टम्टा : उत्तराखंडचे तांबट

नवीन कुमार टम्टांना आता सवय झालीये. लोक येतात अन् फोटो काढतात. व्हिडिओ घेतात. वयाच्या पन्नाशीत असलेला हा वाकबगार कारागीर, उत्तराखंडमधील अलमोडा गावात तन्मयतेनं आपलं काम करत राहतो. हतोडीचे घण घालत ताम्रकलेचे 'डाग' बनवत राहतो.

टम्टा ही जमात वंशपरंपरेनं तांब्यापासून वस्तू घडवते. टम्टा हे नाव त्यावरूनच, जसं महाराष्ट्रात तांबट आहेत. असं म्हणतात, हे लोक शेकडो वर्षांपूर्वी राजस्थानमधून हिमालयातील कुमाऊ प्रदेशात स्थलांतरित झाले. लोहाघाट मधील गोसनी गावाजवळ त्यांनी वस्ती वसवली. नागरवस्तीजवळचं वास्तव्यच या समुदायाला जगवू शकत होतं. काळ पुढे सरकला, तसं चंपावत या राजधानीचं महत्त्व घटलं, नि नवी राजधानी झाली अलमोडा. या स्थित्यंतरासोबत ही मंडळीही अलमोडात आली.

टम्टांची ही कला, पिढीजात घरगुती व्यवसायागत होती. "सगळे हसतखेळत काम करायचे. सोबत कुरघोडीही चालायची. एकाला दुसऱ्यापेक्षा चांगलं काम करायची खुमखुमी असायची. या हिरीशिरीतूनच काम खणखणीत व्हायचं." प्रदीप टम्टा सांगतात.

तांब्यावरील या कारागिरीत प्रत्येक टप्प्यावर महिलांची भुमिका कळीची. त्या आसपासच्या रानांत भटकून भट्टीसाठी सरपण आणत, भट्टी पेटल्यावर भाता चालवत, वेल्डिंगला लागणारी पावडर बनवत, तयार झालेला आयटम घासून पॉलिशिंग करत. काही महिला धीटाईनं हातोड्याचे घण बसण्याआधी पत्राही तापवत. तर काही डिझायनिंगही करत. याशिवाय घर नि लेकराबाळांचा सांभाळ हे कामही महिलांचीच जिम्मेवारी.

तांब्याच्या वस्तू नि भांडी कुमाऊ प्रदेशातील परंपरेचा भागच आहेत. – ताम्रकलश, ढोलक, पजेची ताटं या वस्तूंना नेहमीच मागणी असते. "पहले पूजा मे थाली लगती थी, बाजा लगता था, शादी हो तो बडे बडे बर्तन लगते थे, पर अब सब बदल गया..." नवीन टम्टा सांगतात.

स्थानिक रहिवाशांना अजूनही तांबट वस्तीचा सुवर्णकाळ आठवतो. एकेकाळी ३०-४० घरांच्या या मोहल्ल्यातून सतत कारागिरांची ठणठण सुरू असायची. पहाटे चारला सुरू झालेला तो खणखणाट रात्री उशीरपर्यंत ऐकू यायचा. एक स्थानिक मिस्किलपणे म्हणतो, "सोने भी नही देते थे..."

हळुहळू टम्टांची गाडी उतरणीला लागली. काम कमीकमी होत गेलं. नवीन कुमार हे अलमोडात उरलेल्या दुर्लभ कारागिरांपैकी एक. ही एक दलित समुदायाची कला, त्यात आता काही गिनेचुने कारागिर नि त्यांचे मदतनीसच उरलेत. मशिनीकरणानं हस्तकारिगरीवर बालंट आलंय. "कधी काळी आम्ही रोज चार चार आयटम बनवायचो न् सगळे खपायचे. आता महिन्याला एक आयटम खपला तरी लय झालं अशी गत" नवीन सांगतात.

तांबटाचं काम नाजूक, ते तासनतास काम करतात. पण त्यांच्या वस्तू कारागिरीच्या गुणवत्तेवर विकल्या जात नाहीत, या वस्तूंची विक्री होते वजनावर : ५०० ग्रॅमचा लोटा हजार रुपयांना विकला जातो, त्यासाठीच्या तांब्याचा बाजारभाव आहे - ७५०/- याच वजनाचा मशीनवर घडवलेला गडवा केवळ ५०० रुपयांना मिळतो. रामपूर किंवा मुरादाबादच्या कारखान्यांतून हे लोटे बाजारात येतात. कारखान्यांतील माल ठोक दरांत असल्यानं स्वाभाविकच किंमत घटते.

कागागिरांनी हातांनी घडवलेली तांब्याची पूजा थाळी ७०० ते १००० रुपयांना विकली जाते, नि मशीनवर घडवलेली थाळी मिळते ३०० रुपयांना. तिच गत वॉटर फिल्टरची. कारागिरांनी घडवलेला फिल्टर मिळतो ४००० रुपयांना, याहून निम्म्या भावात मशीनचा फिल्टर बाजारात विकला जातो. टम्टा कारागिरांच्या मते, त्यांच्या हातच्या वस्तू मशीनवरील वस्तूंच्या तुलनेत तिप्पट मजबूत असतात. मशीनवर बनवलेलं फिल्टर एकदा निकामी झालं की झालं, कारागिरांचं फिल्टर दूरूस्त करता येतं. त्यामुळंच ते अधिक टिकावू असतं.

"हल्ली गिऱ्हाइक हात आखडता घेतं. भांडीवगैरेंवर जास्त खर्च करत नाही. लोकांना मशीनवरचा माल स्वस्त न् चकचकीत वाटतो,” नवीनकुमार सांगतात. मशीनचा माल एकसंध असतो. कारागिरांनी घडवलेल्या वस्तूंना सांधेजोड असते, नवीनच्या मते, गिऱ्हाइकांचा कल आता अशा गुळगुळीत वस्तूंकडे जादा आहे.

अलीकडे तांब्याच्या गृहोपयोगी वस्तुंची मागणी घटलीये. त्याऐवजी भेट देण्याजोग्या छोट्या आयटमची मागणी वाढलीए. फुलदाणी, दिवे, ब्रेसलेट किंवा अंगठ्या अशा वस्तू स्वस्त व वजनाला हलक्या. त्यामुळं पर्यटक असे आयटम पसंत करतात. एकीकडे पर्यटकांचा हा कल, दुसरीकडे स्थानिक ग्राहकही आता तांब्याच्या वस्तूंकडे कानाडोळा करतात. परिणामी टम्टा कारागिरांचं भवितव्य टांगणीला लागलं.

'पारी'ची नवीनसोबत भेट झाली त्यांच्या वर्कशॉपमध्ये. डोंगरदऱ्यांचा इलाखा. या भागात पूर्वी ब्रिटिशांची चौकी होती. अशा परिसरातील निमुळती गल्ली. त्या बोळात लाकडांच्या ढिगाऱ्यातून डोकावणारं पत्र्याचं शेड. हाच नवीनचा कारखाना. त्याचं छत भट्टीच्या धुरानं काळवंडलय. पत्र्याला जागोजागी भोकं पडलीयेत. अलीकडे उत्तराखंडमध्ये मुसळधार पाऊस झाला. त्यात कारखान्यातील भट्टीचं नुकसान झालंय. तरी तात्पुरती डागडुजी केलेली भट्टी दिसते. जिला सायकलच्या टायरचा भाता आहे. पावसानं सादळलेली ही भट्टी वाळली की, नवीनला काम सुरू करता येईल.

नवीन, प्रदीप नि हरिप्रसाद हे तिघंही टम्टा कारागीर. नात्यानं एकमेकांचे चुलत भाऊ. नवीन १५ वर्षांचा होता, तेव्हा हे काम शिकला. या तीन्ही भावंडांनी वयात येतायेताच ही कला शिकून घेतली. ४७ वर्षीय प्रदीप कुमार सांगतात, "बचपन में आग देख कर, धुआ देख के बडी उत्सुकता होती थी की, क्या हो रहा हैं..."

२०२१ मध्ये राज्य सरकारचा शिल्परत्न हा पुरस्कार नवीनला मिळालाय. त्यानिमित्तानं सरकारनं टम्टा कारागिरांची दखल घेतली. शिवाय टम्टा कारागिरांच्या वस्तूंना जीआय टॅग (Geographical Indicator) ही दिला गेला. या दोन्ही घटनांनी या कारागिरांना दिलासा मिळाला, नि वाटलं, आता आपली कला पुनरूज्जीवित होईल. पण तसं घडलं नाही. "जीआय टॅग मिळाला, पण त्याचं आम्ही करू काय? सरकारनं मदत करायला हवी. किमान कच्चा माल सरकारी मदतीतून मिळाला तरी खूप झालं." नवीन म्हणतो. त्याच्या मते, सरकारकडून या समुदायाला बरीच आश्वासनं मिळालीत. पण एकही पूर्ण झालेलं नाही.

एकिकडं डबघाईला आलेला पारंपारिक व्यवसाय, त्यात दुष्काळात तेरावा असल्यागत जीएसटी. न पेलवणारा वस्तू व सेवा कर नि कच्च्या मालाचे चढे दर या सापटीत कारागिर पिचले जाताहेत. "२०१० दरम्यान आम्ही दिवसाला हजार रूपयांची विक्री करायचो. पाच-सहाशे नफा मिळायचा. त्यातून ठिकठाक रोजीरोटी निघायची." हरी प्रसाद सांगतात, "धंदा तर तेवढाच आहे, कमाई वाढली नाही. खाणार काय न् ठेवणार काय? नंगा नहाएगा क्या, और निचोडेगा क्या?" हरीप्रसादच्या या प्रश्नाला अर्थातच महागाईची किनार आहे.

काळ बदलला. पूर्वी नजिकच्या बागेश्वरहून कच्चा माल खरेदी केला जायचा. ही स्थानिक बाजारपेठ, शिवाय कारागिरही जादा होते, त्यामुळं घाऊक दरांत माल मिळायचा. पण आता कारागिर कमी झाले अन् मालाची मागणीही किरकोळ. त्यामुळं मध्यस्थांकडून माल घ्यावा लागतो. हरिप्रसाद सांगतात, "आता व्यापारी आम्हाला हजार रुपयाला एक तांब्याचा ताव विकतो, तोच ठोक भावात सातशेत मिळायचा. शिवाय भट्टीसाठी लाकडंही विकतच घ्यावी लागतात, आता लाकडांसाठी जंगलात कुणी जात नाही." ताम्रकामासाठी खास पाइनचं लाकुड भट्टीत वापरतात. तेही आता खरेदी करावं लागत असल्यानं भांडवली खर्च वाढलाय.

महिलांचा या कामांतील वावर कमी होत चाललाय. तरी या वर्कशॉपमध्ये एकमेव स्त्री आढळली. ही गीता टम्टा. एकवीस वर्षांपूर्वी तिचं लग्न झालं नि या धंद्याशी तिचं नातं जुळलं. पूर्वी महिलाच जंगलातून भट्टीसाठी लाकडं आणायचं काम करत. गीता सांगते, "मी पहिल्यांदा सरपणाला गेले, तेव्हा अडाणी होते. सोबतच्या बायकांनी मला शिकवलं, कोणतं लाकुड गोळा करायचं, मोळी कशी बांधायची...सगळं मी त्यांच्याकडून शिकले." एका नववधूचे बंध या व्यवसायाशी कसे जुळले ते गीताला आठवतं.

महिलांपाठोपाठ कुटुंबातील मुलांचा व्यवसायातील सहभागही कमी झाला. प्रदीप टम्टांच्या मते, बायकांचा हातभार घटल्यानं या कौटुंबिक व्यवसायाला फटका बसलाय. बायकांसोबत मुलांचीही मदत व्हायची कामात. पण आता ते होत नाही, शिवाय लाकडं खरेदी करावी लागत असल्यानं खर्च वाढला, उत्पन्न घटलं.

"गेले ते दिवस. पूर्वी आम्ही बायका खेळीमेळीनं कामं करायचो. मजा यायची. आता मी इथं एकटीच उरलेय. काहीजणी घरची कामं करतात, काहींनी दुसरीकडं रोजगार शोधलाय." गीता सांगते.

टम्टा कुटुंबातील बहुतेक महिला आता अन्य कामांकडे वळल्यात. काही घरकामात गुंतल्या नि काहींना हॉटेल धंद्यात रोजगार मिळाला. गीता अन्य रोजंदारी करणाऱ्या महिलांची मुलं सांभाळते. या कामांतून ती आपल्या मुलांच्या शाळेची फी भागवू शकते. अलमोडा हे अलीकडे पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित झालं. त्यानंतर हॉटेल व्यवसायाला तेजी आली. परिमाणी या हॉटेलात सफाई व इतर कामात महिलांना रोजगार मिळाला.

तरूणाईला आता या पारंपरिक व्यवसायात रस नाही. नवीनच्या मते सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय या धंद्याला भवितव्य नाही. तो म्हणतो, "आम्हालाही वाटतं आमच्या पोरांनी शिकावं हे काम, पण डबघाईला आलेल्या धंद्यात ते तरी का येतील?"

आमचे हात कॅमेराकडे सरसावलेले पाहून नवीन म्हणतो, "तुम्ही फोटो काढणार की व्हिडिओ बनवणार? करायचंय ते करा, आमचं काय भलं होतंय? जो होगा भला, वो तुम्हारा होगा!"

या वृत्तकथेसाठी मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (एमएमएफ) अभ्यासवृत्तीचा सहयोग लाभला आहे.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे