क्रांतीसाठी बंदुकीहून छत्री न्यारी!

उत्तर केरळमधील कोळीकोडमध्ये मॉन्सून रपारप कोसळतोय. स्थळ - जिल्हाधिकारी कार्यालयाचं गेट. वेळ रात्रीची. नि एक बुजुर्ग गेटसमोरच्या आडोशात शांत झोपलाय. तो हाडाचा कॉम्रेड, त्याला पर्वा नाही पावसाची. सकाळ झाली की, याच तंबूत तो आदिवासी कुटुंबाच्या संघर्षात दिसेल. जवळपास ७० दिवस उलटलेत. मल्लपूरमजवळच्या निलांबूर गावातील ६० कुटुंबांनी इथं तळ ठोकलाय. राज्य सरकारनं या कुटुंबांना जमीन द्यायचा वायदा केलेला. पण सरकार शब्दाला जागलं नाही. म्हणून मंडळींनी धरणं धरलंय. कुणास ठाऊक किती काळ चालेल हे आंदोलन, पण जोवर चालेल तोवर वयोवृद्ध ‘ग्रो’ वासूही इथे दिसतील.

वयाच्या शहाण्णव्या वर्षातले अयिनूर वासू या संघर्षाचा कणा आहेत. त्यांचं कणखर नेतृत्त्व पाहूनच लोक त्यांना प्रेमादरानं ‘ग्रो’ वासू म्हणू लागले. शरीर थकलंय, संभाषणातला स्वर मलूल वाटतोय, तरीही या लढ्यातील त्यांचा खंबीर वावर आंदोलनाची झळाळी वाढवतो. खरंतर हे वय अंथरुणावर पडायचं, पण वासू आपल्या कमजोर शरीराचं उरलंसुरलं वजनही लोकलढ्याच्या पारड्यात तोलू पाहताहेत. “सरकारनं या आदिवासींशी लबाडी केलीय.” ते म्हणतात, “आधी कबूली दिली, आता टेक्निकल प्रॉब्लेमचे घोडे नाचवतायत,” त्यांची पांढरीशुभ्र मिशी थरथरते, डोळ्यांत अंगार पेटतो नि ते म्हणतात, “जमीन ह्यांच्या हक्काचीये, का अधिकाऱ्यांच्या बापाचीये? सरकार उपकार थोडीच करतंय!”

२०२३-२४ मध्ये निलांबूरच्या याच आदिवासींनी शर्थ केलेली. तेव्हा यांनी (इंटिग्रेटेड ट्रायबल डेव्हलपमेंट प्रोजेक्ट) आयटीडीपी ऑफिससमोर सलग ३१४ दिवस आंदोलन केलं. नि आपली मागणी सरकारच्या गळी उतरवली.

जिल्हाधिकाऱ्यांनी लेखी आश्वासन दिलं. पुढील सहा महिन्यांत प्रत्येक कुटुंबाला ५० गुंठे जमीन द्यायचं. पण १५ महिने उलटले. शासनानं वचन पाळलं नाहीच, उलट आता जमीन वाटपातील तांत्रिक अडथळे सांगितले जाताहेत. त्यामुळं ही कुटुंबं पुन्हा आंदोलनासाठी रस्त्यावर उतरलीत. नि एकेकाळी सशस्त्र क्रांतिकारी म्हणून ओळख असलेले, त्याखातर तुरुंगात राहिलेले ‘ग्रो’ वासू या सत्याग्रहात सामील झालेत. सत्याग्रहाचा पंडालच त्याचं घर झालंय.

वय ग्रो वासूंना भेडसावत नाही. अगदी अलीकडेच, २०२३ मध्ये त्यांनी दोन महिन्यांची जेलवारी केलीय. ही केस होती नोव्हेंबर २०१६ मधील. कोळीकोड मेडिकल कॉलेजच्या शवागारासमोरील आंदोलनाची. कोप्पम देवराजन व अजिथा हे दोन माओवादी निलांबूरच्या जंगलात पोलिस चकमकीत मारले गेले. ही कारवाई बनावट होती, तिचा निषेध व न्यायालयीन चौकशीच्या मागणीसाठी आंदोलन झालं. यावेळी शवागाराच्या आवारात ग्रो वासूही होते. या गुन्ह्यासाठी त्यांना अटक झाली.

ग्रो वासूंनी जामिनासाठी अर्ज केला नाही. तुरुंगवास पत्करला. खटल्यानंतर ते निर्दोष मुक्त झाले. परिणामी शासनयंत्रणेची दडपशाही-हिंसा याबद्दलची ग्रो वासूंची टिकाटिप्पणी अधिकच तेजधार झालीय.

वासूंचं चारित्र्य, तुरुंगवास नि अटकसत्रांनी डागाळलं? कधीच नाही! उलट अवघं केरळ या माणसाला ओळखतं - कोळीकोडचा सर्वोत्तम-ज्येष्ठ छत्रीवाला म्हणून. कारण, सनदशीर आंदोलनांतून उसंत मिळाली की, वासू नि त्यांचे तीन सहकारी छत्र्या बनवायच्या उद्योगाला लागतात. छत्री : केरळच्या मुसळधार पावसाचा सामना करणारी ढाल. या ढालीनंच जवळपास अर्धशतक ग्रो वासूंची जीवनप्रेरणाही जपलीय.

एकिकडं केरळला मॉन्सूनची चाहूल लागते. नि दुसरीकडे पोट्टम्मलमधील वासूंचं दोन खोल्याचं भाड्याचं घर रूप पालटतं. मे-जून दरम्यान ते घर नसतंच, तो असतो छत्रीचा कारखाना. रंगीबेरंगी कापडाची तावदानं, धाग्यांच्या रिम, स्टीलच्या फ्रेम-कांड्या या इवल्याशा जागेत मावत नाहीत. तारांना घुमटाकार वळवणं, सुळसुळीत कापड पांघरणं नि या तार-कापडांना सुयांनी शिवणं, एक अजब लय संचारते या वास्तूत.

कारखाना छोटा असला, तरी काम चिक्कार. त्यामुळं वासूंचे नातलगही या धांदलीत रूजू होतात. अर्धवेळ कामगार म्हणून राबू लागतात. दस्तूरखुद्द वासू या वयातही मांड ठोकून छत्र्यांची शिवण करतात. कामाचा झपाटा असा, की हा कारखाना दरवर्षी दोन हजार छत्र्या बनवतोच. वासूंच्या या छत्र्या 'मारिविलू' या ब्रँडनं बाजारात जातात. मारिविलू अर्थात इंद्रधनू! केरळाच्या छत्री उदिमांत हा एक लोकप्रिय ब्रँड. हा ब्रँड वासूंचा उदरनिर्वाह चालवतो. त्यातून औषधपाणी, घरभाड्याची चिंता मिटतेच, शिवाय वासू ज्या जनचळवळींना आपलं मानतात, त्यांना याच उत्पन्नातून हातभारही लावतात.

मारिविलू छत्री बाजारातील इतर ब्रँडच्या तुलनेत ५० ते ७० रुपयांनी स्वस्त. पण दर्जा तोडीस तोड. पुढे कसं न् काय होणार? अशा चिंतांनी चर्चाविश्व व्यापलं की, “छत्री आहे ना, मग काळजी कशाची!” असं म्हणून वासू सावरून घेतात. ते म्हणतात, “मी सहा महिने छत्र्या बनवतो, त्यांतून वर्षभराची धदात मिटते. मदतीसाठी हात पसरायची कधी वेळच आली नाही. माझी मान कधीच कुणासमोर झुकली नाही.” वासू हे सांगतात तेव्हा त्यांच्या पाठिमागे भिंतीवर माओ, मार्क्स, लेनिन व एंगेल्सचे तसबिरीतील डोळे चमकल्यागत भासतात.

बाजारातून कुठलीतरी एक छत्री, एखादी वस्तू विकत घ्यावी, तशी मारिविलू छत्री घेतली. असं कोळीकोडमधील अनेकांना वाटत नाही. या छत्रीच्या खरेदीमागे काही खास जाणीवांची ऊबही आहे. “वासू वेट्टनकडून मी दरवर्षी छत्री खरेदी करते, का? कारण मला आदर आहे, त्यांच्या स्वातंत्र्याचा व सचोटीचा!” दिपा थॉमस सांगतात. त्या देवगिरीतील सेंट जोसेफ कॉलेजमध्ये प्राध्यापकी करतात.

शाळकरी मुलांना मारिविलू छत्र्यांचे रंग भुरळ पाडतात. तर सामाजिक कार्यकर्त्यांना ही छत्री सामाजिक एकजुटीचं प्रतीक वाटते.

तरूण वासू सशस्त्र चळवळीचा शिलेदार होता. तेव्हा तो मलाबारच्या सुदूर जंगलात भटकायचा. आदिवासींना संघठीत करायचा. तो काळ, ते काम आता केवळ स्मृतिचित्रापुरतं वासूंच्या मनात उरलंय.

बंडखोरीच्या आरोपात जेल झाली. १९७७ मध्ये ते तुरुंगातून सुटले. वासू तेव्हा वयानं पन्नाशीच्या जवळ पोचलेले. त्यांनी कामधंदा शोधायचा प्रयत्न केला. पण ‘नक्षली’ हा ठप्पा चिकटल्यानं त्यांना कामच मिळेना. जगायचं कसं? अर्ध आयुष्य चळवळीत गेलेलं. पण एक कौशल्य कम्युनिस्टांनी शिकवलेलं, ते कामी आलं. १९५५ मध्ये सीपीआय (एमएल) नं कलापथक उभारलेलं. या पथकासाठी निधी उभारण्याकरता कार्यकर्त्यांना छत्र्या बनवण्याचं प्रशिक्षण मिळालेलं. वासूला या प्रशिक्षणाची मदत झाली.

चळवळीच्या मदतीसाठी हस्तगत केलेलं कौशल्य. या कौशल्यानंच वासूंची नौका पार झाली. वासू अविवाहित राहिले. हवं-नको पहायला, बहीण नि तिचं कुटुंब होतं जीव लावायला. बहिणीचे मिस्टर नेहमीच छत्री व्यवसायात जमेल ती मदत करत राहिले.

१९६० चं दशक संपता संपता नक्षलबारीच्या आंदोलनाचं वारं केरळपर्यंत धडकलं. वासू तेव्हा कोळीकोडमध्ये सळसळता ट्रेड युनियनिस्ट होता. सशस्त्र आंदोलनाच्या नाऱ्यानं त्याला भुरळ घातली.

कुन्नीक्कल नारायण नि माधवी नारायण यांसारख्या लिडर्सच्या खांद्याला खांदा लावून तो सीपीआय (एमएल) च्या बॅनरखाली युनियन बांधू लागला. त्यांनी प्लँटेशन वर्कर्स, विडी कामगार, शेतमजुरांना संघठीत केलं. वासू या काळात सशस्त्र आंदोलनात असला, तरी तो स्कॉड लिडर नव्हता. स्कॉड लिडर्स बंदुकधारी असतात. वासूची भूमिका संघटकाची होती. पक्षाची भुमिका लोकांना सांगणं-पटवणं, पक्षाच्या ध्येय्यधोरणाचा प्रचार नि नवीन सदस्यांची गटबांधणी हे वासूचं काम होतं.

१९७० दरम्यान केरळात नक्षली आंदोलनाची मुळं रुजली. या काळात नक्षली चळवळीचा कमांडर ए. व्हर्गीस, केरळचा ‘चे गव्हेरा’ म्हणून उदयाला आला. ए. व्हर्गीसच्या नेतृत्त्वात थिरुनेली ॲक्शन या सशस्त्र चळवळीत वासू सक्रीय होते. या चळवळीचा जोर वाढला. पण लवकरच पोलिस चकमकीत ए. व्हर्गीस मारला गेला. या चकमकीनंतर धरपकड सुरू झाली. वासूंना अटक झाली. कुठल्याही हिंसक कृत्यांत वासूंचा प्रत्यक्ष सहभाग असल्याचा पुरावा नव्हता. तरी वासूंना कैदेत टाकलं गेलं. कन्नूर मध्यवर्ती तुरुंगात त्यांनी सात वर्षे कोठडीतील छळ नि एकांतवासात काढली.

पण जेल वासूंचं विद्यापीठ बनलं. त्यांनी मार्क्स, एंगेल्स, लेनिन नि आंबेडकरांचं लिखाण सरसकट वाचून काढलं. इतर कारावासींना ते लिहाय-वाचायला शिकवू लागले. त्यामुळं विचारमूल्यांशी वासूंची बांधिलकी अधिकच पक्की झाली. “राज्ययंत्रणेनं वासूंचं शरीर कैदेत टाकलं, पण त्यांचं राजकारण डांबू शकलं नाही.” वासूंचे एक स्नेही सांगतात. तुरुंगवासाच्या काळात या मित्राशी वासूंची भेटघाट होत असे.

१९७७ मध्ये जेव्हा ते जेलमधून सुटले, त्यानंतर कुणीही त्यांना नोकरी द्यायला तयार नव्हतं.

वासूंना त्या काळापासून ओळखणारे सांगतात, तुरुंगवासानं वासूंवर अमिट छाप सोडली. त्या अनुभवानं हा माणूस अडिघ बनला. सत्ताधाऱ्यांबद्दल त्यांच्या मनात गहिरी साशंकता निर्माण झाली. राजकीय पक्ष मग ते डावे का असेनात, वासूंचा पक्षीय राजकारणावरील विश्वास कायमचा ढळला.

तुरुंगातून सुटल्यानंतर वासूंनी भूमिगत सशस्त्र क्रांतीचा रस्ता सोडला. नि ते ट्रेड यूनियन आंदोलनात उतरले. १९८० चं दशक ओलांडेपर्यंत त्यांनी मवूरच्या ग्वालेर रेयन्स फॅक्टरी कामगारांची लढाऊ संघटना बांधली. प्रदूषण नि कामगारांच्या पिळवणुकीसाठी बिर्लांच्या मालकीचा हा प्लांट कुप्रसिद्ध होता. वासूंच्या नेतृत्त्वात या कामगार संघटनेनं केरळमध्ये कामगारांचे चिवट लढे दिले.

या लढ्यांनीच त्यांना नवं बिरूद चिकटलं – 'ग्रो वासू' – GROW ही अद्याक्षरं आहेत, ‘ग्वालेर रेयन्स ऑर्गनायजेशन ऑफ वर्कर्स’ या कामगार संघटनेच्या नावाची. ‘ग्रो’ वासूंच्या नेतृत्त्वात कंपनीनं केलेल्या टाळेबंदीविरोधात कामगारांनी संप पुकारला. या तीव्र आंदोलनापुढं प्रशासन झुकलं नि फॅक्टरी पुन्हा सुरू झाली.

पण हीच फॅक्टरी छलियार नदी प्रदुषित करतेय, आसपासच्या गावकऱ्यांत कॅन्सरचं प्रमाण वाढतंय, हे लक्षात येताच वासूंनी पाला बदलला. जी फॅक्टरी सुरू करण्यासाठी शर्थ केली, तीच कायमची बंद करावी यासाठी ते लढू लागले. हा बदल वासूंच्या नेतृत्त्वाला कलाटणी देणारा होता. आता ते ट्रेड युनियनिस्टची भूमिका सोडून पर्यावरण कार्यकर्ता झाले.

“ग्रो वासूंच्या छत्र्या एकप्रकारे त्यांची राजकीय भूमिका विशाल होण्याचंच चिन्ह आहेत, त्या प्रतीक आहेत मानवी प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य नि दृढनिश्चयाचं” के. अजिथा म्हणतात. अजिथाही वासूंप्रमाणेच केरळमधील सशस्त्र चळवळीत सक्रीय होत्या. आता त्या महिला आंदोलनात अग्रणी आहेत.

ग्रो वासूंच्या साध्यासुध्या घराच्या भिंती बोलक्या वाटतात. फिकट रंगाच्या या भिंतींवर त्यांच्या जीवनप्रेरणांची हकिगत टांगलेली दिसते. भिंतीला टेकून बसलेला एक कबाड झालेला टिव्ही, नि त्यामागे तसबिरींची रांग - मार्क्स, माओ, लेनिन, ऐंगेल्स, चे गव्हेरा नि बी. आर. आंबेडकर. “माझा ठाम विश्वास आहे, जगाच्या इतिहासात मार्क्ससारखा दुसरा विचारवंत नाही,” वासू म्हणतात, “पण भारतीय संदर्भात आंबेडकरच प्रासंगिक, आंबेडकरांना तोड नाही!”

ग्रो वासू स्वत: आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र राहिलेतच, त्यांनी कामगार-कष्टकरी-आदिवासी असो की विद्यार्थी सर्वांच्या लढ्यात खांद्याला खांदा भिडवलाय. त्यांचा जीवनपट मूल्यांशी निष्ठा दाखवतो, तसाच एकाच रस्त्यानं चालायचा हट्टही धरत नाही. त्यांच्या छत्र्या केवळ बाजारातील क्रयवस्तू नाहीत, त्या चिन्ह आहेत बंडखोरीचं. निलांबूरच्या निबिड जंगलांतील सशस्त्र चळवळीतून बाहेर पडत, नवी वाट शोधत ही यात्रा पोचते मलाप्पूरमच्या सत्याग्रहात. मवूरमधील फॅक्टरीच्या गेटवरून ती निघते कोळीकोडमधील रस्त्यांवरील रिमझिम पावसांत. या प्रवासाचा एकसूत्री मूलमंत्र आहे : दृढनिश्चय! टस् की मस् न होणं बस्स!

लोक का विकत घेतात तुमच्या छत्र्या, असं विचारल्यावर वासू म्हणतात, “कारण, लोकांना माझ्या जीवनधारणा पटतात. आणि खरोखरच माझ्या छत्र्याही अतिशय उत्तम आहेत!”

अनुवाद : प्रशांत खुंटे