পলিয়েষ্টাৰৰ চহৰত বিধ্বস্ত শ্ৰমিক

ওড়িশাৰ গঞ্জাম জিলাৰ প্ৰমোদ বিচয়ীৰ বয়স ৪৫ বছৰ। চুৰাটৰ এটা তাঁত উদ্যোগৰ তেওঁ পাৱাৰলুমৰ সিদ্ধহস্ত কৰ্মী। “যোৱা এটা বছৰত মই ২৭ টা শেষকৃত্যৰ অনুষ্ঠান কৰিছো। শ্ৰমিকসকলৰ পৰিয়ালৰ লোকসকলৰ বহুতেই শেষকৃত্যৰ বাবে আহিবলৈকো (গুজৰাটলৈ) গাড়ীভাৰা নাথাকে।”

অৱশ্যে বিকাশ গৌড়াৰ মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ পিতৃ আৰু ভাতৃ তেওঁৰ লগতে আছিল। ষোল্ল বছৰীয়া বিকাশে তাঁতশালৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ কামত যোগ দিয়াৰ ২৪ ঘণ্টাও হোৱা নাছিল। গঞ্জামৰ লাণ্ডাজুৱালি গাঁৱৰ পৰা ১৬০০ কিমি পথ অতিক্ৰম কৰি চুৰাটৰ বেদ ৰোডৰ তাঁত কাৰখানাত যোগ দিছিল এই কিশোৰজনে। এই বছৰ এপ্ৰিল মাহৰ ২৫ তাৰিখে তেওঁ এটা মেচিন ষ্টাৰ্ট কৰাৰ লগে লগে হাই ভল্টেজ বিদ্যুৎ তেওঁৰ শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰে আৰু থিতাতে তেওঁৰ মৃত্যু ঘটে। সেই সময়ত তেওঁৰ পিতৃ আৰু ভাতৃয়ে কাষতে আন পাৱাৰলুমত কাম কৰি আছিল।

“সকলোৱে জানিছিল যে মেচিনটোৰ বিজুতি ঘটি আছিল। আগতেও মেচিনটোৰ পৰা বিদ্যুতৰ সৰু-সুৰা শ্বক্ আমি খাই থৈছো.... কিন্তু আমি ভবা নাছিলোঁ যে মোৰ ল’ৰাটো এনেকৈ মৰি যাব পাৰে,” এই কথা কয় বিকাশৰ পিতৃ চৰণ গৌড়াই, যিয়ে প্ৰায় তিনি দশক ধৰি চুৰাটত কাম কৰি আছে। “আমাৰ ঘৰৰ অৱস্থা একেবাৰে শোচনীয়। ভাবিছিলোঁ, সৰু ল’ৰাটোকো আনি কামত লগালে ঘৰৰ বাবে অলপ টকা সাঁচিব পাৰিম।”

এই ঘটনাৰ দুসপ্তাহ পিছত মে’ মাহৰ ১০ তাৰিখে গুজৰাট উদ্যোগ উন্নয়ন নিগমৰ অন্তৰ্গত চচীন অঞ্চলৰ (চুৰাট মহানগৰ এলেকা) এটা তাঁত কাৰখানাত ৰাজেশ অগ্ৰৱাল নামৰ এজন শ্ৰমিক এটা মেচিনত সোমাই পৰে। মহাৰাষ্ট্ৰৰ পৰা অহা এই ডেকা শ্ৰমিকজনৰ ঘটনাস্থলীতে মৃত্যু হয়। “মেচিনটো পুৰণি আছিল। বিদ্যুৎসংযোগ বিচ্ছিন্ন নহ’লে মেচিনটো বন্ধ নহৈছিল,” ঘটনাৰ পিছত সতীৰ্থসকলৰ যিসকল বাহিৰত গোট খাইছিল তেওঁলোকৰ এজনে কৈছিল। “সি হয়তো সূতাডাল ঠিক কৰিম বুলি ভিতৰত হাত সুমুৱাই দিছিল, কিন্তু মেচিনটোৱে হাতখন টানি নিলে।” এই ঘটনাৰ পিছৰ পৰা কাৰখানাটো বন্ধ হৈ আছে।

বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হোৱা, অগ্নিদগ্ধ হোৱা, উশাহ-নিশাহ বন্ধ হোৱা, পৰি যোৱা, আঙুলি কটা যোৱা, হাড় আৰু শৰীৰৰ অংশ থেঁতেলা হোৱা আৰু মৃত্যু – শ্ৰমিক আৰু মালিক দুয়োপক্ষই কয় যে চুৰাটৰ বিদ্যুৎচালিত তাঁত উদ্যোগত এইবোৰ “প্ৰায় প্ৰতিদিনেই ঘটে”। কিন্তু বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে তেনেবোৰ ঘটনা নথিবদ্ধ নহয় আৰু ক্ষতিপূৰণ দিয়া নহয়।

পলিয়েষ্টাৰ সূতাত ওলমি থকা জীৱনবোৰ

উত্তৰ চুৰাটৰ মিনা নগৰ অঞ্চলত প্ৰায় ১০০০ বৰ্গফুটজুৰি থকা তাঁত কাৰখানাটোত এশতাতকৈও অধিক মেচিনচালিত তাঁতশাল ইটোৰ কাষত সিটো চলি থাকে। ওলোৱা-সোমাৱা সঠিক বাট নাই, ক’ৰিডৰ নাই। প্ৰতিটো চিফ্টত ৮০ ৰ পৰা ১০০ জন শ্ৰমিকে কাম কৰে। তেওঁলোকে পুৱা ৭ টাৰ পৰা গধূলি ৭ টা নাইবা গধূলি ৭ টাৰ পৰা ৰাতিপুৱা ৭ টাৰ ১২ ঘণ্টাৰ চিফ্টত কাম কৰে। হাত-ভৰি মেলি দিবলৈকো ঠাই নাই। একাধিক চিচিটিভি-য়ে সঘনাই তেওঁলোকৰ ওপৰত চকু ৰাখে। আটাইতকৈ ওচৰৰ সাধাৰণ শৌচাগাৰটোও কেইবাটাও ব্লক পাৰ হৈহে আছে। মে’ মাহত বাহিৰৰ উষ্ণতা ৪১ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ। কিন্তু খোৱাপানীৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই। ওচৰৰ চাহৰ দোকানৰ পৰা শ্ৰমিকসকলে পানী লৈ আহে। কাৰখানাত হাৱা-বতাহ সোমাবপৰা খিৰিকীও নাই।

শ্ৰমিকসকলে অহৰহ খুবেই খৰকৈ হাত-ভৰি চলায় যাতে সোনকালে কাপোৰ বোৱা হয়। পাৱাৰলুম চলোৱাত সিদ্ধহস্ত বিচয়ীয়ে কয়, “প্ৰতিটো মিনিটেই মূল্যৱান... প্ৰকৃততে প্ৰতিটো ছেকেণ্ড।” শ্ৰমিকসকলে প্ৰতি মিটাৰত ১ টকা ১০ পইচাৰ পৰা ১ টকা ৫০ পইচা পায়। সেয়ে বিচয়ীৰ কয়, “সিহঁতে সময় নষ্ট কৰিবলৈ বা জিৰাবলৈ নিবিচাৰে”। কেৱল যিদিনা “বিদ্যুৎ যোগান বন্ধ থাকে”, সেইদিনাহে বন্ধ থাকে। মাহত প্ৰায় ৩৬০ ঘণ্টা কাম কৰাৰ পিছত এজন শ্ৰমিকে উপাৰ্জন কৰে ৭,০০০ ৰ পৰা ১২,০০০ টকা। ইয়াৰ ভিতৰত কমেও ৩৫০০ টকা ঘৰ ভাড়া আৰু খোৱা-বোৱাৰ বাবদ খৰচ হয়।

বদোদৰাত কেন্দ্ৰীয় বেচৰকাৰী সংস্থা পিপ্‌লছ ট্ৰেইনিং এণ্ড ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰ (পিটিআৰচি)ৰ পৰা ২০১৭ চনৰ আগষ্ট মাহত প্ৰকাশিত ‘চুৰাট বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ শ্ৰমিকসকলৰ অৱস্থা’ নামৰ ৰিপ’ৰ্টৰ পৰা প্ৰাপ্ত তথ্য অনুসৰি মাহত ৩৬০ ঘণ্টা কাম কৰি চুৰাটৰ তাঁত শ্ৰমিকসকলে ভাৰতত ব্যৱহৃত পলিয়েষ্টাৰৰ প্ৰায় ৯০% উৎপাদন কৰে। প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৩০ মিলিয়ন মিটাৰ কেঁচা কাপোৰ আৰু ২৫ মিলিয়ন মিটাৰ প্ৰক্ৰিয়াকৃত (প্ৰচেছড) কাপোৰ উৎপাদন হয়।

চুৰাট আৰু তাৰ আশে-পাশে সিঁচৰতি হৈ আছে এই যন্ত্ৰচালিত তাঁতশালৰ কাৰখানাবোৰ। পাণ্ডচেৰা, উধনা, লিম্বায়ত, ভেস্তান, চচীন, কাটাৰগ্ৰাম, বেদ ৰোড, অঞ্জনি - এইবোৰ অঞ্চলত আছে সৰু সৰু কাৰখানাবোৰ। গুজৰাট, ৰাজস্থান আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলক লৈ কৰ্মৰত সংগঠন আজীৱিকা ব্যুৰৰ তথ্য অনুসৰি চহৰখনত প্ৰায় পোন্ধৰ লাখ পাৱাৰলুম আছে।

সৰু, ডাঙৰ, মাৰাত্মক – শ্ৰমিকসকলৰ সকলো ধৰণৰ আঘাতৰে প্ৰত্যক্ষদৰ্শী এই তাঁতবোৰ। বেছিভাগ শ্ৰমিক ওড়িশাৰ গঞ্জাম জিলাৰ। পিটিআৰচিৰ পৰা প্ৰাপ্ত তথ্য অনুসৰি ২০১২ৰ পৰা ২০১৫ চনৰ ভিতৰত চুৰাটৰ কেৱল নথিভুক্ত বস্ত্ৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কাৰখানাবোৰতে ৮৪ টা মাৰাত্মক ঘটনাত মুঠ ১১৪ জন মানুহৰ মৃত্যু ঘটিছে। এই একেই সময়ছোৱাত ৩৭৫ জন শ্ৰমিক গুৰুতৰভাৱে আহত হৈছে। গুজৰাটৰ উদ্যোগিক সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সঞ্চালকালয়ত তথ্যৰ অধিকাৰ আইনৰ অধীনত দাখিল কৰা আবেদনৰ ভিত্তিত এই পৰিসংখ্যা পোৱা গৈছে। চহৰখনত অসংখ্য বৈদুতিক তাঁত কাৰখানা আছে যিবোৰ পঞ্জীয়নভুক্ত নহয়। ফলত মৃত্যু আৰু দুৰ্ঘটনাৰ যি পৰিসংখ্যা পোৱা গৈছে সেয়া প্ৰকৃত ঘটনাৰ তুলনাত কম।

এই বিষয়ে কোনো স্পষ্ট চৰকাৰী তথ্য নাই।

পিটিআৰচিৰ সঞ্চালক জগদীশ পেটেলে আঙুলিয়াই দি কয় যে বেছিভাগ তাঁতশালৰ ইউনিটবোৰ দোকান-প্ৰতিষ্ঠানৰ আইনৰ আওতাতহে আহে, ঔদ্যোগিক আইনৰ আওতালৈ নহয়। দ্বিতীয়খন আইন অনুসৰি কোনো শ্ৰমিক দুৰ্ঘটনাগ্ৰস্ত হ’লে বা মৃত্যু হ’লে শ্ৰমিকজনৰ পৰিয়ালক ক্ষতিপূৰণ দিয়াটো বাধ্যতামূলক।

শ্ৰমিকসকলৰ কোনো চুক্তি নাই, মৌখিকভাৱেহে কামত মকৰল কৰা হয়। “যেতিয়া কোনো উৎসৱ বা বিয়াৰ বতৰত তেওঁলোক ঘৰলৈ যায়, তেওঁলোকে নাজানে যে ঘূৰি অহালৈ কামটো থাকিব নে নাই। সহজেই তেওঁলোকৰ ঠাইত অন্য মানুহ লৈ লয়,” প্ৰহ্লাদ স্বাইনে কয়। প্ৰহ্লাদ স্বাইন প্ৰবাসী শ্ৰমিক সুৰক্ষা মঞ্চ (পিএছএছএম)ৰ সদস্য। ২০১৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত প্ৰতিষ্ঠিত এই সংগঠনটো চুৰাট আৰু মফচল অঞ্চলৰ তাঁত আৰু কাপোৰ মিলৰ শ্ৰমিকসকলক লৈ গঠিত। ৩৬ বছৰীয়া সীমাঞ্চলা চাহু গঞ্জামৰ বৰাখাণ্ডি গাঁৱৰ পৰা অহা শ্ৰমিক। তেওঁ লগতে কয়, “ঘূৰি আহি যে কামটোত আকৌ সোমাবলৈ পাম, তাৰ কোনো নিশ্চয়তা নাই। যিমানদিন শ্ৰমিক এজন নাহে, সিমানদিনৰ হাজিৰা কটা যায়।”

দৰদাম বা কোনো অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ দুৰ্ঘটনা বা মৃত্যুৰ গোচৰ অতি লেহেমীয়াকৈ আগবাঢ়ে বুলি জনায় জে কে গামিতে। গামিত চুৰাট পৌৰ নিগমৰ স্বাস্থ্যবিধি ব্যৱস্থাৰ সহকাৰী পৰিদৰ্শক। “শ্ৰমিকসকলৰ পৰিয়ালৰ লোকসকল বহু দূৰত থাকে আৰু চহৰত যি দুই-এজন বন্ধু থাকে, সেয়াও শ্ৰমিকেই। তেওঁলোক ইমানেই ব্যস্ত থাকে যে বাৰে বাৰে থানালৈ আহিব নোৱাৰে বা গোচৰটো কিমান দূৰ আগবাঢ়িল সেই বিষয়েও খবৰ ল’বলৈ সময় নাথাকে,” গামিতে কয়। “আহত বা মৃত্যুৰ সঠিক সংখ্যাৰ কোনো নথিপত্ৰ নাই। এই ধৰণৰ গোচৰবোৰো প্ৰায় লগে লগে বন্ধ হৈ পৰে।

সাধাৰণতে তাঁত কাৰখানাত কাৰোবাৰ মৃত্যু হ’লে আৰক্ষীত গোচৰ ৰুজু কৰা হয়। কিন্তু এইটো কেৱল আইন আৰু স্বাস্থ্যবিধি সংক্ৰান্তীয় নিয়মৰক্ষাৰ বাবেহে কৰা হয়। গ্ৰেপ্তাৰৰ ঘটনা অতি বিৰল। ক্ষতিপূৰণ দাবী কৰিবলৈ হ’লে শ্ৰম বিভাগৰ ওচৰত মৃতকৰ পৰিয়ালে আবেদন জনাব লাগে। যদি আঘাতৰ বাবে ক্ষতিপূৰণ হয়, তেতিয়া বহু সময়ত শ্ৰমিকজনৰ চাকৰি যোৱাৰ ভয় থাকে। কাৰণ ক্ষতিপূৰণ দাবী কৰা মানে মালিকৰ খং উঠা। বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে আদালতৰ বাহিৰত আপোচ কৰি লোৱা হয়।

বিকাশ গৌড়া মৰাৰ চাৰি দিনৰ পিছত, ২৯ এপ্ৰিলত তাঁত কাৰখানাৰ মালিকে তেওঁৰ পৰিয়ালক ২ লাখ ১০ হাজাৰ টকা ক্ষতিপূৰণ হিচাপে দি পোনপটীয়াকৈ জনালে যে পৰিয়ালটোৱে আৰু কোনোধৰণৰ ক্ষতিপূৰণ দাবী কৰিব নোৱাৰিব। সাধাৰণতে মালিকসকলে ৫০,০০০ টকা দিয়ে। সেইখিনি আচলতে দিয়ে যাতে গোচৰটো বন্ধ হয় আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াও বহুত দীঘলীয়া। এই ক্ষেত্ৰত, পিএছএছএম আৰু আজীৱিকা ব্যুৰ’ই হস্তক্ষেপ কৰাৰ ফলত ক্ষতিপূৰণৰ পৰিমাণো বৃদ্ধি পায় আৰু খুব সোনকালে সেয়া দিও দিয়া হয়।

তিনিটা চাকৰিৰ কথা আছে, সেয়ে পৰিয়ালটোৱেও মানি ল’বলৈ বাধ্য হ’ল।

গঞ্জামৰ পৰা গুজৰাটলৈ

চুৰাট ওড়িয়া কল্যাণ সমিতিৰ সদস্য ৰাজেশ কুমাৰ পাধিৰ মতে চুৰাটত গঞ্জামৰ পৰা অহা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা অতি কমেও আঠ লাখ। ইয়াৰ ভিতৰত ৭০% চহৰখনৰ বৈদ্যুতিন তাঁত উদ্যোগ খণ্ডত কাম কৰি আছে। তেওঁ লগতে জনায়, “ওড়িশাৰ পৰা চুৰাটলৈ প্ৰব্ৰজনৰ এই সোঁত বৈছিল ৪০ বছৰৰ আগতে।” পিটিআৰচিৰ এটা ৰিপ’ৰ্ট অনুসৰি, “যদিও ওড়িশাত গঞ্জাম এখন উন্নত জিলা হিচাপেই পৰিচিত, কিন্তু প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু খেতিৰ মাটি কমি অহা আৰু নিয়মিত বানপানী আৰু খৰাং পৰিস্থিতিৰ বাবে বহুতো মানুহ কামৰ সন্ধানত ওলাই আহিবলৈ বাধ্য হৈছে।”

গঞ্জামৰ পৰা অহা শ্ৰমিকসকলৰ কিন্তু কোনেও চুৰাটৰ অন্যতম বিশাল উদ্যোগ হীৰা উদ্যোগটোৰ সৈতে জৰিত নহয়, জগদীশ পেটেলে কয়। “এই কামবোৰ সাধাৰণতে স্থানীয় গুজৰাটী শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সংৰক্ষিত, কিয়নো মালিকসকলে ‘তেওঁলোকৰ বিশ্বাসীসকলক’হে কামত ৰাখে। গঞ্জামৰ শ্ৰমিকসকলে তাঁত উদ্যোগৰ নিম্ন পৰ্যায়ত কাম কৰে। বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি একেদৰে একেটা মেচিন চলাই যোৱাৰ একঘেয়ামী কাম।”

তথাপি শ্ৰমিকসকলে কয় যে গঞ্জামৰ গাঁৱৰ অৱস্থাতকৈ এই অৱস্থা ভালেই। সীমাঞ্চলা চাহু, যি নিজেই পিএছএছএ-ৰ সদস্য, তেওঁ কয়, “গঞ্জামত প্ৰত্যাহ্বান খুব বেছি। প্ৰথম অৱস্থাত হয়তো কেইজনমান শ্ৰমিক আহিছিল, কিন্তু এতিয়া ডাঙৰ ডাঙৰ দল বান্ধি আহে, অনেকে পৰিয়ালৰ লোক আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়াক লগত লৈ আহে।”

প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ ভিতৰত বেছিভাগেই পুৰুষ। গঞ্জামৰ পৰা অতি কম সংখ্যক মহিলাহে চুৰাটলৈ আহিছে। যিসকল আহিছে, তেওঁলোকে চিলাই বা কাপোৰ কটা কাম কৰে - হয় কাৰখানালৈ গৈ নহয় ঘৰতে বহি। প্ৰতিটো টুকুৰাৰ হিচাপত 'পিচ-ৰেট' পদ্ধতিৰে মজুৰি পোৱা যায়। বহু মহিলাই তেওঁলোকৰ গিৰীহঁতে ইয়াত থকা আৰু খোৱা-লোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিব পৰাৰ পিছত আহিছে। কিন্তু বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে পুৰুষ শ্ৰমিকসকলে পৰিয়ালক এৰি থাকে। বছৰত বা দুবছৰত এবাৰ, কেইসপ্তাহমানৰ বাবে ঘৰলৈ যায়। (এই বিষয়টি পৰৱৰ্তী লেখাত আৰু বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে)।

শ্ৰমিকসকলৰ মাজৰ এটা ডাঙৰ অংশ দলিত সম্প্ৰদায়ৰ কেৱট জাতিৰ মানুহ। গাঁৱত মাছমৰীয়া বা নাও চলোৱা কাম কৰিছিল। চাহু উপাধিৰ কিছুসংখ্যক আকৌ অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ। বেছিভাগৰে নিজা মাটি নাই। “আয়ৰ ঘাই উৎস কৃষি। তেওঁলোক বতৰ আৰু বানপানীৰ পৰিস্থিতিৰ ওপৰত ভীষণভাৱে নিৰ্ভৰশীল। আন কোনো বিকল্প কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ-সুবিধা নাই,” জনায় স্বাইনে। “ইয়াৰ ফলত বহু মানুহ চুৰাটলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলগীয়া হৈছে। লাগিলে স্বাস্থ্যৰে ক্ষতি হওক, অন্ততঃ দুপইচা ঘৰলৈ পঠিয়াব পাৰিব।”

এই অসহায় অৱস্থাৰ সুযোগতে কাৰখানাবোৰত ভয়ংকৰ শোষণে স্বাভাৱিক নিয়মৰ ৰূপ লৈছে। ৩৮ বছৰীয়া তাঁত শ্ৰমিক হৃষীকেশ ৰাউতৰ গঞ্জামৰ ব্ৰহ্মপুৰত ঘৰ। ২০১৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত এটা বিদ্যুৎ খুঁটাৰ পৰা হোৱা দুৰ্ঘটনাত তেওঁৰ তিনিটা আঙুলি কটা যায়। তেওঁ কয়, “এজন শ্ৰমিক যদি দুৰ্ঘটনাগ্ৰস্ত হয় বা মৃত্যু ঘটে, তাৰ ঠাই ল’বলৈ তেনেই কম বয়সীয়া উপায়হীন শ্ৰমিক নিতৌ চহৰলৈ আহি আছে। মালিকবোৰে ভালদৰে জানে যে কোনো দুৰ্ঘটনা বা আঘাত ঘৰৰ পৰিস্থিতিতকৈ ভয়ংকৰ হ’ব নোৱাৰে।” ৰাউতে এতিয়া চুৰাটত ছিকিউৰিটি গাৰ্ডৰ কাম কৰে। ক্ষতিপূৰণৰ আশা তেওঁ প্ৰায় এৰি দিছে, কাৰণ তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত দুৰ্ঘটনাটো ঘটিছিল চুৰাটৰ পাণ্ডেসাৰা উদ্যোগ অঞ্চলত তেওঁ থকা এটা কোঠাৰ ঘৰটোত।

দৈনিক সংগ্ৰাম, চিৰস্থায়ী পৰিণাম

হাড়ভাঙা পৰিশ্ৰম আৰু তেনেই সামান্য মজুৰিৰ উপৰি বহুতো তাঁত শ্ৰমিকৰ মাজতেই কাণেৰে কম শুনাৰ সমস্যাই দেখা দিবলৈ ধৰিছে। কাৰখানাবোৰত অবিৰাম উচ্চ শব্দৰ ফলত বহু শ্ৰমিক বধিৰ হৈ পৰিছে। আজীৱিকা ব্যুৰ’ৰ কেন্দ্ৰীয় সমন্বয়ক সঞ্জয় পেটেলে জনায়, “কাৰখানাৰ ভিতৰত শব্দৰ মাত্ৰা ১১০ ডেচিবেলতকৈয়ো বেছি থাকে।” এই বছৰৰ জানুৱাৰী মাহত এই সংস্থাটোৱে বিভিন্ন তাঁত কেন্দ্ৰত নিযুক্ত ৬৫ জন শ্ৰমিকৰ অডিঅ’মেট্ৰী পৰীক্ষা কৰে। ভেলোৰৰ খ্ৰীষ্টান মেডিকেল কলেজ আৰু হাস্পতালৰ দ্বাৰা স্বীকৃত এই পৰীক্ষাৰ ফলাফলত দেখা যায় যে ৯৫ শতাংশ শ্ৰমিক বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ বধিৰতাত আক্ৰান্ত। পেটেলে কৈছে, “যদিও শ্ৰমিকসকলৰ মাজত বধিৰতাৰ প্ৰৱণতা ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, কিন্তু এই সমস্যাটোৱে তেওঁলোকৰ কায়িক শ্ৰমক কোনো ধৰণে প্ৰভাৱিত নকৰে, সেয়ে মালিকে এই দিশটোত গুৰুত্ব নিদিয়ে। কোনো ধৰণৰ সুৰক্ষা সঁজুলিৰ ব্যৱস্থা কৰা নহয়... আৰু কোৱাটো নিষ্প্ৰয়োজন যে শ্ৰমিকসকলে প্ৰশ্ন সুধিবও নোৱাৰে।”

গোটৰ ভিতৰত ‘পদমৰ্যাদাৰ তৰপীয়া ব্যৱস্থা’টোৱে শ্ৰমিকসকলক আৰু অসহায় অৱস্থালৈ ঠেলি দিয়ে। অঞ্জনি ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ইষ্টেটৰ তাঁত কেন্দ্ৰৰ মালিক, যাৰ তাঁত কাৰখানাত প্ৰায় ৮০ জন শ্ৰমিকে কাম কৰে, তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক জনায় যে “গঞ্জামৰ শ্ৰমিকখিনিক” চীন, জাৰ্মানী, বা কোৰিয়াৰ পৰা আমদানি কৰা উচ্চমানৰ যন্ত্ৰ চলাবলৈ দিয়া নহয়। “এইবোৰ শ্ৰমিকক কেৱল এই অঞ্চলতে বনোৱা নিম্ন মানৰ যন্ত্ৰহে চলাবলৈ দিয়া হয়। এইবোৰত কাম কৰা কঠিন আৰু শব্দ বেছি হয়।” খট্‌খট্‌ শব্দ কৰে কাৰণে এই যন্ত্ৰবোৰৰ নাম দিয়া হৈছে 'খট্‌খট্‌ মেচিন'। উচ্চমানৰ যন্ত্ৰ আৰু এই যন্ত্ৰৰ কাম একেই। কিন্তু এইবোৰত উৎপাদিত কাপোৰ নিম্ন মানৰ। সেয়া চুৰাটৰ বজাৰত বিক্ৰী হয়। উচ্চমানৰ যন্ত্ৰত উৎপাদিত উচ্চমানৰ কাপোৰ বাহিৰলৈ পঠোৱা হয়।

নিতিন ভায়ানী অঞ্জনি ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ইষ্টেটৰ বি-৪ ছেক্টৰৰ তাঁতকৰ্মী সমিতিৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য। তেওঁ কয়, “মালিকসকলে যন্ত্ৰত চেঞ্চৰ আদি সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ বাবে টকা খৰচ কৰিব নিবিচাৰে। সেইবোৰৰ দাম বহুত বেছি আৰু এই উদ্যোগটোত যোৱা কেইবছৰমানৰ পৰা মন্দাৱস্থা চলি আছে।”

অৱশ্যে ভায়ানীয়ে ভাবে যে দুৰ্ঘটনা বা আঘাতৰ ঘটনাবোৰত বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে শ্ৰমিকসকল নিজেই দোষী। “সিহঁতে সুৰাত ডুবি থাকে, কামত মন নিদিয়ে,” ভায়ানীয়ে কয়। “ৰাতিৰ ভাগত মালিক তাঁত কাৰখানাত নাথাকে, গতিকে সিহঁতৰ ওপৰত চকু ৰাখিবলৈ মানুহ নাই। তেতিয়াই বেছিভাগ দুৰ্ঘটনাৰ খবৰ পোৱা যায়।”

যিসকলে অংগক্ষত হৈ জীয়াই থাকে, তেওঁলোকে সেই একে যন্ত্ৰতে আকৌ কাম কৰে। অনেকে প্ৰায় ত্ৰিশ বছৰ ধৰি কাম কৰি আছে। নতুন কাম শিকাৰ, দক্ষতা বৃদ্ধিৰ বা পদোন্নতিৰ কোনো সম্ভাৱনা নাথাকে। ফুলৱাৰীত তাঁতকৰ্মীৰ মেছ চলোৱা গঞ্জামৰ পোলাচাৰা চহৰৰ পৰা অহা ৪০ বছৰীয়া শম্ভূনাথ চাহুৱে কয়, “ইয়াত পদোন্নতিৰ কোনো আশাই নাই। ৬৫ বছৰীয়া শ্ৰমিকজনেও সেই একেই যন্ত্ৰত একেই কাম কৰে। আৰু এই কাম কৰা শ্ৰমিক অকালবৃদ্ধ হয়…”