കരിമ്പ് തൊഴിലാളികളുടെ രോഗാതുരമായ ശരീരങ്ങൾ

ഉച്ചഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതിനിടെ സീതാ സസാണെ ഭർത്താവിന്റെ മുഖത്തേയ്ക്ക് നോക്കി. ആ ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ ജീവിതം ഒരു ദു:സ്വപ്നം കണക്കെ ഭീതിദമായി.

സീതയുടെ കണ്മുന്നിൽവെച്ച് അവരുടെ ഭർത്താവ് കേശവിന്റെ മുഖം ഒരു വശത്തേയ്ക്ക് കോടി. അവർ ഭർത്താവിന് അരികിലേക്ക് ഓടിയെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും അദ്ദേഹം കിടന്ന കിടപ്പിൽ മൂത്രവിസർജനം നടത്തിയിരുന്നു.

"ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് ഉറക്കെ വിളിച്ചുനോക്കിയെങ്കിലും അദ്ദേഹം പ്രതികരിച്ചില്ല," വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നടന്ന ആ സംഭവം ഓർത്തെടുത്ത് സീത പറഞ്ഞു. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ബീഡ് ജില്ലയിലുള്ള അഹേർവാഹെഗാവ് ഗ്രാമത്തിൽ, സീതയുടെ ഒറ്റമുറി വീട്ടിലിരുന്ന് സംസാരിക്കുകയായിരുന്നു ഞങ്ങൾ.

അന്നത്തെ ദിവസം രാവിലെമുതൽ സീത-കേശവ് ദമ്പതിമാർ അവരുടെ രണ്ട് ആണ്മക്കൾക്കൊപ്പം കരിമ്പ് വെട്ടി ട്രാക്ടറിൽ നിറയ്ക്കുന്ന ജോലിയിലായിരുന്നു. അവർ ജോലി ചെയ്തിരുന്ന, പടിഞ്ഞാറൻ മഹാരാഷ്ട്രയിലുള്ള കരിമ്പ് പാടങ്ങളിൽനിന്ന് കോൽഹാപൂരിലുള്ള പഞ്ചസാര ഫാക്ടറിയിലേക്കാണ് കരിമ്പ് കൊണ്ടുപോയിരുന്നത്.

അതിരാവിലെമുതൽ സന്ധ്യവരെ നീളുന്ന നടുവൊടിക്കുന്ന ജോലിയ്ക്കിടെ ഉച്ചഭക്ഷണം കഴിക്കാനുള്ള അരമണിക്കൂർ സമയമാണ് അവർക്ക് അല്പമെങ്കിലും വിശ്രമം ലഭിച്ചിരുന്നത്. അന്നേരം, 45 വയസ്സുകാരിയായ സീത രാവിലെ അവരുടെ താത്കാലിക കുടിലിൽ ധൃതി പിടിച്ചുണ്ടാക്കിയ ഭക്ഷണം പൊതിയഴിച്ച്, പാടത്ത് ഒരു വിരി വിരിച്ച് വിളമ്പിവെക്കും. പതിവുപോലെ അന്നും, നാല് പ്ളേറ്റുകളിലായി ഭക്ഷണം വിളമ്പി, അതിൽ ആദ്യത്തേത് അവർ 55 വയസ്സുകാരനായ ഭർത്താവ് കേശവിന് നേരെ നീട്ടി. എന്തോ ചിന്തയിലാഴ്ന്നതുപോലെ ഇരുന്ന കേശവിന്റെ മുഖം ഒരുക്ഷണംകൊണ്ട് ഒരു വശത്തേയ്ക്ക് കോടി.

"ഞാൻ പരിഭ്രമിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അടുത്തുള്ള ഡിസ്പെൻസറിയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയി," 2023 ഒക്ടോബറിൽ നടന്ന ആ സംഭവം ഓർത്തെടുത്ത് സീത പറഞ്ഞു.

ഡിസ്പെൻസറിയിലെ ഡോക്ടർ പെട്ടെന്നുതന്നെ രോഗം കണ്ടുപിടിച്ചു: കേശവിന് പക്ഷാഘാതം സംഭവിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ എത്രയും വേഗം ആശുപത്രിയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണമെന്ന് ഡോക്ടർ നിർദ്ദേശിച്ചു.

എന്നാൽ കേശവിനും കുടുംബത്തിനും അത്ര പെട്ടെന്ന് അവിടെനിന്ന് പോകാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ ദുരിതം പേറുന്ന ഏതൊരു കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളിയെയുംപോലെ അവരും തൊഴിലുടമയിൽനിന്ന് 1.5 ലക്ഷം രൂപ മുൻകൂർ വായ്പ എടുത്തിരുന്നു; ആറുമാസക്കാലത്തെ സീസണിൽ അവർ വെട്ടിയെടുക്കുന്ന കരിമ്പിന്റെ കിലോക്കണക്കിനുള്ള കൂലിയിലേക്ക് ഈ തുക ക്രമീകരിക്കാമെന്ന വ്യവസ്ഥയിലാണ് അവർ കടമെടുത്തിരുന്നത്.

"ഞങ്ങളെ ജോലിയ്ക്ക് നിയോഗിച്ച കോൺട്രാക്ടർ ആശുപത്രിയിൽ പോകാൻ അനുവദിച്ചില്ല," ദളിത് സമുദായാംഗമായ സീത പറഞ്ഞു. തങ്ങളോട് കരുണ കാണിക്കണമെന്ന് അവർ കോൺട്രാക്ടറുടെ അടുക്കൽ കെഞ്ചി അപേക്ഷിച്ചെങ്കിലും അയാൾ വഴങ്ങിയില്ല. കരിമ്പിൻപാടത്ത് കെട്ടിയുയർത്തിയ താത്കാലിക കൂടാരത്തിൽ കേശവ് തളർന്ന് കിടക്കുമ്പോഴും സീതയും അവരുടെ രണ്ടു മക്കളും- 23-കാരനായ സൗരഭും 21 വയസ്സുകാരനായ സൂരജും - ജോലി തുടരാൻ നിർബന്ധിതരായി.

തികച്ചും മനുഷ്യത്വരഹിതമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കരാർ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നവരാണ് കുടിയേറ്റക്കാരായ കരിമ്പുതൊഴിലാളികൾ. കൂടുതലും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട സമുദായങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഇക്കൂട്ടർക്ക് മെച്ചപ്പെട്ട തൊഴിൽ വ്യവസ്ഥകളോ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളോ ആവശ്യപ്പെടാനോ നേടിയെടുക്കാനോ ഉള്ള കർത്തൃത്വശേഷി ഉണ്ടാകാറില്ല. അടിസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾപോലും ഈ തൊഴിലാളികൾക്ക് നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നിരിക്കെ, കൂട്ടത്തിലെ ഭിന്നശേഷിക്കാരുടെയും സ്ഥിതി വ്യത്യസ്തമല്ല.

മണിക്കൂറുകൾ ദിവസങ്ങളായി നീണ്ടതോടെ കേശവിന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥ കണ്ട് കുടുംബം ഹതാശരായി. ഒടുവിൽ, മൂന്ന് ദിവസത്തിനുശേഷം അവർ കോൺട്രാക്ടറുമായി ഒരു ധാരണയിലെത്തി. "ഞാൻ പാടത്ത് ജോലി തുടർന്നു," സൂരജ് പറഞ്ഞു. "ആ വ്യവസ്ഥയിന്മേലാണ് എന്റെ സഹോദരനും അമ്മയ്ക്കും അച്ഛനെ നാട്ടിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകാനായത്."

കേശവിന്റെ കുടുംബം മുൻകൂറായി വാങ്ങിയ തുകയുമായി ജോലി വിട്ടുപോകില്ലെന്നും തിരികെയെത്തുമെന്നും ഉറപ്പാക്കാനായി സൂരജിനെ പണയം വെക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ചുരുക്കം.

"ഇങ്ങനെയുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിലാണ് നമ്മൾ ദരിദ്രരായിരുന്നില്ലെങ്കിലെന്ന് ആശിച്ചുപോകുക," സൂരജ് പറഞ്ഞു. "പൂർണ്ണമായും കോൺട്രാക്ടമാരുടെ കരുണയിലാണ് ഞങ്ങളുടെ ജീവിതം."

ലോകരാജ്യങ്ങളിൽ, ബ്രസീൽ കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പഞ്ചസാര ഉത്പ്പാദിപ്പിക്കുന്നത് ഇന്ത്യയിലാണ് - അതിൽ 35 ശതമാനം ഉത്പാദനം നടക്കുന്നത് മഹാരാഷ്ട്രയിലും. സംസ്ഥാനത്ത് നിലവിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന 200-ലധികം പഞ്ചസാര ഫാക്ടറികളിൽ ഭൂരിഭാഗവും പാർട്ടിഭേദമന്യേ രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ളവയാണ്.

ഗ്രാമങ്ങളിലെ തൊഴിൽ ദൗർലഭ്യവും കാർഷിക പ്രതിസന്ധിയും മൂലം കുടിയേറി പഞ്ചസാര ഫാക്ടറികളിൽ ജോലിചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരാകുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ അധ്വാനം മുതലെടുത്താണ് ഈ വ്യവസായമൊന്നാകെ നിലനിൽക്കുന്നത്.

പഞ്ചസാര ഫാക്ടറി ഉടമകൾ കോൺട്രാക്ടർമാർക്ക് വലിയൊരു തുക മുൻകൂറായി നൽകുകയും, ശേഷം കോൺട്രാക്ടർമാർ പ്രസ്തുത ഫാക്ടറികൾക്കാവശ്യമായ കരിമ്പ് വെട്ടുന്നതിന് തൊഴിലാളികളെ നിയോഗിക്കുകയുമാണ് പതിവ്.

നവമ്മ്പുപാടങ്ങളിൽ ഏകദേശം 10 ലക്ഷം തൊഴിലാളികൾ പണിയ്ക്കിറങ്ങും. പലപ്പോഴും, ദിവസേന 14 മുതൽ 16 മണിക്കൂർവരെ ഇവർക്ക് ജോലി ചെയ്യേണ്ടിവരാറുണ്ട്; അതേ പാടങ്ങളിൽത്തന്നെ കെട്ടിയുയർത്തുന്ന താത്കാലിക കൂടാരങ്ങളിലായിരിക്കും അവരുടെ താമസം. ഇത്തരം കൂടാരങ്ങളിൽ ശൗചാലയങ്ങളോ കുളിമുറികളോ ഉപയോഗിക്കാനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടാകില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല മിക്കപ്പോഴും വൈദ്യുതിയോ വൃത്തിയുള്ള കുടിവെള്ളമോപോലും ലഭ്യവുമല്ല.

നിത്യകർമ്മങ്ങൾക്കുള്ള സംവിധാനങ്ങളുടെ അഭാവത്തേക്കാളുപരി, മണിക്കൂറുകളോളം നീളുന്ന, കഠിനമായ ശാരീരികാധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള ജോലിയ്‌ക്കിടെയും പരിക്കുകൾ പറ്റാതെ പിടിച്ചുനിൽക്കുക എന്നതാണ് ഒരു കരിമ്പ് തൊഴിലാളി നേരിടുന്ന പ്രധാന വെല്ലുവിളി. ദിവസത്തിലുടനീളം ഭാരമേറിയ കരിമ്പിൻ തണ്ടുകൾ ചുമക്കുകയും വളയ്ക്കുകയും വെട്ടുകയും തിരിക്കുകയുമെല്ലാം ചെയ്യുന്നതിനാൽ ഇവർക്കിടയിൽ മസ്കുലോ-സ്കെലിട്ടൽ ഡിസോർഡറുകൾ (എം.എസ്.ഡി) - സന്ധികൾക്കും പേശികൾക്കും നാഡികൾക്കും അസ്ഥികൾക്കുമുണ്ടാകുന്ന ആവർത്തന സ്വഭാവമുള്ള ആയാസത്താൽ ക്രമേണ ഉടലെടുക്കുന്ന രോഗാവസ്ഥ- വ്യാപകമാണ്.

എം.എസ്.ഡി-കൾ ദീർഘകാലം നീണ്ടുനിൽക്കുകയും അവ രോഗിയുടെ ചലനത്തെയും ജോലിയെയും നിത്യകർമ്മങ്ങളെയും ദോഷകരമായി ബാധിക്കുകയും ചെയ്തുതുടങ്ങുമ്പോൾ, അവയെ മസ്കുലോ-സ്കെലിട്ടൽ ഡിസബിലിറ്റി അഥവാ പേശികളെയും അസ്ഥികളെയും ബാധിക്കുന്ന പരിമിതിയായി കണക്കാക്കുന്നു. കരിമ്പ് തോട്ടങ്ങളിൽ ജോലിചെയുന്ന തൊഴിലാളികളിൽ ഈ രോഗാവസ്ഥ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയേറെയാണ്.

അഹില്യനഗറിലെ (നേരത്തെ അഹമ്മദ് നഗർ) കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾക്കിടയിൽ 2016-ൽ നടത്തിയ ഒരു പഠനത്തിൽ, സർവേയിൽ പങ്കെടുത്ത 50 ശതമാനം തൊഴിലാളികൾ നടുവേദനമൂലം ദുരിതമനുഭവിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് കണ്ടെത്തിയിരുന്നു; ലോകത്താകമാനം 1.7 ബില്യൺ ആളുകളെ ബാധിക്കുന്ന എം.എസ്.ഡി-കൾക്ക് കാരണമാകുന്ന പ്രധാന രോഗാവസ്ഥകളിലൊന്നാണത്.

"കരിമ്പ് വെട്ടുന്നതിനായി തൊഴിലാളികൾ തുടർച്ചയായി കുനിഞ്ഞ് നിൽക്കേണ്ടതുണ്ട്," ബീഡ് ജില്ലയിലെ കത്തോഡാ ഗ്രാമത്തിൽനിന്നുള്ള കരിമ്പ് തൊഴിലാളിയായ 42 വയസ്സുകാരൻ ശങ്കർ വാഘ്മാരെ പറയുന്നു. "കരിമ്പിൻ തണ്ടുകളുടെ ഭാരമേറിയ കെട്ടുകൾ എടുക്കാൻ നിരന്തരം കുനിയുന്നതുമൂലം, ഞങ്ങളുടെ നടുവിന് കടുത്ത ആയാസമനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്."

കരിമ്പ് വെട്ടുന്നതിന് പുറമെയുള്ള അനുബന്ധ ജോലികളും നടുവേദന രൂക്ഷമാക്കുന്നു. തൊഴിലിടങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറുമ്പോൾ ഭാരമുള്ള വീട്ടുസാധനങ്ങൾ ട്രാക്ടറിലേയ്ക്ക് കയറ്റുന്നതും എന്തിന്, ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന സമയത്ത് ട്രാക്ടറിലേയ്ക്ക് കയറിയിറങ്ങുന്നത് പോലും പലപ്പോഴും അപകടങ്ങൾക്ക് കാരണമാകാറുണ്ട്. "പുതിയ സ്ഥലത്തേയ്ക്ക് പോകുന്നതിനായി രണ്ട് രാത്രിയും പകലും ട്രാക്ടറിൽ ഞെരുങ്ങിയിരിക്കുന്നതോടെ എന്റെ നടുവേദന കലശലാകും," വാഘ്മാരെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. "കരിമ്പ് പാടത്ത് കൂടാരം പണിയുന്നതും വീട്ടുസാധനങ്ങൾ പണിസ്ഥലത്തിറക്കുന്നതും അവിടെ താമസിക്കുന്നതുമെല്ലാം എന്റെ അവസ്ഥ വഷളാക്കാറുണ്ട്."

എം.എസ്.ഡി ബാധിക്കുന്ന കാലമാകുന്നതിന് മുൻപുതന്നെ തൊഴിലാളികളിൽ പലർക്കും മറ്റ് പല അപകടങ്ങളും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ദിവസേന 12-14 മണിക്കൂർ മൂർച്ചയേറിയ അരിവാൾ ഉപയോഗിച്ച് ജോലി ചെയ്യുന്നതിനിടെ, അണുവിട ശ്രദ്ധ പാളിയാൽപ്പോലും ചികിത്സിച്ച് ഭേദമാകാനാകാത്ത പരിക്കോ പരിമിതിയോ സംഭവിക്കാം.

കരിമ്പ് തൊഴിലാളികളുടെ മക്കൾക്കാണ് കൂടുതലും ഇത്തരത്തിലുള്ള പരിക്കുകൾ ഉണ്ടാകാറുള്ളതെന്ന് സാമൂഹിക പ്രവർത്തകനായ പരേഷ് ജയശ്രീ മനോഹർ പറയുന്നു. കരിമ്പുപാടങ്ങളിൽ കഴിയുന്ന, പ്രായപൂർത്തിയാകാത്ത കുട്ടികൾക്കുവേണ്ടി ടാറ്റാ ട്രസ്റ്റ് നടപ്പിലാക്കിയ ആശാ പദ്ധതിയ്ക്ക് നേതൃത്വം കൊടുത്തത് പരേഷാണ്.

"വീട്ടിൽ കുട്ടികളെ നോക്കാൻ ആരുമില്ലാത്തതിനാൽ മിക്ക രക്ഷിതാക്കളും മക്കളെയും കരിമ്പിൻതോട്ടത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയാണ് പതിവ്," അദ്ദേഹം പറയുന്നു. "ക്രമേണ കുട്ടികൾ രക്ഷിതാക്കളെ സഹായിക്കാൻ പണിക്കിറങ്ങും. എന്നാൽ അരിവാൾ ഉപയോഗിച്ച് ശീലമില്ലാത്തതിനാൽ അവരിൽ പലർക്കും ഗുരുതരമായ മുറിവുകൾ സംഭവിക്കും. മിക്ക കുട്ടികളും ചെരുപ്പിടാതെയാകും നടക്കുകയെന്നിരിക്കെ അവരുടെ കാലിനായിരിക്കും പരിക്ക് പറ്റുക." കുട്ടികൾക്ക് പാമ്പിന്റെയോ തേളിൻ്റെയോ കടിയേൽക്കുന്നതും പതിവാണ്.

കരിമ്പുതോട്ടങ്ങളിൽ പണിയെടുക്കുന്ന തൊഴിലാളികളിൽ മൂന്നിൽ രണ്ടുപേരും അരിവാൾകൊണ്ടോ അല്ലെങ്കിൽ കരിമ്പിൻതണ്ടിന്റെ കൂർത്ത അറ്റം കൊണ്ടോ മുറിവ് പറ്റിയിട്ടുള്ളവരാണെന്ന് 2013-ൽ മഹാരാഷ്ട്രയുടെ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ നടത്തിയ ഒരു പഠനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

ഇത്തരത്തിലുള്ള ഭൗതികമായ വെല്ലുവിളികൾക്ക് പുറമേ, ഈ തൊഴിൽമേഖലയിൽ അന്തർലീനമായി നിലനിൽക്കുന്ന പല സാമൂഹിക-സാംസ്‌കാരിക സമ്പ്രദായങ്ങളും ദീർഘകാല പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉള്ളവയാണ്. കരിമ്പ് വെട്ടാനും അത് ട്രാക്ടറിൽ കയറ്റാനും രണ്ടാളുകൾ ആവശ്യമുണ്ടെന്നത് കൊണ്ടുതന്നെ, കോൺട്രാക്ടർമാർ മിക്കപ്പോഴും ദമ്പതികളെയാണ് ജോലിയ്ക്ക് നിയോഗിക്കാറുള്ളത്. അവർ സഹകരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന് മാത്രമല്ല, വേതനം വീതിക്കുന്നത് സംബന്ധിച്ച് അവർക്കിടയിൽ തർക്കമുണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യതയും ഇല്ലാതാകുന്നു.

എന്നാൽ ഇത്തരമൊരു സമ്പ്രദായം ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ വർദ്ധിക്കാൻ കാരണമാകുന്നു. വരന്റെ കുടുംബത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, വിവാഹത്തോടെ ഒരാളുടെകൂടി വരുമാനം ലഭ്യമാകും. വധുവിന്റെ കുടുംബത്തിനാകട്ടെ, ഒരാളുടെ ചിലവ് കുറയും എന്നാൽ, ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ ചെറുപ്പത്തിൽത്തന്നെയുള്ള ഗർഭധാരണത്തിലേക്കും പിന്നീട്, ബൗദ്ധിക വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുന്ന കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ ജനനത്തിലേയ്ക്കും നയിക്കുക വഴി ഗുരുതരമായ പൊതുജനാരോഗ്യ പ്രശ്നമായി മാറുമെന്നതാണ് വാസ്തവം.

മഹാരാഷ്ട്രയിൽ കഴിഞ്ഞ 70 വർഷത്തിനിടെ പഞ്ചസാര വ്യവസായത്തിൽ വൻകുതിപ്പുണ്ടായതിന്റെ ഫലമായി ഒട്ടനവധി ആളുകളാണ് കരിമ്പ് വെട്ടുന്ന തൊഴിലിലേയ്ക്ക് തിരിഞ്ഞിട്ടുള്ളത്. എന്നാൽ, ഈ തൊഴിൽ എല്ലാ കാലത്തും അപകടസാധ്യതയുള്ളതായിരുന്നു. കരിമ്പ് തൊഴിലാളികളുടെ സുരക്ഷ സംബന്ധിച്ച് സാമൂഹികപ്രവർത്തകരും ട്രേഡ് യൂണിയനുകളും നിരന്തരം ആശങ്കകൾ ഉന്നയിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അവർക്കുള്ള പരിരക്ഷ കടലാസിൽ ഒതുങ്ങുകയാണ് പതിവ്.

കരിമ്പ് തോട്ടങ്ങളിലെ ജോലിയ്ക്കിടെയുണ്ടാകുന്ന അപകടങ്ങളിൽ അംഗപരിമിതി സംഭവിക്കുകയോ മരണപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികൾക്ക് നഷ്ടപരിഹാരം ലഭ്യമാക്കുന്ന ഒരു ക്ഷേമപദ്ധതി 2024 ഒക്ടോബറിൽ മഹാരാഷ്ട്രാ സർക്കാർ നടപ്പാക്കുകയുണ്ടായി.

2024-നും 2026-നും ഇടയിൽ 186 കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾ ജോലിസ്ഥലത്തുണ്ടായ അപകടത്തിൽ മരണപ്പെട്ടുവെന്നും 112 പേർക്ക് ഗുരുതരമായ പരിക്ക് പറ്റിയെന്നും ആറുപേർക്ക് അംഗപരിമിതി സംഭവിച്ചുവെന്നും ഔദ്യോഗിക രേഖകൾ കാണിക്കുന്നു. ഇവർക്കും കുടുംബത്തിനും നഷ്ടപരിഹാരമായി സംസ്ഥാന സർക്കാർ 10 കോടി രൂപ വിതരണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

അതായത് ഒരു മാസത്തിൽ 12 എന്ന തോതിൽ വെറും രണ്ടു വർഷത്തിൽ 304 ഗുരുതര അപകടങ്ങൾ.

എന്നാൽ, നഷ്ടപരിഹാരം ലഭിക്കാൻ സമർപ്പിക്കേണ്ട രേഖകൾ ശേഖരിക്കുക അതീവ ദുഷ്കരമായതിനാൽ, ഔദ്യോഗിക കണക്കുകൾ യഥാർത്ഥ സംഖ്യയെ അപേക്ഷിച്ച് വളരെ കുറവാണെന്ന് കുടിയേറ്റ കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾക്കിടയിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുള്ള ആക്ടിവിസ്റ്റുകൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

സംസ്ഥാന സാമൂഹികനീതി, സവിശേഷ സഹായ വകുപ്പിന് കീഴിൽ, പരേതനായ ബി.ജെ.പി നേതാവ് ഗോപിനാഥ് മുണ്ടെയുടെ പേരിൽ രൂപീകരിച്ചിട്ടുള്ള കരിമ്പ് തൊഴിലാളി ക്ഷേമ കോർപ്പറേഷൻ തൊഴിലാളികൾക്ക് നൽകിയ നഷ്ടപരിഹാരത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ നൽകിയെങ്കിലും സംസ്ഥാനത്ത് എത്ര കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നതോ മേൽപ്പറഞ്ഞ കാലയളവിൽ നഷ്ടപരിഹാരത്തിനുള്ള എത്ര അപേക്ഷകൾ തള്ളിയെന്നതോ സംബന്ധിച്ച കണക്കുകൾ നൽകാൻ തയ്യാറായില്ല.

കോൺട്രാക്ടർമാരും തൊഴിലാളികളും തമ്മിൽ വാക്കാലുള്ള കരാർ മാത്രമാണുണ്ടായിരിക്കുക എന്നതാണ് പ്രശ്നങ്ങളുടെ മൂലകാരണമെന്ന് മനോഹർ പറയുന്നു. "എന്നാൽ, പഞ്ചസാര ഫാക്ടറി ഉടമകളും കോൺട്രാക്ടർമാരും തമ്മിൽ രേഖാമൂലമുള്ള കരാറിൽ ഏർപ്പെടാറുണ്ട് എന്നതാണ് വിരോധാഭാസം," അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. അതേസമയം, കോൺട്രാക്ടർമാരും തൊഴിലാളികളും തമ്മിലുള്ള കരാർ തികച്ചും അനൗപചാരിക സ്വഭാവത്തിലുള്ളതായിരിക്കും. തൊഴിലാളികൾക്ക് യാതൊരു തരത്തിലുള്ള പരിരക്ഷയും ഉണ്ടാകില്ലെന്നർത്ഥം."

അങ്ങ് കൊൽഹാപൂരിൽ, സീതയും സൗരഭും ചേർന്ന് കേശവിനെ 400 കിലോമീറ്റർ അകലെ ബീഡിലേയ്ക്ക് സർക്കാർ ബസിൽ കൊണ്ടുപോയി. അദ്ദേഹത്തിന് അനങ്ങാനോ സംസാരിക്കാനോ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ഇടതുവശമൊന്നാകെ തളർന്നു പോയിരുന്നു

"എനിക്ക് കോൽഹാപൂരിൽ ആരെയും പരിചയമുണ്ടായിരുന്നില്ല," സീത പറഞ്ഞു. "വീടിനടുത്ത്, ബീഡിലെ ആശുപത്രിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നതാകും നല്ലതെന്ന് എനിക്ക് തോന്നി."

15-20 ദിവസം ഡോക്ടർ കേശവിനെ ചികിത്സിച്ചു. എന്നാൽ, അപ്പോഴേയ്ക്കും വല്ലാതെ വൈകിപ്പോയിരുന്നു. മൂന്ന് ദിവസത്തോളം കേശവിനെ ആശുപത്രിയിൽ കൊണ്ടുപോകാൻ കോൺട്രാക്ടർ അനുവദിക്കാതിരുന്നത് മൂലം, അദ്ദേഹത്തിന് പക്ഷാഘാതത്തിന് കൃത്യസമയത്ത് ചികിത്സ നേടാനായില്ല. അതുമൂലം, ചികിത്സിച്ചു ഭേദമാക്കാൻ കഴിയാത്തവിധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലച്ചോറിന് ക്ഷതം സംഭവിച്ചു. ഒരുപക്ഷെ നേരത്തെ ആശുപത്രിയിൽ എത്തിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്ന അപകടമായിരുന്നു അത്.

തളർന്നുകിടന്ന കേശവിനെ ആശുപത്രിയിൽ വിടാതെ തടഞ്ഞുവച്ച കോൺട്രാക്ടറുടെ നടപടി നിമിത്തം, ആരെയും ആശ്രയിക്കാതെ തൊഴിലെടുത്ത് ജീവിച്ചിരുന്ന കേശവ് മുഴുവൻ സമയവും പരിചരണം ആവശ്യമുള്ള ഒരു കിടപ്പുരോഗിയായി മാറി.

ചികിത്സകൊണ്ട് ഫലമില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി സീത ഭർത്താവിനെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുവന്നെങ്കിലും ആ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നതിന് മുൻപുതന്നെ അവർക്ക് കോൽഹാപൂരിൽനിന്ന് വിളി വന്നു.

"ഞാൻ മുൻകൂറായി വാങ്ങിയ പണത്തിന്റെ കടം തീർക്കാൻ ഇനിയും കരിമ്പ് വെട്ടിക്കൊടുക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കാൻ കോൺട്രാക്ടർ വിളിച്ചതാണ്," സീത പറഞ്ഞു. അവരുടെ മകൻ സൂരജ് അപ്പോഴും പാടത്ത് ജോലി തുടരുന്നുമുണ്ടായിരുന്നു.

സീതയുടെ കുടുംബത്തിന് സ്വന്തമായി കൃഷിഭൂമി ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ കടം വീട്ടാൻ അവർക്ക് മറ്റു മാർഗ്ഗങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കഴിഞ്ഞ രണ്ടു ദശാബ്ദത്തോളമായി കരിമ്പ് വെട്ടുന്ന ജോലിയിൽനിന്നാണ് അവർ വരുമാനം കണ്ടെത്തിയിരുന്നത്. അതേസമയം, ബീഡിൽ കേശവിനെ പരിചരിക്കാൻ വേറാരും ഇല്ലാത്തതിനാൽ സീതയ്ക്ക് അദ്ദേഹത്തെ വീട്ടിൽ വിട്ടുവരാനും കഴിയുമായിരുന്നില്ല.

ഒടുവിൽ വേറൊരു വഴിയുമില്ലെന്ന് വ്യക്തമായതോടെ, സീതയും സൗരഭും കേശവിനെ കോൽഹാപൂരിലേയ്ക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോകാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഇരുവരും ചേർന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ചുമന്ന്-സീത കാലിന്റെ വശവും സൗരഭ് തലയുടെ വശവും പിടിച്ചു- സർക്കാർ ബസിൽത്തന്നെ കോൽഹാപൂരിലെത്തിച്ചു.

"പകൽ ഞങ്ങൾ മൂന്നുപേരും കരിമ്പിൻപാടത്ത് ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ അദ്ദേഹം കൂടാരത്തിൽ കിടക്കും," സീത ഓർത്തെടുത്തു. "ഉച്ചഭക്ഷണത്തിനുള്ള ഇടവേളയുടെ സമയത്ത് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഭക്ഷണം കൊടുക്കും. അതുകൂടാതെ, അദ്ദേഹം കിടന്നിടത്ത് തന്നെയാണ് മലമൂത്രവിസർജ്ജനം നടത്തിയിരുന്നത്. പകൽ മുഴുവൻ നീളുന്ന നടുവൊടിക്കുന്ന ജോലിയ്ക്കുശേഷം, ഞാൻ വൈകീട്ട് വന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരവും വൃത്തിയാക്കി കൊടുക്കേണ്ടിയിരുന്നു."

കരിമ്പ് തൊഴിലാളികളിൽ ചെറിയൊരു വിഭാഗത്തെ മാത്രമാണ് സംസ്ഥാന സർക്കാർ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തിരിക്കുന്നത് എന്നതിനാൽ സീതയെപ്പോലുള്ള തൊഴിലാളികൾ നിസ്സഹായരാണ്. "ഇതുമൂലം തൊഴിലാളികളിൽ ഭൂരിഭാഗംപേർക്കും നഷ്ടപരിഹാരം അവകാശപ്പെടാനാകില്ല," കരിമ്പ് തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി വർഷങ്ങളായി ശബ്ദമുയർത്തുന്ന, ബീഡ് ആസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആക്ടിവിസ്റ്റായ മനീഷ ടോക്‌ലെ പറയുന്നു. നഷ്ടപരിഹാരത്തിന് അപേക്ഷിക്കുന്നതിനായി തൊഴിലാളികൾ നിർബന്ധമായും സമർപ്പിക്കേണ്ട രേഖകളിൽ കോൺട്രാക്ടറോ പഞ്ചസാര ഫാക്ടറി ഉടമയോ നൽകുന്ന രജിസ്‌ട്രേഷൻ കാർഡോ സർട്ടിഫിക്കറ്റോ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇതിനുപുറമേ, അപകടം നടന്നപ്പോൾ പോലീസിൽ ഫയൽ ചെയ്ത പരാതിയും മെഡിക്കൽ സർട്ടിഫിക്കറ്റും പോലീസ് തയ്യാറാക്കിയ സംഭവസ്ഥല മഹസറും തൊഴിലാളികൾ ഹാജരാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

"തൊഴിലാളികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി കോൺട്രാക്ടർമാർ യാതൊരു നടപടിയും സ്വീകരിക്കാറില്ല," ടോക്‌ലെ പറയുന്നു. "കഴിയുന്നത്ര തൊഴിലാളികളെ ചൂഷണം ചെയ്യാൻ മാത്രമാണ് അവർക്ക് താത്പര്യം. അങ്ങനെയിരിക്കെ അവർ തൊഴിലാളികൾക്ക് അനുകൂലമായി സർട്ടിഫിക്കറ്റ് നൽകുമോ? കൂടാതെ, തൊഴിലാളികളുടെ സ്വദേശത്തുനിന്ന് അകലെയുള്ള ഇടങ്ങളിൽ വെച്ചായിരിക്കും മിക്കപ്പോഴും അപകടങ്ങൾ സംഭവിക്കുക. അതുകൊണ്ട് പ്രാദേശിക പൊലീസോ ഗ്രാമസഭയോ അവരോട് സഹകരിക്കുകയുമില്ല."

പഞ്ചസാര ഫാക്ടറി ഉടമകൾക്ക് തൊഴിലാളികളുമായി നേരിട്ട് സമ്പർക്കമൊന്നുമില്ലാത്തതാണ് ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളിയെന്ന് ടോക്‌ലെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. "ഇടപാടുകളെല്ലാം കോൺട്രാക്ടമാർ വഴിയായതിനാൽ, തൊഴിലാളികൾക്കുനേരെ നടക്കുന്ന മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങളിൽ തങ്ങൾക്ക് പങ്കില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് കൈകഴുകാൻ ഫാക്ടറി ഉടമകൾക്ക് എളുപ്പമാണ്," അവർ വിശദീകരിക്കുന്നു. "തൊഴിലാളികൾക്ക് ഇൻഷുറൻസിന് അപേക്ഷിക്കാൻ വേണ്ട കടലാസുകൾ ഹാജരാക്കുന്നതും കോൺട്രാക്ടർമാരാണ്. അവർ ക്ലെയിം സമർപ്പിച്ചില്ലെങ്കിൽ തൊഴിലാളികൾക്ക് ഒന്നുംതന്നെ ലഭിക്കില്ല. കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനായി പഞ്ചസാര ഫാക്ടറികൾ അവരുടെ ലേബർ യൂണിറ്റിൽനിന്നുതന്നെയുള്ള ഒരു വ്യക്തിയെ ചുമതലപ്പെടുത്തുന്നതാണ് അഭികാമ്യം. എന്നാൽ, അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ തൊഴിലാളികൾക്ക് മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പ് വരുത്തേണ്ട ബാധ്യതകൂടി അവരിൽ വന്നുചേരും. അതിന് ആർക്കും താത്പര്യമില്ല."

സംസ്ഥാന സർക്കാരിന് കീഴിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തിട്ടുള്ള തൊഴിലാളികളുടെ സ്ഥിതി താരതമ്യേന മെച്ചമാണെന്ന് മഹാരാഷ്ട്രയുടെ മുൻ ഷുഗർ കമീഷണറായ ശേഖർ ദേശ്മുഖ് പറയുന്നു. മിക്കപ്പോഴും അവർ ഉയർന്ന ജാതിക്കാരായിരിക്കും. "സാമൂഹികക്ഷേമ വകുപ്പാണ് അവരുടെ ഇൻഷുറൻസ് പ്രീമിയം അടയ്ക്കുന്നത്," അദ്ദേഹം പറയുന്നു. "എന്നാൽ നഷ്ടപരിഹാര പദ്ധതി ഇപ്പോഴും പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിലാണ്. കൂടുതൽ കുടിയേറ്റത്തൊഴിലാളികൾക്ക് ആനുകൂല്യം ലഭിക്കുന്നവിധത്തിൽ പദ്ധതി കാര്യക്ഷമമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. പഞ്ചസാര ഫാക്ടറി ഉടമകൾക്ക് സാങ്കേതികമായി തൊഴിലാളികളോട് ഉത്തരവാദിത്വമൊന്നും ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ടുതന്നെ, തൊഴിലാളികളെ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ അവർ മതിയായ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുന്നുമില്ല."

വനിതാ സംഘടനകളുടെയും ആരോഗ്യപ്രവർത്തകരുടെയും കൂട്ടായ്മയായ മകാം 2020-ൽ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ കരിമ്പ് തൊഴിലാളികളെ സംബന്ധിച്ച് ഒരു റിപ്പോർട്ട് പുറത്തിറക്കുകയുണ്ടായി. പഠനത്തിൽ പങ്കെടുത്ത 1,000 സ്ത്രീകളിൽ 8 ശതമാനം പേർ തങ്ങളുടെ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്ക് കരിമ്പ് വെട്ടുന്നതിനിടെ അപകടം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിരുന്നു.

അക്കണക്കിന്, സംസ്ഥാനത്തെ 10 ലക്ഷം തൊഴിലാളികളിൽ, കരിമ്പ് വെട്ടുന്നതിനിടെ പരിക്ക് പറ്റിയിട്ടുള്ളവരുടെ എണ്ണം 80,000 ആകേണ്ടതാണ് – എന്നാൽ സംസ്ഥാന സർക്കാർ നഷ്ടപരിഹാരം നൽകിയിട്ടുള്ളത് ആകെ 304 പേർക്കാണെന്ന് ഓർക്കണം.

"അന്നത്തെ അപകടത്തിന് ശേഷം, എനിക്ക് നടക്കുമ്പോൾ ചെറിയൊരു മുടന്തുണ്ട്," ബീഡിലെ കത്തോഡാ ഗ്രാമത്തിൽ തകരത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയും ഇഷ്ടിക ചുമരുകളുമുള്ള വീട്ടിൽ കിടക്കുന്ന ശങ്കർ വാഘ്മാരെ പറഞ്ഞു. "കുനിയുമ്പോൾ എനിക്ക് പുറം വല്ലാതെ വേദനിക്കും."

നാല് വർഷം മുൻപ്, വീട്ടുസാധനങ്ങൾ ഇറക്കുന്നതിനിടെ നടുതല്ലി വീണ് 42 വയസ്സുകാരനായ ഈ തൊഴിലാളിയുടെ സുഷ്മനാ നാഡിയ്ക്ക് ക്ഷതം സംഭവിച്ചിരുന്നു. സംസ്ഥാന സർക്കാരിന്റെ ക്ഷേമപദ്ധതിയ്ക്ക് കീഴിൽ, ജോലിയ്ക്കായി സ്വഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് കുടിയേറുന്നതിനിടെ സംഭവിക്കുന്ന അപകടങ്ങൾക്കും നഷ്ടപരിഹാരം അവകാശപ്പെടാൻ കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾക്ക് അർഹതയുണ്ട്.

എന്നാൽ, കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾക്കുള്ള സർക്കാർ നഷ്ടപരിഹാരപദ്ധതിയെക്കുറിച്ചൊന്നും വാഘ്മാരെ അറിഞ്ഞിട്ടില്ല. ദളിത് സമുദായാംഗമായ അദ്ദേഹം സ്വന്തമായുള്ള ചെറിയ കൃഷിയിടത്തിൽനിന്നാണ് അന്നത്തിനുള്ള വക കണ്ടെത്തുന്നത്. മറ്റു ചിലവുകൾക്കുള്ള പണം കൂലിപ്പണിയിൽനിന്ന് കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്.

അപകടം നടന്നതിന് പിറ്റേ വർഷം വാഘ്മാരെ മകനെയും മരുമകളെയും കരിമ്പ് പാടത്തേയ്ക്ക് പറഞ്ഞയക്കുകയാണുണ്ടായത്. കഴിഞ്ഞ രണ്ടുവർഷമായി അദ്ദേഹം വീണ്ടും പണിയ്ക്കായി കുടിയേറാൻ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.

"എനിക്ക് വയ്യാതായതോടെ എന്റെ ഭാര്യയ്ക്ക് കൂടുതൽ കഷ്ടപ്പെടേണ്ടിവന്നു; സാധിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ അവളെ സഹായിക്കാറുണ്ട്," അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. "എന്നാൽ, ഓരോ സീസൺ കഴിയുംതോറും എന്റെ പരിക്ക് വഷളായി വരികയാണ്; നടക്കുമ്പോൾ മുടന്തുന്നുണ്ട് ഞാൻ."

വാഘ്മാരെയ്ക്ക് അടച്ചുറപ്പുള്ള വീടോ കിടക്കാൻ സൗകര്യപ്രദമായ കിടക്കയോ ഇല്ലെന്നിരിക്കെ, താരതമ്യേന അധ്വാനം കുറവായ ജോലികൾ ചെയ്യുന്നതുപോലും അദ്ദേഹത്തെ, അധികം താമസിയാതെ എം.എസ്.ഡി മൂലമുള്ള അംഗപരിമിതത്തിലേക്ക് നയിച്ചേക്കാം. അദ്ദേഹത്തിന് അത് അറിവുണ്ട് താനും. "പക്ഷെ ജോലിയെടുക്കാതെ എനിക്ക് വേറെ വഴിയില്ല," അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

ഫാക്ടറികളുടെ പരിസരപ്രദേശങ്ങളിൽ കരിമ്പ് തൊഴിലാളികൾക്ക് മാത്രമായി ഹൗസിങ് കോളനികൾ പണിയാൻ സർക്കാർ മുൻകൈ എടുക്കണമായിരുന്നെന്നും അത് തൊഴിലാളികൾക്ക് മതിയായ വിശ്രമം ലഭിക്കാൻ സഹായകമാകുമായിരുന്നെന്നും ദേശ്മുഖ് പറയുന്നു; "എന്നാൽ അതൊന്നും നടന്നില്ല."

മഹാരാഷ്ട്ര-കർണ്ണാടക അതിർത്തിയിലുള്ള ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ താമസക്കാർ കുറച്ച് നാളായി ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായിരുന്നു. ആരോ ഒരാൾ എല്ലാ ദിവസവും പുലർച്ചെ ഗ്രാമത്തിലെ അമ്പലത്തിന് മുന്നിൽ വർണ്ണ ചോക്കുകൾ ഉപയോഗിച്ച് അതിമനോഹരമായ രംഗോലികൾ (കോലം) തീർക്കുന്നതായി അവർ മനസ്സിലാക്കി.

ആരാണ് ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ രംഗോലി തീർക്കുന്നതെന്ന് ഒരാഴ്ച കഴിഞ്ഞും വ്യക്തമാകാതിരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ, ഗ്രാമവാസികളിൽ ചിലർ ഇതിന്റെ സത്യാവസ്ഥ കണ്ടെത്താൻ പുറപ്പെട്ടു. അതീവ ശ്രദ്ധയോടെയും നൈപുണ്യത്തോടെയും പരമ്പരാഗത ശൈലിയിലുള്ള ഈ കലാരൂപത്താൽ ഗ്രാമത്തിലെ ക്ഷേത്രത്തെ വർണ്ണാഭമാക്കുന്നത് സീതയാണെന്ന് ഒടുവിൽ അവർ കണ്ടെത്തി.

കോൽഹാപൂരിൽ നിന്ന് മടങ്ങി രണ്ടുമാസത്തിന് ശേഷം, 2024 മെയിൽ, കേശവ് വീട്ടിൽവെച്ച് മരണപ്പെട്ടു. ആ സംഭവത്തിന് ശേഷം, തങ്ങളുടെ ജീവിതം കീഴ്മേൽ മറിച്ച കോൺട്രാക്ടറുടെ കീഴിലുള്ള ജോലി ആ കുടുംബം മതിയാക്കി. പുതിയ കോൺട്രാക്ടർ കർണ്ണാടകയിലുള്ള ഒരു കരിമ്പ് പാടത്താണ് അവരെ ജോലിയ്ക്ക് നിയോഗിച്ചത്; അവിടെ അവർ മൂവരും കഠിനമായ ജോലി തുടരുന്നു.

"അതിരാവിലെ കരിമ്പ് പാടത്ത് ജോലിയ്ക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് ഞാൻ രംഗോലി വരയ്ക്കുമായിരുന്നു," അവർ പാരിയോട് പറഞ്ഞു. "രംഗോലി വരയ്ക്കാൻ ഞാൻ ചെറുപ്പത്തിൽത്തന്നെ പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. എനിക്ക് കുറച്ചെങ്കിലും സമാധാനം കിട്ടിയിരുന്നത് അതിൽനിന്നാണ്."

സീതയുടെ കരവിരുതിൽ മതിപ്പ് തോന്നിയ പ്രദേശവാസികൾ കരിമ്പ് വെട്ടുന്ന സീസൺ അവസാനിച്ചപ്പോൾ അവരെ അനുമോദിക്കുകയുണ്ടായി. വിഷാദം കലർന്ന പുഞ്ചിരിയോടെ അവർ ആ അനുഭവം പങ്കുവച്ചു. എന്നാൽ, നിമിഷമാത്രമായ ആ സന്തോഷത്തിന്റെ ഓർമ്മകൾ പങ്കുവയ്ക്കുമ്പോഴും, എന്തോ ഒന്ന് അവരെ അസ്വസ്ഥയാക്കുന്നുണ്ടെത്തന്നത് വ്യക്തമായിരുന്നു.

"എനിക്ക് ബന്ധുകൾ കടമായി നൽകിയ പണം തിരിച്ചടയ്ക്കാനുണ്ട്," അവർ പറഞ്ഞു.

കേശവിന് പക്ഷാഘാതം ഉണ്ടാകുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ്, കുടുംബം അവരുടെ നാശോന്മുഖമായ വീട് പുതുക്കിപ്പണിത് ഇഷ്ടികക്കെട്ടിടമാക്കി മാറ്റിയിരുന്നു. ആശുപത്രിച്ചിലവുകൾ വരുന്നതുവരെ ആ കടം അവർ കുറേശ്ശെയായി അടച്ചിരുന്നു. അതുകൂടാതെ, സസാണെ അവരുടെ ഭർത്താവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കാൻ അവധിയെടുത്ത 20 ദിവസത്തെ കൂലി കോൽഹാപൂരിലെ കോൺട്രാക്ടർ ശമ്പളത്തിൽനിന്ന് വെട്ടിക്കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. എല്ലാം ചേർത്ത് അവർക്കിപ്പോൾ 3 ലക്ഷം രൂപ കടമുണ്ട്. ഭാഗ്യത്തിന്, സീതയ്ക്ക് കടം നൽകിയ ബന്ധുക്കൾ ഇതുവരെയും പണം തിരികെ ചോദിച്ചിട്ടില്ല.

"എന്നാലും കടക്കാരായി ജീവിക്കുകയെന്നത് വളരെ അപമാനകരമാണ്," സൂരജ് പറയുന്നു. "നമ്മൾ ദരിദ്രരാണെന്ന് തോന്നൽ നമ്മെ വിട്ടുപോകില്ല."

ഇന്റർനാഷണൽ ഫൗണ്ടേഷൻ ഫോർ ഡിസബിലിറ്റി ഇൻക്ലൂഷൻറെ (ഐ.എഫ്.ഡി.ഐ) ജേർണലിസം ഫെല്ലോഷിപ്പ് ഓൺ ഡിസബിലിറ്റി ഇൻക്ലൂഷൻ ഉപയോഗിച്ചാണ് ഈ ലേഖനം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.