হায়দৰাবাদৰ লাক খাৰুশিল্পক জীয়াই ৰখা দুই ভাতৃদ্বয়

হায়দৰাবাদত অল্ড চিটিত হস্তনিৰ্মিত খাৰু ক’ত বনায় বুলি আপুনি চহৰখনৰ যাকে সোধে, তেঁৱেই আপোনাক চহৰখনৰ লাড বাজাৰ (লাক বজাৰ)ৰ ওচমান কী কাৰিগৰিৰ কথাই ক’ব। এই বিখ্যাত দোকানখনৰ সন্মুখত কিন্তু আপুনি নামফলক এখনো নেদেখিব। সামান্য মামৰ ধৰা লোৰ গেটখন খোল খালে তিনিখন বেৰেৰে এটা কোঠা, তাতেই বহে লাক কাৰুশিল্পী শ্বেইখ আখীল আৰু শ্বেইখ হাজীল। তেওঁলোক দুজনৰ মাজত আছে এখন লোৰ চাপৰ টেবুল।

দুই ভায়েকে মিলি এটা দশকৰো অধিক কাল ধৰি হস্তনিৰ্মিত খাৰু বনাই আহিছে। গাইপতি এদিনত তেওঁলোকে ৫০০লৈকে খাৰু বনাব পাৰে। প্ৰস্তুতিৰ বিভিন্ন পৰ্য্যায়ত থকা লাক খাৰুবোৰ অ’ত-তত থৈ দিয়া আছে। “গুলপীয়াই গ্ৰাহকৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় ৰং,” গুলপীয়া ৰঙৰ গোটা লাকাৰ হাতত লোৱা আখীলে কয়। গুলপীয়াৰ উপৰিও ক’লা, সোণালী আৰু ফিৰোজা (সেউজ-নীলা বৰণীয়া) বৰণো এই ৰঙীন খাৰুৰ মানুহে বিচৰা ৰং। তাত খটোৱা থাকে চিকমিকাই থকা কাঁচৰ মণিগুটি, চেল’ফেনৰ স্বচ্ছ বাকচত সেয়া থাক থাক কৈ থোৱা আছে।

চাৰমিনাৰৰ কাষৰ ঠেক গলিত থকা লাড বাজাৰৰ এই দোকানখনত পুৰণি কাঠ আৰু পিতলৰ গোন্ধ এটা নাকত লাগে। কাষৰ মছজিদৰ পৰা ভাঁহি আহিছে আজানৰ মাত। আখীল আৰু হাজীলে কামত নিমজ্জিত হ’বলৈ ধৰাৰ লগে লগে কণমানিহঁতে খেলি থকাৰ শব্দ ক্ষীণ হৈ আহিছে।

তেওঁলোকে পাৰিক কয় যে তেওঁলোকৰ দোকানখনৰ নাম এগৰাকী আত্মীয় ‘ওচমান’ৰ নামত ৰখা হৈছে। “এইখন দোকান তেওঁৰ, কিন্তু তেওঁ ইয়াত কাম নকৰে। কেৱল মোৰ ভাইটোৱে আৰু মই কৰোঁ,” আখীলে কয়, অৱশ্যে তেওঁলোকে ভাৰা দিব নালাগে বুলিও তেওঁ যোগ দিয়ে।

হায়দৰাবাদৰ অ’ল্ড চিটি এলেকাত জন্মগ্ৰহণ কৰা আৰু ডাঙৰ-দীঘল হোৱা দুয়োজনে তেওঁলোকৰ পিতৃৰ পৰা এই কলা শিকিছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ বিজিয়ানগৰম জিলাৰ এগৰাকী শিল্পী। পাঁচজন ভাই আৰু দুজনী ভনীৰ মাত্ৰ আখীল আৰু হাজীলেহে ২০১৭ত স্বাস্থ্যজনিত কাৰণত পিতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত পৰিয়ালৰ পৰম্পৰাগত শিল্পবিধৰ চৰ্চা অব্যাহত ৰাখিছে।

তেওঁলোক দুয়োজনৰ কাৰো আনুষ্ঠানিক শিক্ষা নাই। “পঢ়নে কা ক্যা ফাইদা? জবচ্ কহা হ্যে য়হা পে (পঢ়ি কি লাভ আছে? চাকৰি আছেনো ক’ত ইয়াত?)” হাজীলে এনেয়ে এটা প্ৰশ্ন কৰে।

দোকানখনৰ বেৰত আঁৰি থোৱা চিত্ৰ এখনত দেখা গৈছে সাতজন লোকে বহি খাৰু বনোৱা কাম কৰি আছে। “এইখন [চিত্ৰখন] প্ৰায় ছবছৰ আগৰ। তেতিয়া আমাৰ কৰ্মচাৰী আছিল। সেইবোৰ ভাল দিন আছিল...লাক খাৰুৰ চাহিদা বেছি আছিল,” আখীলে কয়। তেওঁৰ পিছফালে থকা ঠাইখিনিলৈ দেখুৱাই তেওঁ কয় যে তাতেই কৰ্মচাৰীকেইজন বহিছিল। এতিয়া ঠাইখিনি খালি বাকচেৰে ভৰি আছে।

“আন অঞ্চল যেনে ৰাজস্থান আদিৰ পৰা মেচিনত বনোৱা খাৰুৰে বজাৰ ভৰি পৰিছে, সেয়ে আমাৰ খাৰুৰ চাহিদা কমিছে,” আখীলে কয়।

লাক হৈছে এবিধ গছৰ পৰা উত্পাদিত ৰেজিন। সেয়া বিশেষ পোকৰ পৰা উত্পাদিত হয়। তিনিটা নিৰ্দিষ্ট ৰঙৰ লাক থাকে – ক’লা, মুগা আৰু পাতল সোণালী। দুই ভায়েকে অ’ল্ড চিটিৰ কাষৰ স্থানীয় বজাৰৰ পৰা ঘন ক’লা আৰু শেতা পৰা হালধীয়া ৰঙৰ লাক কিনি আনে। এক কিলোগ্ৰামত ২২০ টকা পৰে আৰু কাৰুশিল্পী এজনে এক কিলো লাকৰ পৰা মধ্যমীয়া আকাৰৰ ২৫ ডজন খাৰু বনাব পাৰে। টান হৈ পৰা লাক এই দুবিধ ৰং সমানে মিহলি কৰি বনোৱা হয়।

গ্ৰীষ্মকালত হায়দৰাবাদত অতিপাত গৰম পৰে, উষ্ণতা ৪০ ডিগ্ৰীৰো অধিক হয়। মানুহে উচাট-বিচাট কৰা সেই গৰমতো লাক খাৰু বনোৱা দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ এই কাৰুশিল্পীসকলে ধীৰে-সুস্থিৰে খাৰু বনোৱা কাম কৰি থাকে। হাজীলে তেওঁৰ কয়লাৰ ভাতীটো (টেবুলতে চাৰিকোণীয়া অগভীৰ গাত এটাত কয়লাৰ ভাতী) সাজু কৰিছে।

ডাঠ ক’লা লাকৰ কাঠী এডাল লৈ হাজীলে সেয়া গৰম কয়লাত কোমলাবলৈ ভৰাই দিলে। সেয়া গলিবলৈ ধৰাত তেওঁ ৰঙৰ ব্লক এটা লৈ সেয়া বৰ আলফুলকৈ কুমলিব ধৰা লাকত লিপি দিলে। ৰঙীন হৈ পৰা লাকখিনি দীঘল মাৰি এডালৰ আকাৰত মাৰি লোৱা হ’ল।

তেনেকৈয়ে কম সময়তে দ্ৰুতগতিত লাকখিনি কাটি তাক লাঠিডালৰ পৰা এৰুৱাব লাগে। আখীলে ততালিকে লাকখিনি লৈ তাক পিতলৰ খাৰুবোৰত ঘুৰণীয়াকৈ লগাই দিছে। তাৰপিছত সেয়া গৰম কৰি ধাতুৰ প্লেটৰ মাজত হেঁচি ধৰা হৈছে। এনেকৈ পিতলৰ খাৰুৰ কিবা ভাঁজ আছে বা যদি ক’ৰবাত দাগ আছে, সেয়া আঁতৰোৱা হয়। মুম্বাইৰ পৰা পিতল অনা হয় আৰু ইয়ে লাক খাৰুক এক মজবুত গঢ় দিয়ে।

“এই ব্ৰেচলেটে লাকখিনিক ধৰি ৰাখে। নহ’লে লাক খাৰুবোৰ বৰ সহজেই ভাঙি যাব,” গৰম লাকৰ কইলত নিজৰ হাত ফুৰাই তেওঁ কয়। পিতলৰ খাৰুত লাক লগোৱাৰ পিছত খাৰুৰ আকাৰ সলনি কৰিবলৈ তেওঁ ৰুলাৰ এডাল ব্যৱহাৰ কৰে।

