ટમ્ટા: ઉત્તરાખંડના કંસારા

નવીન કુમાર ટમ્ટા કામ કરી રહ્યા હોય તેવા ફોટા અને વીડિયો મુલાકાતીઓમાગે તેનાથી તેઓ ટેવાયેલાછે. ઉંમરના પચાસના દાયકામાં પહોંચેલા નવીન કુમાર - ઉત્તરાખંડના અલમોડામાં તાંબાની કલાકૃતિઓ અને ઘરગથ્થુ ઉપયોગની વસ્તુઓ પર સુંદર ડિઝાઇન બનાવતા - એક જાણીતા કંસારા છે.

ટમ્ટા પેઢીઓથી કંસારા તરીકે કામ કરતા પરિવારમાંથી આવે છે, તેઓ સેંકડો વર્ષો પહેલા રાજસ્થાનથી હિમાલયના કુમાઉ પ્રદેશમાં આવ્યા હોવાનું કહેવાય છે. તેમની પહેલી વસાહત લોહાઘાટના ગોસ્ની ગામ પાસે હતી. પાછળથી રાજધાની ચંપાવતથી અલમોડા સ્થાનાંતરિત થતાં કેટલાક કંસારા પરિવારો અહીં રહેવા આવ્યા.

ઘણા લાંબા સમય સુધી કંસારાનું કામ એ એક પારિવારિક કામ હતું. કારીગર પ્રદીપ ટમ્ટા કહે છે, "પહેલાં બધા મજાક કરતા અને વાતો કરતા. સ્પર્ધા પણ હતી. તે સ્પર્ધાત્મક ભાવનામાં બધા વધુ સારી રીતે કામ કરતા."

મહિલાઓ આ પ્રક્રિયાનો એક અભિન્ન ભાગ હતી. તેઓ નજીકના જંગલોમાંથી ભઠ્ઠી માટે લાકડા એકઠા કરતી, તૈયાર થયેલી વસ્તુઓને પોલિશ કરતી, ભઠ્ઠીના પંખાને ફેરવતી અને રેણ માટેનો પાવડર તૈયાર કરતી. ઘણી મહિલાઓએ રસોઈ અને પરિવારની સંભાળ રાખવાની સાથેસાથે ડિઝાઇનિંગ અને ટીપતાં પહેલા ધાતુની શીટ તપાવવા જેવા બીજા કાળજી માગી લેતા કામો પણ કરતી.

તાંબાની વસ્તુઓ કુમાઉ પ્રદેશની સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનો એક ભાગ છે - ઘડા, ઢોલ, થાળીઓ (પ્લેટ્સ) વિગેરેની હંમેશા માંગ રહી છે. નવીન ટમ્ટા કહે છે, “પહેલે પૂજા મેં થાલી લગતી થી, બાજા લગતા થા શાદી હો તો બડે બડે બર્તન લગતે થે પર અબ સબ બદલ ગયા [પહેલાં તાંબાની થાળીઓનો પૂજામાં ઉપયોગ થતો હતો, તાલવાદ્ય વગાડવામાં આવતા હતા અને લગ્નમાં મોટા વાસણોની જરૂર પડતી હતી. પરંતુ હવે તે બધું બદલાઈ ગયું છે]."

સ્થાનિક લોકો એ સમયને યાદ કરે છે જ્યારે ટમ્ટા મોહલ્લામાં 30-40 કંસારા પરિવારોનો ટીપવાનો અવાજ સવારે ચાર વાગ્યે શરૂ થઈ જતો અને મોડી રાત સુધી ચાલતો. એક રહેવાસી હસતાં હસતાં કહે છે, "સોને ભી નહીં દેતે થે [તેઓ અમને ઊંઘવા પણ નહોતા દેતા]."

પછીથી ધીમે ધીમે ટમ્ટા કામ કરતા લોકોની સંખ્યા ઘટતી ગઈ છે, અને નવીન કુમાર અલમોડામાં બાકી રહેલા છેલ્લા થોડા કંસારામાંના એક છે. એક સમયે ધમધમતી આ હસ્તકલા સાથે સંકળાયેલ દલિત સમુદાયમાં હવે આ હસ્તકલા ગણ્યાગાંઠ્યા માણસો અને તેમના મદદગારો સુધી સીમિત રહી ગઈ છે, મશીનથી બનાવેલી તાંબાની કલાકૃતિઓ અને ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ સામે તેમની કારીગરી હારી ગઈ છે. તેઓ કહે છે, "એક સમય હતો જ્યારે અમે એક દિવસમાં ચાર વાસણો બનાવીને વેચી દેતા હતા. આજે અમે એક મહિનામાં ય એટલા વાસણો વેચી શકતા નથી/માંડ વેચી શકીએ છીએ."

કામની નાજુક પ્રકૃતિ અને લાંબા કલાકોની મહેનત છતાં હાથેથી બનાવેલી તાંબાની વસ્તુઓ વજન પર વેચાય છે: 500 ગ્રામનો ઘડો 1000 રુપિયામાં વેચાય છે. જ્યારે એટલા જ વજનના તાંબાની કિંમત બજારમાં 750 રુપિયા છે. રામપુર અને મુરાદાબાદના કારખાનાઓમાં મશીનથી બનાવવામાં આવેલ એટલા જ વજનનો ઘડો લગભગ 500 રુપિયાના ડિસ્કાઉન્ટેડ ભાવે વેચાય છે, આ કારખાનાઓ જથ્થાબંધ ઉત્પાદન કરતા હોઈ તેમને નફામાં કાપ મૂકવાનું પરવડી શકે છે.

હાથેથી બનાવેલ ટમ્ટા વોટર ફિલ્ટર 4000 રુપિયામાં વેચાય છે જ્યારે મશીન દ્વારા બનાવેલ ફિલ્ટર અડધી કિંમતે મળે છે. હાથેથી બનાવેલ કોતરણી કરેલ તાંબાની થાળી 700-1000 રુપિયામાં વેચાય છે જ્યારે મશીનથી બનાવેલ થાળી તમે 300 રુપિયામાં ખરીદી શકો છો. પરંતુ ટમ્ટા કારીગરો કહે છે કે તેમણે બનાવેલા ઉત્પાદનો મશીનથી બનાવેલા ઉત્પાદનો કરતા ત્રણ ગણા વધારે ચાલે છે અને તેને તપાવીને તેનું સમારકામ કરીને તેને વધુ લાંબો સમય ચલાવી શકાય છે.

નવીન કહે છે, "આજે ગ્રાહકો વાસણો પર મોટી રકમ ખર્ચતા કે રોકાણ કરતા અચકાતા હોય છે. મશીનથી બનાવેલી વસ્તુઓ સરળતાથી મળી રહે છે, તે સસ્તી અને ચમકદાર હોય છે." મશીનથી બનાવેલી વસ્તુઓમાં રેણ પણ હોતા નથી, અને ગ્રાહકો તેમને કહે છે કે તેમને લીસ્સા અને સફાઈદાર ફિનિશવાળી વસ્તુઓગમે છે.

તાજેતરના સમયમાં નાની સંભારણાં જેવી વસ્તુઓની માંગ વધી છે - ફૂલદાની, દીવા, બ્રેસલેટ અને વીંટી ઓછા ખર્ચે મળી રહે છે અને પ્રવાસીઓ તે ખરીદવાનું પસંદ કરે છે. વાસણો અને સાધનોની સ્થાનિક માંગમાં ઘટાડાથી ટમ્ટા હસ્તકલા સાથે સંકળાયેલા પરિવારોને નુકસાન પહોંચ્યું છે, પરિણામે તેઓનુંભવિષ્ય અંધકારમય બન્યું છે.

પારીના પ્રતિનિધિ નવીનને તેમની વર્કશોપમાં મળ્યા - આ પહાડી શહેર, જે એક સમયે બ્રિટિશ ચોકી હતું, તેની એક સાંકડી ગલીમાં આવેલ પતરા અને લાકડાનો એક ભાંગ્યોતૂટ્યો શેડ એ તેમની વર્કશોપ છે. છાપરામાં ઠેક્ઠેકાણે ખાડા અને તિરાડો પડી ગયા છે; ગલન પ્રક્રિયાના અત્યંત ઊંચા તાપમાન અને બે ભઠ્ઠીઓમાંથી ઊઠતા ધુમાડાને કારણે વર્ષો જતાં છાપરું કાળું પડી ગયું છે. ઉત્તરાખંડમાં તાજેતરના મુશળધાર વરસાદે સાયકલના ટાયર અને પંખાથી બનેલી તેમની કામચલાઉ ભઠ્ઠીને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. તેઓ કામ શરૂ કરવા માટે તેના સુકાવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

ત્રણેય ટમ્ટા કંસારા નજીકના સગાં છે. 15 વર્ષની ઉંમરે કામ કરવાનું શરૂ કરનાર નવીન કહે છે કે તેઓ અને તેમના (પૈતૃક) પિતરાઈ ભાઈ 47 વર્ષના પ્રદીપ કુમાર એકસાથે ટમ્ટા સાથે શીખ્યા હતા. પ્રદીપ કહે છે, “બચપન મેં આગ દેખ કર, ધુઆં દેખ કે બડી ઉત્સુકતા હોતી થી કિ ક્યા હો રહા હૈ [બાળપણમાં આગ અને ધુમાડો જોઈને અમને જાણવાની આતુરતા થતી. ત્યાં શું થઈ રહ્યું છે એ અમારે જાણવું હતું]."

નવીનને તેમની કારીગરીની કદરરૂપે 2021 માં રાજ્ય સરકાર દ્વારા શિલ્પરતનથી નવાજવામાં આવ્યા હતા, અને ઉત્તરાખંડના ટમ્ટા પ્રોડક્ટને 2021 માં જીઆઈ ટેગ (જિઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેટર - ભૌગોલિક સૂચકાંક) એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ટમ્ટા કલાકારોએ વિચાર્યું હતું કે તેનાથી તેમને ફરી ધંધો મળશે અને તેમની કારીગરી પુનર્જીવિત થશે, પરંતુ કંઈ બદલાયું નહીં. નવીન ટામ્ટા કહે છે, "અમને જીઆઈ ટેગ તો મળ્યો પણ તેનું શું કરીએ? સરકારે અમને મદદ કરવી જોઈએ, જો તેઓ કાચો માલ પૂરો પાડે તો સારું પડે." તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સમુદાયને લાંબા સમયથી સરકાર તરફથી અનેક પ્રકારના લાભો આપવાના વચનો આપવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તે વચનો ક્યારેય પૂરા થયા નથી.

એ ઉપરાંત ઊંચો જીએસટી (ગુડ્ઝ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ - માલ અને સેવા કર) અને સામગ્રીની ઊંચી કિંમતની વધારાની ચિંતા કલાકારો માટે ટકી રહેવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે. હરિ પ્રસાદ ટમ્ટા કહે છે, "2010 માં અમે રોજના 1000 રુપિયા કમાતા હતા, જેમાંથી 500-600 રુપિયા નફો હતો. તે સારું હતું." તેઓ એક નજીકના સંબંધી છે અને પોતે એક અનુભવી કારીગર પણ છે. જીવનનિર્વાહના ખર્ચમાં થયેલા વ્યાપક વધારાનો ઉલ્લેખ કરતા તેઓ ઉમેરે છે, "આજે તેમાં [આવકમાં] કશો ફેર પડ્યો નથી. આમાં અમે કમાઈએ શું અને બચાવીએ શું?"

પહેલાં મોટાભાગનો કાચો માલ સ્થાનિક રીતે નજીકના બાગેશ્વરથી મેળવવામાં આવતો હતો, અને કારીગરોની સંખ્યા વધુ હોવાથી તેઓ માલ સીધો ખરીદતા હતા. પરંતુ હવે ઓછી માંગ અને ઓછા કારીગરો હોવાથી તેમને વચેટિયાઓ પાસેથી માલ ખરીદવો પડે છે. હરિ પ્રસાદ ઉમેરે છે, "અમે જથ્થાબંધ વેપારીઓ પાસેથી કોપર રોલ ખરીદીએ છીએ, અને તેઓ કમિશન લે છે: તે 1000 રૂપિયામાં વેચે છે જેના ખરેખર 700 રુપિયા હોવો જોઈએ. અમે ચીપવુડ [ભઠ્ઠીઓ માટે બળતણ તરીકે વપરાતું પાઈન વૃક્ષનું લાકડું] પણ ખરીદીએ છીએ કારણ કે ભાગ્યે જ કોઈ જંગલમાં જાય છે."

વર્કશોપમાં હજી પણ કામ કરતી હોય એવી કોઈ મહિલા હોય તો તે એકલી ગીતા ટમ્ટા જ છે, તેમણે લગભગ 21 વર્ષ પહેલાં આ પરિવારમાં લગ્ન કર્યા પછી આ કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેઓ કહે છે કે મહિલાઓ સાથે જંગલમાં જતી હતી. એક નવોઢા તરીકે પોતે બાંધેલા મજબૂત સંબંધોને પ્રેમથી યાદ કરતા તેઓ કહે છે, "હું પહેલી વાર લાકડા એકઠા કરવા ગઈ ત્યારે મને કંઈ ખબર નહોતી. બીજી મહિલાઓએ મને કયું લાકડું પસંદ કરવું, લાકડાં કેવી રીતે બાંધવા તે શીખવ્યું. તેમણે મને બધું જ શીખવ્યું."

મહિલાઓની સહભાગિતા બાળકોને પણ આ કાર્યક્ષેત્રમાંખેંચી લાવી. પ્રદીપ ટમ્ટા કહે છે કે જ્યારે મહિલાઓ આ કામથી દૂર થઈ ગઈ ત્યારે આ હસ્તકલામાં રહેલી કુટુંબ અને સમુદાયની ભાવનાને અસર પહોંચી. અને પરિણામે તેમની આવકને પણ અસર પહોંચી: હવે એકલા કામ કરી રહેલા કારીગરો કહે છે કે આ હસ્તકલામાં લાગતો સમય વધી ગયો છે. ભાવ પણ વધ્યા છે, કારણકે હવે લાકડા બજારમાંથી ખરીદવામાં આવે છે.

તેઓ ઉમેરે છે, "બધું બદલાઈ ગયું છે. જ્યારે મહિલાઓ બધાની સાથે કામ કરતી હતી ત્યારે અમને બધાને મજા આવતી હતી. હવે હું એકલી જ રહી ગઈ છું, કેટલીક મહિલાઓએ ઘરેલુ નોકર તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું છે જ્યારે બીજી મહિલાઓ બીજું જે કંઈ કરી શકે તે કરે છે."

ટમ્ટા પરિવારોની ઘણી મહિલાઓ સ્થિર આવકની શોધમાં (બીજાના) ઘરોમાં ઘરેલુ નોકર તરીકે કામ કરે છે અને હોટલોમાં કામ કરે છે. ગીતા પોતે પોતાના બાળકોની શાળા ફી ચૂકવવા માટે બીજાઓના બાળકોની સંભાળ રાખતી હતી. પર્યટન સ્થળ તરીકે અલમોડાના વિકાસ અને હોટેલ ઉદ્યોગમાં અચાનક આવેલી તેજીને કારણે મદદગાર અને સફાઈ કામદાર તરીકે કામ કરતી સ્થાનિક મહિલાઓ માટે નોકરીઓની તકોમાં વધારો થયો છે.

યુવા પેઢીમાંથી કોઈને પણ આ કામ ચાલુ રાખવામાં રસ નથી. નવીન કહે છે કે જ્યાં સુધી સરકાર દરમિયાનગીરી નહીં કરે ત્યાં સુધી ભવિષ્ય અંધકારમય છે. "અમે નાના છોકરાઓને શીખવવા માંગીએ છીએ, પરંતુ કોઈ પણ આ કામ મફતમાં નહીં કરે."

અમને અમારા કેમેરા કાઢતા જોઈને તેઓ કહે છે, "આઓ આઓ ફોટો લોગે યા વીડિયો બનાઓગે? જો ભી કરોગે હમારા ક્યા ભલા ઉસસે? જો હોગા ભલા, વો તુમ્હારા હોગા [આવો આવો! તમારે શું કરવું છે, ફોટા લેવા છે કે વિડીયો? તમે જે પણ શૂટ કરશો તેનાથી તમને મદદ થશે, અમને નહીં]."

આ વાર્તા મૃણાલિની મુખર્જીફાઉન્ડેશન (એમએમએફ) ની ફેલોશિપદ્વારા સમર્થિતછે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક