উত্তৰাখণ্ডৰ তাম্ৰকাৰ টমটাসকল

মানুহে ফটো-ভিডিঅ’ কৰিবলৈ আহি থাকে কাৰণে এতিয়া তাম্ৰকাৰ নবীন কুমাৰ টমটা কেমেৰাৰ সন্মুখত ওলাবলৈ সংকোচ নকৰা হ’ল। উত্তৰাখণ্ডৰ আলমোৰাস্থিত নিজৰ শালত পঞ্চাশ বৰ্ষীয় এইগৰাকী জনপ্ৰিয় শিল্পীয়ে হাতুৰীৰে পিটি পিটি আৰু খোদাই কৰি বিভিন্ন ডিজাইনৰ তামৰ সামগ্ৰী সাজি উলিয়ায়।

টমটাসকলৰ মাজত তাম্ৰশিল্পৰ এই পৰম্পৰা বহু পুৰণি। তেওঁলোক হিমালয়ৰ কুমাওন অঞ্চললৈ ৰাজস্থানৰ পৰা অহা বুলি কোৱা হয়, সেয়া শ শ বছৰ আগৰ কথা। প্ৰথমে তেওঁলোকে লোহাঘাটৰ গোসনি গাঁৱত বসতি কৰিবলৈ লয়। পিছলৈ ৰাজধানী চম্পাৱতৰ পৰা আলমোৰালৈ অনাত কিছু শিল্পী ইয়ালৈ উঠি আহি নিগাজি হ’ল।

দীৰ্ঘকাল ধৰি তামৰ সামগ্ৰী বনোৱা কামটোত পৰিয়ালৰ আটায়ে ভাগ লৈছিল। “সকলোৱে হাঁহি-মাতি কামবোৰ কৰি গৈছিল। প্ৰতিযোগিতাৰ পৰিৱেশ এটাও আছিল। তেনে এক পৰিৱেশত সকলোৱে দক্ষতাৰে কাম কৰিছিল,” শিল্পী প্ৰদীপ টমটাই কয়।

মহিলাসকল এই প্ৰক্ৰিয়াৰ অভিন্ন অংগ আছিল। তেওঁলোকে কাষৰে হাবিৰ পৰা খৰি সংগ্ৰহ কৰি আনিছিল, নিৰ্মিত সামগ্ৰীবোৰ পলিচ কৰা কামো তেওঁলোকে কৰিছিল। অগ্নিশালৰ ফেন ঘুৰোৱা, জালাইৰ বাবে পাউডাৰ প্ৰস্তুত কৰা আদি কাম আছিল মহিলাৰ। বহু মহিলাই আকৌ ডিজাইনিঙৰ কামতো আগৰণুৱা আছিল আৰু ৰন্ধা-বঢ়া আদি কামৰ মাজতে তামৰ পাটবোৰ গৰম কৰি হাতুৰী চলোৱাৰ বাবে সাজু কৰি দিয়াৰ দায়িত্বও তেওঁলোকে পালন কৰিছিল।

তামৰ সামগ্ৰী কুমাওন অঞ্চলটোৰ পৰম্পৰা আৰু সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ঘড়া (কলহৰ লেখীয় ডাঙৰ মুখৰ পাত্ৰ), থাল আদিৰ চাহিদা সদায়েই আছিল। “পেহলে পূজা ম্যে থালি লগতি থি, বাজা লগতা থা ছাদি হৌ তৌহ বড়ে বড়ে বৰ্তন লগতে থে পৰ অব সব বদল গয়া (আগতে পূজাত থালিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল, ঘাতবাদ্য বজোৱা হৈছিল, বিয়া-সবাহত ডাঙৰ ডাঙৰ থালি লগা হৈছিল। কিন্তু এতিয়া সকলো সলনি হৈছে),” নবীন টমটাই কয়।

স্থানীয় লোকে মনত পেলায় কিদৰে টমটা মোহল্লাৰ দিনটো তাম্ৰকাৰৰ হাতুৰীৰ কোবত আৰম্ভ হৈছিল। পুৱা চাৰি বজাতে তেওঁলোকে কামত ধৰিছিল আৰু মাজনিশালৈকে কাম কৰিছিল। “এনেকৈ কাম কৰিছিল যে আন মানুহৰ টোপনি নহৈছিল,” মিচিকীয়াই হাঁহি স্থানীয় বাসিন্দা এগৰাকীয়ে কয়।

তামৰ কাম কৰা মানুহ টুটি আহিল। এতিয়া নবীনৰ দৰে আঙুলিৰ মুৰত লেখিবপৰা শিল্পীয়েহে এই কাম অব্যাহত ৰাখিছে। এটা সময়ত সম্প্ৰদায়টোৰ অতিকৈ আদৰৰ এই থলুৱা ব্যৱসায়টোত মানুহ নাইকিয়া হৈছে। তেওঁলোকৰ ঠাই লৈছে মেচিনে। মানুহে মেচিনত বনোৱা নিখুঁত সামগ্ৰীহে বিচৰা হৈছে। “এটা সময়ত আমি এদিনত চাৰিটাকৈ কলহ বনাইছিলো আৰু বিক্ৰী কৰিছিলো। এতিয়া মাহত কোনোমতেহে সিমানকেইটা বিক্ৰী হয়,” তেওঁ কয়।

তামৰ পাত্ৰ এটা গঢ় দিওতে কষ্ট বহুত, বহুঘণ্টা কাম কৰিবলগীয়া হয়। কিন্তু বিক্ৰী হয় ওজনতহে। ৫০০ গ্ৰাম ওজনৰ ঘড়া (কলহ) এটা বিক্ৰী হয় ১,০০০ টকাত, কিন্তু একেখিনি ওজনৰ তাম বজাৰৰ পৰা কিনিব লাগে ৭৫০ টকাত। মেচিনত বনোৱা একে ওজনৰ তামৰ সামগ্ৰী এবিধৰ দাম ৰেহাই মূল্যত ৫০০ টকা। মুৰাদাবাদ আৰু ৰামপুৰৰ কাৰখানাবোৰে অধিক সংখ্যক পাত্ৰ বনাই পাইকাৰী দৰত বিক্ৰী কৰে।

হস্তনিৰ্মিত টমটা পানী-পৰিশোধক এটা ৪,০০০ টকাত বিক্ৰী হয়। আনহাতে মেচিনত বনোৱা একেবিধ পৰিশোধক তাৰ আধা দামত বিক্ৰী হয়। হাতেৰে খোদাই কৰা তামৰ থাল এখনৰ দাম ৭০০-১০০০ টকা, কিন্তু মেচিনত বনোৱা থাল এখন আপুনি ৩০০ টকাতে পাব। কিন্তু টমটা শিল্পীসকলে কয় যে মেচিনত বনোৱা সামগ্ৰীতকৈ তেওঁলোকে বনোৱা সামগ্ৰী তিনিগুণ বেছি চলিব আৰু মেৰামতিও কৰাব পাৰি।

“আজিকালি গ্ৰাহকে বাচন-বৰ্তনত বেছি পইচা খৰছ কৰিব নিবিচাৰে। মেচিনত বনোৱা সামগ্ৰী সহজে পায়, সস্তীয়া আৰু উজ্জ্বলতাও বেছি,” নবীনে কয়। মেচিনত বনোৱা বস্তুত জোৰা নাথাকে, গ্ৰাহকেও আকৌ নিমজ বস্তু বিচাৰে।

শেহতীয়াকৈ স্মৃতিচিহ্নজাতীয় বস্তু যেনে ফুলৰ সৰু টাব, চাকি, ব্ৰেচলেট আৰু আঙঠি আদিৰ চাহিদা বাঢ়িছে যিবোৰ সামগ্ৰী পৰ্য্যটকে পকেটতে লৈ যাব পাৰে। বাচন-বৰ্তন আৰু সা-সঁজুলি আদিৰ চাহিদা কমাত তাম্ৰকাৰসকলৰ জীৱিকা ভবিষ্যতলৈ থাকিব নে নাই, সেই লৈ তেঁওলোক সন্দিহান হৈ পৰিছে।

পাৰিয়ে নবীনক তেওঁৰ কৰ্মশালাতে লগ পাইছিল। কৰ্মশালা মানে টিনৰ চালি দিয়া কাঠ খুওৱা এটা জৰাজীৰ্ণ অৱস্থাৰ চালিঘৰ। এসময়ৰ ব্ৰিটিছৰ আউটপোষ্ট থকা এইখন পাহাৰীয়া চহৰৰ ঠেক গলিৰে কৰ্মশালাটোত উঠিব পাৰি। চালিখনৰ অ’ত-তত ফুটা আছে, দুটা পুৰণি অগ্নিশালৰ পৰা ধোঁৱা ওলাই আছে। অলপতে উত্তৰাখণ্ডত হোৱা ধাৰাসাৰ বৰষুণে তেওঁৰ অগ্নিশালখনৰ ক্ষতি কৰিছে। অগ্নিশালখন পুৰণি চাইকেলৰ ৰিম আৰু ফেনেৰে বনোৱা। তেওঁ সেইটো শুকুৱালৈ অপেক্ষা কৰি আছে যাতে কাম আৰম্ভ কৰিব পাৰে।

টমটা তাম্ৰশিল্পৰ সৈতে জৰিত তিনিওজন তাম্ৰকাৰৰ মাজত সম্পৰ্ক আছে। নবীনে ১৫ বছৰ বয়সতে কাম আৰম্ভ কৰিছিল, তেওঁৰ সম্পৰ্কীয় ভায়েক ৪৭ বৰ্ষীয় প্ৰদীপ কুমাৰ টমটাই একেলগে কাম শিকিছিল। “বচপন মে আগ দেখ কৰ ধুৱাঁ দেখ কে বড়ি উত্সুক্তা হৌতি থি কি ক্যা হৌ ৰহা হ্যে (সৰুতে জুই আৰু ধোঁৱা দেখি কিনো কৰে জানিবলৈ বৰ উত্সুক হৈ পৰিছিলো,” প্ৰদীপে কয়।

নবীনক তেওঁৰ তাম্ৰশিল্পৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে ২০২১ত ৰাজ্য চৰকাৰে শিল্পৰতন পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰে। একেটা বছৰতে উত্তৰাখণ্ডৰ টমটা সামগ্ৰীয়ে জিআই টেগ পায়। তাম্ৰকাৰসকলে ভাবিছিল যে ইয়ে ব্যৱসায় ভাল কৰাত সহায় কৰিব, কিন্তু একো পৰিৱৰ্তন দেখা নগ’ল। “জিআই টেগ পালো বাৰু, কিন্তু সেইৰে কৰিম কি? চৰকাৰে আমাক সহায় কৰা উচিত। আমাক কেঁচামাল যোগান ধৰিব পাৰিলে ভাল,” টমটাসকলক দীৰ্ঘদিন ধৰি চৰকাৰে বিভিন্ন প্ৰতিশ্ৰুতি দি অহাৰ প্ৰসংগত নবীনে টমটাই এইদৰে কয়।

আৰু এটা সমস্যা হৈছে কেঁচামালত উচ্চ হাৰৰ জিএছটি আৰু সামগ্ৰীৰ চৰা দাম। এইটো কাৰণতে তাম্ৰকাৰসকল চলিব নোৱাৰা হৈছে। “২০১০ত আমি দিনে ১,০০০ টকা পাইছিলো, তাৰে ৫০০-৬০০ টকা মুনাফা আছিল,” হৰি প্ৰসাদ টমটাই কয়। প্ৰবীণ শিল্পী তথা প্ৰদীপ টমটাৰ ওচৰ সম্পৰ্কীয় তাম্ৰকাৰজনে লগতে কয়, “আজিও এয়া সলনি হোৱা নাই। কিমানখিনি আমি উপাৰ্জন কৰিম আৰু কিমানখিনি সাচিব পাৰো?” তেওঁ জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অত্যৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্যবৃদ্ধিৰ প্ৰসংগত কথাখিনি উত্থাপন কৰে।

আগতে প্ৰায়ভাগ কেঁচামাল বাঘেশ্বৰৰ ওচৰে-পাজৰে থকা কাৰখানাৰ পৰা অনা হৈছিল। থলুৱাভাৱে কেঁচামাল পোৱা গৈছিল। তাম্ৰকাৰৰ সংখ্যা অধিক হোৱাৰ বাবে পোনপটীয়াকৈ কেঁচামাল আনিব পৰা গৈছিল। কিন্তু এতিয়া চাহিদা কমাত শিল্পীও কমিল আৰু মধ্যভোগীৰ পৰা কেঁচামাল কিনিবলগীয়া হৈ পৰিল। “আমি পাইকাৰী বিক্ৰেতাৰ পৰা কপাৰৰ ৰোল কিনো, তেওঁলোকে তাৰে কমিচন খায়। পাইকাৰী বিক্ৰেতাই ১,০০০ টকাত আমাক দিয়ে, যিটোৰ দাম ৭০০ টকা। আজিকালি কোনে হাবিলৈ যায়, সেয়ে আমি চিপউডো (পাইন গছৰ কাঠ যিটো খৰি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়) কিনিবলগীয়া হয়,” হৰি প্ৰসাদে যোগ দিয়ে।

কৰ্মশালাত কাম কৰি থকা একমাত্ৰ মহিলাগৰাকী গীতা টমটা। তেওঁ পৰিয়ালটোত বিয়া হোৱাৰ পিছৰে পৰা এই কামত ধৰিছিল। সেয়া ২১ বছৰ আগৰ কথা। তেওঁ কয় যে মহিলাই একেলগে হাবিলৈও গৈছিল। “প্ৰথমে যেতিয়া খৰি আনিবলৈ গৈছিলো, একো নাজানিছিলো। কোনডাল ঠানি তুলিব লাগে, কেনেকৈ কাঠবোৰ বান্ধিব লাগে, সিহঁতেই মোক আটাইবোৰ কিটিপ শিকাই দিছিল,” নতুন ঘৰখনত কেনেকৈ মানুহৰ সৈতে সুমধুৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল, সেই পুৰণি কথা মনত পেলাই তেওঁ কয়।

মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰাৰ বাবে শিশুবোৰেও কৰ্মশালা দেখিছিল। মহিলাসকল যেতিয়া এই কামৰ পৰা আঁতৰি গ’ল, কামটোত সামূহিক আৰু পৰিয়াল পৰিয়াল লগা ভাৱটোও আঁতৰি গ’ল। লগতে তেওঁলোকৰ আয়ো কমিল। এতিয়া অকলে কাম কৰিবলগীয়া হোৱাত তেওঁলোকক বেছি সময় লগা হ’ল। তাৰ সমানে সমানে বাঢ়িল কাঠখৰিৰ দাম, কিয়নো সেয়াও বজাৰৰ পৰা কিনিবলগীয়া হ’ল।

“সকলো সলনি হৈ গ’ল। মহিলাসকলে একেলগে কাম কৰোঁতে ফুৰ্তি-তামাচাৰ মাজেৰে কাম হৈছিল। এতিয়া ময়েই ৰৈ গৈছো। কিছুমান ঘৰুৱা কাম-বনত ব্যস্ত হৈ গ’ল, আন কিছুমানে যেয়ে যি পাৰে, আন কামকে কৰে,” তেওঁ কয়।

স্থিৰ আয়ৰ সন্ধানত টমটা পৰিয়ালৰ বহু মহিলা এতিয়া আনৰ ঘৰত বা হোটেলত কাম কৰে। গীতাই সন্তানৰ স্কুলৰ ফীজ যোগাৰ কৰিবলৈ আনৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ কেয়াৰটেকাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল। আলমোৰা পৰ্য্যটনস্থলী হিচাপে জনপ্ৰিয় হৈ পৰাত হোটেল ব্যৱসায় বাঢ়িছে। সেয়ে সহায়ক আৰু চাফাই কৰ্মী হিচাপে মহিলাই তাত যোগ দিছে।

নতুন প্ৰজন্মৰ কোনোৱে এই কাম কৰাত আগ্ৰহী নহয়। নবীনে কয় যে তাম্ৰশিল্পৰ ভৱিষ্যত অন্ধকাৰ হৈ পৰিব যদিহে চৰকাৰে এইক্ষেত্ৰত আগবাঢ়ি নাহে। “আমি নতুনচামক শিকাব খোজো, কিন্তু কোনেও এই কাম বিনামূল্যে কৰিব নিবিচাৰে।”

আমাক কেমেৰা উলিওৱা দেখি তেওঁ কয়, “আৱৌ আৱৌ, ফটো লৌগে য়া ভিডিঅ’ বনাওগে? জৌ ভি কৰোগে হমাৰা ক্যা ভলা উচচে? জৌ হৌগা ভলা, ৱৌ তুম্হাৰা হৌগা (আহা আহা, ফটো ল’বানে ভিডিঅ’ কৰিবা? যিয়েই নকৰা লাগে, আমাৰনো কি লাভ হ’ব? যি লাভ হ’ব, তোমালোকৰহে হ’ব)।”

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন (এমএমএফ)ৰ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান