଜସ୍ଥାନ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ମେସିନ୍ ନିର୍ମିତ ଲାଖ ଚୁଡ଼ିର ଯୋଗାଣ ଚାହିଦା ହ୍ରାସ କରିଛି,’’ ଅଖିଲ କୁହନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ଗଛର ଅଠା ଏବଂ କିଛି କୀଟଙ୍କଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଲାଖ ତିନୋଟି ରଙ୍ଗ: କଳା, ବାଦମୀ ଏବଂ ହାଲୁକା ସୁନେଲି ରଙ୍ଗରେ ମିଳିଥାଏ। ଭାଇମାନେ ପୁରୁଣା ସହର ନିକଟସ୍ଥ ସ୍ଥାନୀୟ ବଜାରରୁ ଗାଢ଼ କଳା ଏବଂ ଫିକା ସୁନା କିସମର ଲାଖ କିଣନ୍ତି। ଗୋଟିଏ କିଲୋଗ୍ରାମ ମୂଲ୍ୟ ୨୨୦ ଟଙ୍କା ଏବଂ କାରିଗରମାନେ ଏକ କିଲୋ ଲାଖରୁ ହାରାହାରି ଆକାରର ପ୍ରାୟ ୨୫ ଡଜନ ଚୁଡ଼ି ତିଆରି କରିପାରିବେ। ଏହି ଦୁଇଟି ରଙ୍ଗକୁ ସମାନ ଅନୁପାତରେ ମିଶ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଟାଣ ଲାଖ ତିଆରି ହୁଏ।

ହାଇଦ୍ରାବାଦର କୁଖ୍ୟାତ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଉତ୍ତାପ ସମୟରେ ତାପମାତ୍ରା ୪୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ୍ ଉପରେ ରହିଥାଏ, ତଥାପି ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଢ଼ିର ଲାଖ ଚୁଡ଼ି ନିର୍ମାତା ବ୍ୟଥିତ ନହୋଇ ଚୁଡ଼ି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଗରମ କୋଇଲା ସହିତ କାମ କରନ୍ତି । ହଜିଲ୍ ନିଜର କୋଇଲା ଭଟ୍ଟି ବା ଭାଟି (ମଝିରେ ଖାଲ ହୋଇଥିବା ଏକ ଫମ୍ପା ମେଜ ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଗରମ କୋଇଲା ରଖିଥା’ନ୍ତି) ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ରୂପେ ଲାଖ ଲାଗିଥିବା ଏକ ଗାଢ଼ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର କାଠ ବାଡ଼ିକୁ ଧରି ସେ ଏହାକୁ ଗରମ କୋଇଲା ଆଞ୍ଚରେ ନରମ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ତରଳିଯାଏ, ସେ ଏକ ରଙ୍ଗ ଖଣ୍ଡ ଚୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ କୋମଳ ଲାଖ ଉପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ପକାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ରଙ୍ଗିନ ଲାଖକୁ ଏକ ଲମ୍ବା ପତଳା ନଳି ଆକାର କୁଣ୍ଡଳିରେ ବିସ୍ତାରିତ କରାଯାଏ।

ଏହାପରେ ଗରମ ଲାଖକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କାଟିବା ସହିତ କାଠ ବାଡ଼ିରୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ। ଅଖିଲ କାମ ସମ୍ଭାଳନ୍ତି ଓ କୁଣ୍ଡଳିକୁ ଗୋଟିଏ ପଟୁ ମୋଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ପିତ୍ତଳ ଚୁଡ଼ିର କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚାରି ପଟେ ଗୁଡ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ଏହାକୁ ଗରମ କରି ଦୁଇଟି ଓଜନିଆ ଧାତୁ ପ୍ଲେଟ୍‌ ମଝିରେ ଚାପି ଦିଆଯାଏ। କାରିଗରମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତଳ ଚୁଡ଼ିରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ମୋଡ଼ କିମ୍ବା ଖାଲ ହଟାଇବାରେ ସହାୟତା ମିଳିଥାଏ।

‘‘ଚୁଡ଼ି ଲାଖକୁ ସାହାରା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ବିନା, ଲାଖ ସହଜରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବ,’’ ଅଖିଲନିଜ ହାତକୁ ଗରମ ଲାଖର କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଘୂରାଇ ଘୂରାଇ କୁହନ୍ତି। ଲାଖକୁ ଚୁଡ଼ିରେ ଲଗାଇବା ପରେ, ସେ ଚୁଡ଼ି ଆକାରକୁ ବଦଳାଇବା ପାଇଁ ରୁଲର୍‌ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ସ୍କୁଲ୍‌ ବ୍ଲାକବୋର୍ଡ ଡଷ୍ଟର୍‌ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗୋଟିଏ କାଠ ହଟ୍ଟା କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଫୋଟକା ଏବଂ ଧାରୁଆ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ଚେପେଟା କରାଯାଏ। ତା’ପରେ ଚୁଡ଼ିକୁ ଥଣ୍ଡା ହେବାକୁ ପାଖରେ ରଖି ଦିଆଯାଏ। ଏବେ କାରିଗରମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚୁଡ଼ି ତିଆରି କରିବାରେ ଲାଗି ପଡ଼ନ୍ତି।

ଏହାପରେ ଏହି ଚୁଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁରୁଣା ସହରର ମହିଳା କାରିଗରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯାଏ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏଥିରେ ମାଳି ଓ କାଚ ସବୁ ଲଗାନ୍ତି, ଯାହାକି ଲାଖ ଚୁଡ଼ିର ପରିଚୟ। ‘‘ଆମର ଦୁଇ ଭଉଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରୁଛନ୍ତି। ଆମେ ପଥର ଓ ଅଠା ଭଳି କଞ୍ଚା ମାଲ୍‌ ଯୋଗାଇ ଦେଉ ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ଚୁଡ଼ିକୁ ସଜେଇ ଥା’ନ୍ତି,’’ ହଜିଲ କୁହନ୍ତି। ମହିଳା କାରିଗରମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଡଜନ୍‌ ଚୁଡ଼ି ପାଇଁ ୮୦ରୁ ୧୫୦ ଟଙ୍କା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ।

ସେମାନେ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡଜନ ଚୁଡ଼ି ବାବଦରେ ଏହି ଭାଇମାନେ ୧୦୦ ଟଙ୍କା ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏଥିରୁ ମାସିକ ୪,୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର ହୁଏ ଏବଂ ବାହାଘର ଋତୁରେ ଏହାଠାରୁ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ।

ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ଚୁଡ଼ି ବଜାର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ଲାଡ୍‌ ବଜାରରେ ଅନେକ ଦୋକାନୀ ଅର୍ଡର ଦେଇଥା’ନ୍ତି। ‘‘ପ୍ରାୟ ଛଅ-ସାତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ, ଗୋଟିଏ ମାସରେ ଆମକୁ ୧୦୦ ଡଜନ ଚୁଡ଼ିର ଅର୍ଡର ମିଳୁଥିଲା। ତାହା ପୁଣି ଅଣ-ବିବାହ ଋତୁରେ ଥିଲା,’’ ଅଖିଲ କୁହନ୍ତି। ‘‘ବାହାଘର ଋତୁରେ, ଏହି ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ ଅଧିକ ଥିଲା, ଗୋଟିଏ ମାସରେ ପାଖାପାଖି ୩୦୦ ଡଜନ,’’ ହଜିଲ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ମାସରେ ୩୦୦ ଡଜନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦୁଇ ଭାଇ ଏବେ ମାତ୍ର ୪୦ ଡଜନ ଅର୍ଡର ପାଉଛନ୍ତି । ‘‘ବାହାଘର ଋତୁରେ ଏହା ଗୋଟିଏ ମାସରେ ୧୦୦ ଡଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ,’’ ହଜିଲ କୁହନ୍ତି।

ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୪ରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଲାଖ ଚୁଡ଼ିକୁ ଭୌଗୋଳିକ ମାନ୍ୟତା (ଜିଆଇ) ଟ୍ୟାଗ ମିଳିଥିଲା ଏବଂ ସେବେଠାରୁ ଲାଡ ବଜାରରେ ଏହା ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ ଦାମ୍‌ରେ ବିକ୍ରି ହେଉଛି। ତେବେ, ଏହା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ରୋଜଗାରରେ ସୁଧାର ଆଣିପାରିନାହିଁ। ‘‘ଜିଆଇ ଟ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଗଣମାଧ୍ୟମ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଆସିବା ବଢ଼ିଯାଇଛି, ବେଳେବେଳେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଆସି ଆମ ଠାରୁ ସାକ୍ଷାତକାର ନେଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ କେବଳ ଆମ ସମୟ ନଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି,’’ ଅଖିଲକୁହନ୍ତି।

‘‘ଆମେ ନିଜର ଦୋକାନଟିଏ କରିବାକୁ ସବୁବେଳେ ଭାବିଛୁ। କିନ୍ତୁ ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ କେଉଁଠି ଭଲ ଜାଗାଟିଏ ଭଡ଼ା ନେବା ପାଇଁ ଆମ ପାଖରେ ଟଙ୍କା ନାହିଁ,’’ ଅଖିଲ କୁହନ୍ତି।

ସେମାନଙ୍କର ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ଚାହିଦା ହ୍ରାସ ପାଉଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଲାଗି ଚାହୁଁନଥିବା ଭାଇମାନେ କୁହନ୍ତି। ‘‘ଆମେ କେବଳ ଏହି କାମ ଜାଣିଛୁ,’’ ହଜିଲ ଗର୍ବର ସହିତ କୁହନ୍ତି।

ରଙ୍ଗଦେ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଅନୁଦାନ ସହାୟତାରେ ଏହି କାହାଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