এডাল কাঠৰ হাট্টা – স্কুলৰ ডাষ্টাৰডালৰ দৰেই – ব্যৱহাৰ কৰি কিবা ভাঁজ থাকিলে বা বুৰবুৰণি থাকিলে আঁতৰোৱা হয়। এতিয়া খাৰুপাত শীতল হ’বলৈ একাষৰীয়াকৈ থৈ দিয়া হয় আৰু কাৰুশিল্পীজনে পৰৱৰ্তী খাৰুপাতলৈ আগবাঢ়ে।

তাৰপিছত খাৰুবোৰ অ’ল্ড চিটিৰ মহিলা কাৰুশিল্পীৰ ওচৰলৈ পঠিওৱা হয় যিয়ে তাত মণি আৰু কাচৰ টুকুৰা খটুৱায়। ই লাক খাৰুবোৰক অনন্য ৰূপ দিয়ে। “আমাৰ দুই ভনীয়ে এই কাম কৰে। আমি তেওঁলোকক কেঁচামাল যেনে পাথৰ আৰু আঠা দিও, তেওঁলোকে খাৰু সজোৱা কামটো কৰে,” হাজীলেয় কয়। মহিলা কাৰুশিল্পীক এক ডজন খাৰুত ৮০ৰ পৰা ১৫০ টকা দিয়া হয়।

তেওঁলোকে বিক্ৰী কৰা প্ৰতি ডৰ্জনত প্ৰায় ১০০ টকা পায়, তেনেকৈ চাহিদা কম থকা মাহত তেওঁলোকে ৪,০০০ টকা পায়। বিয়া-বাৰুৰ বতৰত তেওঁলোকে সামান্য বেছি উপাৰ্জন কৰে।

হায়দৰাবাদত চুৰী বাজাৰ বুলি জনাজাত লাড বাজাৰৰ বহু দোকানীৰ তেওঁলোকে অৰ্ডাৰ লয়। “প্ৰায় ছয়-সাত বছৰ আগতে আমি এমাহত প্ৰায় ১০০ ডজন খাৰুৰ অৰ্ডাৰ পাইছিলো। তাকো বিয়াৰ বতৰতো নহয়,” আখীলে কয়। “বিয়াৰ চিজনত সেই সংখ্যা বাঢ়িছিল, মাহত প্ৰায় ৩০০ ডৰ্জন হৈছিলগৈ,” হাজীলে যোগ দিয়ে।

মাহত ৩০০ ডৰ্জন গুছি এতিয়া তেওঁলোকে মাত্ৰ কোনোমতে ৪০ ডৰ্জনহে খাৰুৰ অৰ্ডাৰ পায়। “বিয়াৰ বতৰত সেয়া ১০০ ডৰ্জন হয়গৈ,” হাজীলে কয়।

হায়দৰাবাদৰ লাক খাৰুৱে ২০২৪ৰ মাৰ্চত ভৌগোলিক সূচক চিহ্ন (জিআই টেগ) পাইছিল আৰু তেতিয়াৰে পৰা লাড বাজাৰত এই খাৰুৰ দাম সামান্য বাঢ়িছে। কিন্তু এই ভাতৃদ্বয়ৰ আয় পিছে একেই আছে। “জিআই টেগে আমাৰ ওচৰলৈ অহা সাংবাদিকৰ সংখ্যাহে বঢ়াইছে। কেতিয়াবা শিক্ষাৰ্থীৰ দলো আমাৰ সাক্ষাৎকাৰ ল’বলৈ আহে। তেওঁলোকে আমাৰ সময় নষ্ট কৰে,” আখীলে কয়।

“আমি আমাৰ নিজাকৈ দোকান এখন দিয়াৰ কথা ভাবি থাকো। কিন্তু হায়দৰাবাদত দোকান ভাৰা ল’বপৰাকৈ আমাৰ পইচা নাই,” আখীলে কয়।

এই শিল্পৰ চাহিদা কমি আহিছে যদিও দুই ভায়েকে এই হাতৰ বিদ্যা এৰিব নিবিচাৰে। “আমি যি জানো, সেয়া এয়াই,” হাজীলে গৌৰৱেৰে কয়।

এই প্ৰতিবেদন ৰং দে-ৰ অনুদানৰ অধীনত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস