‘અમારી જમીન લેવા કરતાં તો અમને જ લઈ જાઓ, એ વધુ સારું!’

સપ્ટેમ્બર 2017નો ગુરુવારનો દિવસ છે, અને સવારના લગભગ 10 વાગ્યા છે. લાલતી દેવી પાસવાન અને શોભા ભારતી ઉત્તર પ્રદેશના સોનભદ્ર જિલ્લાના રોબર્ટસગંજ શહેરમાં જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની ઓફિસની બહાર પ્લાસ્ટિકની બેન્ચ પર રાહ જોઈ રહ્યાં છે. આ બંને મહિલાઓ શાંત છે. તેમણે આવું ઘણી વાર કર્યું છે.

લાલતી દેવી અને તેમના પતિ શ્યામલાલ પર 20થી વધુ ફોજદારી કેસ નોંધાયેલા છે. તેઓ ડીએમને એ કહેવા આવ્યાં છે કે ગામના કેટલાક લોકો તેમના વિશે અફવાઓ ફેલાવી રહ્યાં છે - તેમની વિશ્વસનીયતા અને તેમના યુનિયનના કામને નબળું પાડવા માટે - તેમને ડાયન એટલે કે ડાકણ કહીને, તેમનું જીવન વધુ મુશ્કેલ બનાવી રહ્યાં છે. 60ના દાયકામાં પ્રવેશેલાં લાલતી કહે છે, “ડીએમને મળવું જરૂરી છે. તેમણે અમારો અવાજ સાંભળવો પડશે અને અમને જોવાં પડશે જેથી અમે કાનૂન [કાયદા] નો ઉપયોગ કરીને પરિસ્થિતિ બદલી શકીએ.”

શોભા, જેમની ઉંમર 50ના દાયકામાં છે, તેઓ કહે છે, “હું ન્યાયની રાહ જોઈ રહી છું. હું વળતર માટે મારી અરજી દાખલ કરવા આવી છું. સ્થાનિક સરકારે [બળાત્કારનો ભોગ બનેલી મહિલાઓને] આ ટેકો આપવો પડે છે, પરંતુ ડીએમએ મારી ફાઈલ આગળ વધારી નથી.” શોભા અને તેમના પતિ પર વન વિભાગ દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે વૃક્ષો કાપવાનો પણ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે, અને એવાં કૃત્યો માટે પણ તેમનાં નામ જૂથ કેસોમાં સામેલ છે, જેમાં તેઓ કહે છે કે તેમની કોઈ ભૂમિકા જ નથી.

દલિત સમુદાયમાંથી આવતી આ બંને મહિલાઓ ડીએમ પ્રમોદ ઉપાધ્યાયની ઓફિસમાં જવા માટે ધીરજપૂર્વક એક કલાક રાહ જુએ છે. તેમની સાથે અખિલ ભારતીય વન શ્રમજીવી સંઘ (એઆઈયૂએફડબલ્યૂપી)નાં મહાસચિવ રોમા મલિક અને રોબર્ટસગંજમાં યુનિયનની ઓફિસના અન્ય સભ્યો છે. મલિક સોનભદ્ર જિલ્લામાં 18 વર્ષથી કામ કરી રહ્યાં છે. તેઓ કહે છે, “પોલીસની ક્રૂરતાના ઘણા એવા કિસ્સા છે જેની અમે વહીવટીતંત્ર સાથે ચર્ચા કરવા માગીએ છીએ.”

એઆઈયૂએફડબલ્યૂપી (મૂળરૂપે નેશનલ ફોરમ ઓફ ફોરેસ્ટ પીપલ એન્ડ ફોરેસ્ટ વર્કર્સ, જેની રચના 1996 માં થઈ હતી) ની સ્થાપના 2013માં થઈ હતી. ઉત્તરાખંડ, બિહાર, ઝારખંડ અને મધ્ય પ્રદેશ સહિત લગભગ 15 રાજ્યોમાં તેના આશરે 150,000 સભ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં, યુનિયન 18 જિલ્લાઓમાં લગભગ 10,000 સભ્યો સાથે કામ કરે છે. તેની લગભગ 60 ટકા નેતાઓ મહિલાઓ છે અને તેમની મુખ્ય માંગ ગ્રામસભાઓ (ગ્રામ પરિષદો) ના અધિકારને માન્યતા આપીને અને વન સમુદાયોને સ્વ-શાસનના વિકલ્પો આપીને વન અધિકાર અધિનિયમ (એફઆરએ) નો અમલ કરાવવાની છે.

યુનિયનના અન્ય સભ્યોની સાથે, લાલતી અને શોભા પણ વર્ષોથી એફઆરએ હેઠળ જમીન અધિકારો માટે લડી રહ્યાં છે. આ માટે, તેમને પ્રસંગોપાત જેલમાં પણ જવું પડ્યું છે. 2006 માં ઘડાયેલો એફઆરએ, વનવાસી સમુદાયો સામે દાયકાઓના ‘ઐતિહાસિક અન્યાય’ને સ્વીકારે છે. અન્ય પગલાંની સાથે, આ કાયદાનો હેતુ ‘દબાણ’અને વન સમુદાયોની પરંપરાગત આજીવિકા પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે બળતણ, ફળો કે ફૂલો એકઠા કરવાને અપરાધમુક્ત કરવાનો છે.

લાલતી તે દિવસોને યાદ કરે છે: “અમે દરરોજ સવારે 5 વાગ્યે ઉઠી જતાં જેથી વોર્ડન અમારી ગણતરી કરી શકે, પછી અમે કચરા-પોતાં કરતાં. પછી નાહીને દાળ રોટલી કે શાક રોટલી ખાતાં, પછી તેઓ અમને પાછાં અંદર પૂરી દેતા.” તેઓ થોડીવાર અટકે છે. “મને મારાં બાળકોની ખૂબ યાદ આવતી. હું રડતી, પણ અમે દર રવિવારે તેમને જેલમાં મળતાં. અમારે મજબૂત રહેવું પડતું – અમે આટલી મોટી સિસ્ટમ સામે લડી રહ્યાં છીએ.” લાલતી અને શ્યામલાલનાં પાંચેય બાળકો હવે મોટાં થઈ ગયાં છે; તેઓ ખેતી અને દૈનિક મજૂરીનાં કામ કરે છે.

2010માં, લાલતી દેવી અને શ્યામલાલને ઓબરા શહેરની (તેમના ગામથી લગભગ 50 કિલોમીટર દૂર) પોલીસે રોક્યા હતા, જ્યારે તેઓ જમીન સુધારાની માંગ કરતી રેલીમાંથી પાછાં ફરી રહ્યાં હતાં. તેઓ કહે છે, “પોલીસ અમને ઓળખતી હતી. તેમણે અમને સ્ટેશને જવા માટે દબાણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ અમે ના પાડી. પછી અમારા હાથ પાછળ બાંધી દેવામાં આવ્યા. તેમણે મારા વાળ ખેંચ્યા, અમને ખૂબ માર માર્યો – તે ખૂબ જ ડરામણું હતું.”

“તેમણે અમારી ધરપકડ કરી, અને અમને પોલીસની ગાડીમાં મિર્ઝાપુર જેલમાં લઈ ગયા. હું એટલી ઘાયલ હતી કે જેલમાં બીમાર જ રહી. હું હલનચલન પણ નહોતી કરી શકતી – જાતે ખાઈ પણ નહોતી શકતી કે નાહી પણ નહોતી શકતી. જેલમાં કોઈ ફેરફાર નહોતો – એ જ ખોરાક, એ જ વર્તન, પણ આ વખતે મારામાં લડવાની હિંમત નહોતી. હું બચી ગઈ કારણ કે બીજી એક મહિલાએ મારી દર્દીની જેમ સેવા-ચાકરી કરી.”

રોબર્ટસગંજની કોર્ટ દ્વારા લાલતીને દરેક વખતે મુક્ત કરવામાં આવ્યાં છે, અને તેઓ યુનિયનના વકીલ વિનોદ પાઠકની મદદથી તેમની સામેના કેસો સાથે લડત આપવાનું ચાલુ રાખે છે. આ કેસોમાં ગુનાહિત અતિક્રમણ અને હુલ્લડનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ કહે છે, “અમારો ઘણો સમય અમારા વકીલને મળવામાં, કોર્ટમાં હાજર થવામાં, મીટિંગોમાં જવામાં, ડીએમને મળવાનો પ્રયાસ કરવામાં પસાર થાય છે. અમારી સામે એટલા બધા ખોટા કેસ છે કે ક્યારેક એવું લાગે છે કે અમે ફક્ત કાગળિયાં જ કરીએ છીએ. અમારા બધા પૈસા અને શક્તિ આમાં જ ખર્ચાઈ ગયાં છે. અમારી પાસે સામાન્ય જીવન જીવવા, પૈસા કમાવવા – કે જીવવાનો માટેનોય સમય નથી.” લાલતી અને શ્યામલાલના પુત્રો તેમને આર્થિક રીતે મદદ કરે છે અને લાલતીને તેમનાં યુનિયનના કામ માટે થોડી રકમ મળે છે.

આ બધું તેમને રોકી શકતું નથી. “હું ક્યારેક થાકી જાઉં છું. હું જાણવા માગુ છું કે અમને ક્યારે શાંતિ મળશે, પણ અમે આ અમારાં બાળકો માટે કરી રહ્યાં છીએ. અમને જેલનો ડર નથી. અમને લઈ જાઓ. અમારી જમીન લેવા કરતાં તે વધુ સારું છે.”

શોભાની કહાની

મહિલાઓ ઘણીવાર જમીન અધિકાર આંદોલનોમાં મોખરે હોય છે, પરંતુ તેમને સામાન્ય રીતે માન્યતા મળતી નથી. ધ હિન્દુ સેન્ટર ફોર પોલિટિક્સ એન્ડ પબ્લિક પોલિસીના 2016ના એક અહેવાલમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે નબળા સમુદાયોમાં આવાં આંદોલનોનું નેતૃત્વ કરતી મહિલાઓ હિંસા અને જેલવાસનો સૌથી વધુ ખતરો હોય છે – ખાસ કરીને લાલતી અને શોભા જેવી મહિલાઓ જે સંઘર્ષનો અવાજ બને છે.

શોભા અને તેમના પતિ રામ ગરીબ ભારતીએ લાલતીના ગામથી બસ દ્વારા લગભગ બે કલાક દૂર આવેલા રોબર્ટસગંજ તાલુકાના ચોપન બ્લોકના બાડી ગામમાં 20 વર્ષ સુધી એક જ ચાર વીઘા (લગભગ એક એકર) જમીન માટે લડત આપી છે. ચોપન ચૂનાના પથ્થર, માર્બલ અને લોખંડના અયસ્ક જેવાં ખનીજોથી સમૃદ્ધ છે.

વર્ષો પહેલાં, બાડી અને તેની આસપાસ પથ્થર તોડનારા તરીકે કામ કરતાં, તેમણે ધીમે ધીમે જમીનનો એક નાનો ટુકડો સાફ કરવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી પરંપરાગત જમીન-માલિક સમુદાયો ગુસ્સે થયા. જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ જમીન છોડીને જતા કેમ ન રહ્યા, ત્યારે શોભા જવાબ આપે છે, “પણ જવું ક્યાં? બધે જ એક જેવી જ તોપરિસ્થિતિ છે.”

2006માં, શોભા કહે છે કે, એક જમીન-માલિક સમુદાયના એક માણસે તેમને તેની દુકાને આવવા કહ્યું. ત્યાં તેણે તેમને માર માર્યો અને તેમના પર જાતીય હુમલો કર્યો. તેઓ ધીમા અવાજે, તે હુમલાને યાદ કરતાં કહે છે, “તે મરવા કરતાં પણ બદતર છે. મારા પતિ તેને મારી નાખવા માગતા હતા, પણ મારે ન્યાય જોઈતો હતો. મારે મારા ગર્ભાશયની સર્જરી કરાવવી પડી હતી.”

ઘટના પછી તરત જ, શોભા બે કિલોમીટર દૂર આવેલા ચોપન પોલીસ સ્ટેશને ગયાં. પરંતુ પોલીસે કેસ નોંધ્યો નહીં. તેમને પોલીસ રિપોર્ટ દાખલ કરવામાં લગભગ બે વર્ષ લાગ્યાં. “મેં ઠેર ઠેર ધક્કા ખાધા, હું અલ્હાબાદ ગઈ, જુદાં જુદાં મંત્રાલયોમાં ગઈ, દિલ્હી ગઈ. આખરે હું એક વકીલ, વિનોદ પાઠકને મળી, જેમણે કેસ લીધો, અને તેમના દ્વારા હું રોમા દીને મળી.”

પાઠક કહે છે, “અમે આશા રાખીએ છીએ કે હવે કાર્યવાહી થશે. ક્યારેક જો કાગળિયાં દાખલ કરવામાં વિલંબ થાય તો ન્યાયાધીશના મનમાં શંકા ઊભી થઈ શકે છે. પણ આ આરોપી જેલમાં ગયો હતો [લગભગ 20 દિવસ માટે, જામીન મળતા પહેલાં]. અમે તેને કાયમ માટે જેલમાં જોવા માગીએ છીએ.”

શોભા 2010માં યુનિયનમાં જોડાયાં, અને અન્ય જમીનવિહોણી મહિલાઓને મળવા લાગ્યાં, રેશન કાર્ડ વિશે, પોલીસની ક્રૂરતા વિશે વાત કરવા લાગ્યાં. તેઓ નિયમિત બેઠકો યોજતાં, સાથે મળીને કામ કરતાં અને જમીનના નકશા અને કોર્ટના રેકોર્ડ્સ જોતાં. થોડા સમય પછી, તેમણે નક્કી કર્યું – 150 વીઘા ખેતીની જમીન (લગભગ 38 એકર), અને કુલ 500 વીઘા (124 એકર), જેમાં જંગલનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે બાડીથી બહુ દૂર નથી. તેમણે તેને દુર્ગા ટોલા નામ આપ્યું. શોભા કહે છે, “તે એટલા માટે કે અમે દુર્ગામાતાની પૂજા કરીએ છીએ. અને જેથી બધી મહિલાઓને યાદ રહે કે તેમનામાં પણ દુર્ગા જેવી શક્તિ છે!”

“અમને સંગઠિત થવામાં બે વર્ષ લાગ્યાં, પણ મહિલાઓ એકસાથે આવી. અમે એકસાથે રહ્યાં. અમે જંગલ સાફ કર્યું, ઝાડ ખરીદ્યાં, વાવ્યાં અને ધીમે ધીમે ઘર બનાવ્યાં. હવે અમે ત્યાં ખેતી કરીએ છીએ.”

રોમા કહે છે, “દુર્ગા ટોલા અને હર્રા-બિરૌલા કોઈ છૂટીછવાઈ ઘટનાઓ નથી. અમે સોનભદ્ર જિલ્લામાં લગભગ 20 વર્ષથી જંગલ અને જમીનના મુદ્દાઓ પર કામ કર્યું છે, સમુદાયોને એક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. લોકોએ જમીન પાછી મેળવવાનું શરૂ કર્યું અને આ રીતે આંદોલન વધ્યું. ખેતરોમાં કામ કરીને લોકોને પૂરતું ખાવાનું મળતું નહોતું. અમે હજુ પણ વન વિભાગ અને પોલીસ સાથે લડી રહ્યાં છીએ.”

6 ફેબ્રુઆરી, 2015ના રોજ, દુર્ગા ટોલાની સફળતા પછી, શોભાના ઘર પર હુમલો કરવામાં આવ્યો. સવારે લગભગ 11 વાગ્યે, ડઝનેક લોકોએ તેમનો દરવાજો તોડવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને આખરે કથિત રીતે ઘરને આગ લગાવી દીધી. અંદર, શોભા, તેમની ત્રણ દીકરીઓ અને 18 અન્ય મહિલાઓ હતી. જ્યારે તેઓ બહાર દોડી આવ્યાં, ત્યારે ત્યાં પહેલેથી જ હાજર પોલીસ દ્વારા બધી મહિલાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી, અને બસ દ્વારા 110 કિલોમીટર દૂર મિર્ઝાપુરની જિલ્લા જેલમાં લઈ જવામાં આવ્યાં. શોભા કહે છે, “અમને કહેવામાં આવ્યું નહોતું કે અમને ક્યાં લઈ જવામાં આવી રહ્યાં છે.”

મિર્ઝાપુર જેલમાં 30 મહિલાઓ માટે ફક્ત એક જ બેરક ફાળવવામાં આવી છે, પરંતુ જ્યારે શોભા ત્યાં પહોંચ્યાં, ત્યારે તેમાં લગભગ 100 મહિલાઓ હતી. 2017ના એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિયાના રિપોર્ટ, જસ્ટિસ અંડર ટ્રાયલ મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશની 62 જેલોમાં લગભગ 63,000 અંડરટ્રાયલ છે – જે જેલની ક્ષમતાના 168 ટકા જેટલા થાય છે. આ બધાં કોર્ટમાં પ્રારંભિક સુનાવણીની પણ રાહ જોઈ રહ્યાં છે.

શોભા કહે છે, “તેમણે અમારા ફોન લઈ લીધા. તેમણે અમારા પૈસા [જે કંઈ થોડું અમે લઈ જઈ રહ્યાં હતા તે] લઈ લીધા. અમારે બાથરૂમની બાજુમાં સૂવું પડતું. ઠંડી હતી, ધાબળા ફાટેલા હતા. અમારી થાળીઓ ગોબર (ગાયના છાણ) માંથી બનેલી હતી. બે દિવસ અમે ચલાવી લીધું, પછી અમે વિરોધ શરૂ કર્યો. અમારી માંગણીઓ – સારી સૂવાની જગ્યા, ધાબળા, સારું ભોજન – સંતોષાય નહીં ત્યાં સુધી અમે બે દિવસ ઉપવાસ કર્યા.”

20 ફેબ્રુઆરી, 2015ના રોજ, જેલથી લગભગ 80 કિલોમીટર દૂર આવેલા સોનભદ્રમાં ડીએમની ઓફિસ પર યુનિયન દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા પછી મહિલાઓને મુક્ત કરવામાં આવી.

શોભા કહે છે, “અમારી સાથે અન્યાય થયો. અમે અમારા હકો માટે ગયા હતા. અમે ચોરી નહોતી કરી, અમે કંઈ ખોટું નહોતું કર્યું, એટલે મને જેલમાં જવાનો કોઈ અફસોસ નથી.”

તેમની લડત ચાલુ જ છે. 23 માર્ચ, 2018ના રોજ, શોભા અને લાલતીએ, સોનભદ્રના 20 ગામોના લગભગ 2,500 લોકો સાથે મળીને, સામુદાયિક સંસાધન અધિકારો (એફઆરએ હેઠળ) નો દાવો કરવા માટે ડીએમની ઓફિસ સુધી કૂચ કરી. તેમણે ગ્રામસભાના ઠરાવો, સમુદાય દ્વારા પરંપરાગત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતાં જંગલ, નદી અને પહાડોનો નકશો, અને વન વિભાગના ‘વર્કિંગ પ્લાન’ મુજબના અધિકારોની યાદી જેવા દસ્તાવેજો એકઠા કર્યા હતા. તેઓ જવાબની રાહ જોઈ રહ્યાં છે.

આ લેખ નેશનલ ફાઉન્ડેશન ઓફ ઇન્ડિયા મીડિયા એવોર્ડ્સ પ્રોગ્રામના ભાગરૂપે કરવામાં આવ્યો હતો; લેખકે 2017માં આ ફેલોશિપ પ્રાપ્ત કરી હતી.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા