બંદૂકો છોડીને છત્રીઓ ઝાલી

ચોમાસાનો વરસાદ ઉત્તર કેરળના કોળિકોડને ઘમરોળી રહ્યો છે, પરંતુ રાત્રે જિલ્લા કલેકટરની ઓફિસની બહાર સૂતેલા વૃદ્ધને તેનાથી કોઈ પરેશાની થતી હોય તેમ લાગતું નથી. ઉપર તાણેલો કાપડનો તંબુ તેમને માંડ થોડો આશરો પૂરો પાડે છે. દિવસે તેઓ વિરોધ કરી રહેલા આદિવાસી પરિવારો સાથે ખભે ખભો મિલાવીને બેઠા જોવા મળે છે: લગભગ 70 દિવસથી નિલમ્બુરના 60 આદિવાસી પરિવારો નજીકના મલ્લપુરમમાં જમીનની માંગણી સાથે અનિશ્ચિત મુદતની હડતાળ પર ઉતર્યા છે, આ જમીન તેમને આપવાનું સરકારે લાંબા સમયથી આપેલું વચન હજી પૂરું કરાયું નથી.

આ આંદોલનના કેન્દ્રમાં - તેના કન્વીનર (સંયોજક), તેમાં સૌથી વધુ નિયમિત હાજરી આપનાર, તેના નૈતિક સિદ્ધાંતો અને મૂલ્યોને જાળવી રાખનાર - કોઈ હોય તો તે છે 96 વર્ષના આયિનૂર વાસુ અથવા 'ગ્રો' વાસુ, તેમને પ્રેમથી આ નામે બોલાવવામાં આવે છે. સુકલકડી બાંધો અને સૌમ્ય અવાજમાં એક અડગ મનોબળ છે. જે ઉંમરે મોટાભાગનાપુરુષો રોજિંદા જીવનની ફરજોથી ઈરાદાપૂર્વક દૂર રહી શાંતિ અને આરામ ઈચ્છે છે ત્યારે વાસુ વંચિતોને મદદ કરવા માટે પોતાનાથી બનતું બધું કરી છૂટે છે. તેઓ કહે છે, "સરકાર તકનીકી બાબતો (કાયદાના ઉદ્દેશ્યથી વિરુદ્ધ હોય એવી કોઈ નાની વિગત) ના નામે આ [આદિવાસી] પરિવારો સાથે છેતરપિંડી કરી રહી છે." કરચલીઓની નીચે તેમની આંખોમાં એક તીવ્ર જુસ્સો છે. "જમીન એ તેમનો અધિકાર છે, એ કોઈ ખેરાત નથી."

આ જ નિલમ્બુર પરિવારોએ આઈટીડીપી (ઈન્ટિગ્રેટેડટ્રાઈબલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ - સંકલિત આદિજાતિ વિકાસ યોજના) ના કાર્યાલય સમક્ષ 2023-24 માં આદરેલી 314 દિવસની ભૂખ હડતાળ બાદ આ આંદોલન શરૂ થયું છે.

જિલ્લા કલેક્ટરે લેખિતમાં 60 પરિવારોમાંના દરેકને છ મહિનાની અંદર 50 સેન્ટ જમીન આપવામાં આવશે એવી ખાતરી આપ્યા બાદ આ વિરોધ પ્રદર્શન પાછું ખેંચવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ 15 મહિના પછી જ્યારે સરકારના વચનો બહાનામાં ફેરવાઈ ગયા ત્યારે આ પરિવારો તેમનો વિરોધ ચાલુ રાખવા માટે ફરીથી રસ્તા પર ઊતરી આવ્યા હતા. અને એક સમયે ખતરનાક નક્સલવાદી તરીકે ઓળખાતા ગ્રો વાસુ મોટાભાગની રાતો સત્યાગ્રહ પંડાલની કઠણ ધરતી પર વિતાવે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં સરકાર સાથે તેમની આ પહેલી અથડામણ નથી. 2023 માં કોળિકોડ જિલ્લામાં પોલીસ કાર્યવાહી સામેના વિરોધમાં તેમની ભૂમિકા માટે તેમણે બે મહિના જેલમાં વિતાવ્યા હતા. આ કેસ નવેમ્બર 2016નો છે, જ્યારે તેઓ કોળિકોડ મેડિકલ કોલેજના શબઘરની બહાર ઊભા રહીને નિલમ્બુર જંગલોમાં કથિત નકલી એન્કાઉન્ટરમાં થયેલા માઓવાદીઓ કોપ્પમ દેવરાજન અને અજિતાના મોતની ન્યાયિક તપાસની માંગ કરી રહ્યા હતા.

તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી ત્યારે તેમણે જામીન માટે અરજી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. અગાઉની જેમ જ જેલવાસથી તેઓ ભાંગી પડ્યા નહોતા; આરોપમાંથી નિર્દોષ છૂટકારાએ સરકાર દ્વારા આચરવામાં આવતા જુલમ સામેની તેમની ટીકાને વધુ તીવ્ર બનાવી હતી.

તેમના બહુવિધ વિરોધ પ્રદર્શનો અને ધરપકડો ઉપરાંત વાસુ કેરળમાં કોળિકોડના છત્રી બનાવનાર એક સુકલકડી વૃદ્ધ તરીકે સૌથી વધુ જાણીતા છે. લોકશાહી હડતાળોમાં તેમની ભૂમિકામાંથી વિરામ લઈ રહ્યા હોય ત્યારે તેઓ અને તેમના ત્રણ સહયોગીઓ ચોમાસામાં જરૂરી એવી છત્રી બનાવવાનું ચાલુ રાખે છે. અને આ છત્રીઓએ લગભગ અડધી સદીથી તેમને આશરો આપ્યો છે.

કેરળમાં જોરદાર ચોમાસાની અપેક્ષાએ, દર મે અને જૂનમાં પોટ્ટમ્માળ ખાતેનો તેમનો બે રૂમનો ભાડાનો ફ્લેટ વર્કશોપમાં ફેરવાઈ જાય છે. જ્યાંત્યાં અસ્તવ્યસ્ત પડેલા રંગબેરંગી કાપડના તાકા, (છત્રી માટેની) સ્ટીલની ફ્રેમ અને દોરાની રીલ એ નાનકડી જગ્યાને ભરી દે છે; કાપડ પર સોય ખોસવાથી થતો લયબદ્ધ અવાજ વાતાવરણને ભરી દે છે.

વાસુના દૂરના સગાસંબંધીઓ તેમની વર્કશોપમાં અંશ-સમય માટેના શ્રમિકો તરીકે કામ કરે છે. તેમની મદદથી વાસુ પોતાની બ્રાન્ડ મારિવિલ્લ હેઠળ - દર વર્ષે લગભગ 2000 - છત્રીઓ હાથેથી સીવે છે, મારિવિલ્લનો અર્થ છે મેઘધનુષ્ય. મારિવિલ્લ છત્રીઓમાંથી કમાયેલા પૈસામાંથી તેમની ખાધાખોરાકી, ભાડું અને દવાઓ તેમ જ તેઓ જે હેતુઓ માટે હજી આજે પણ લડે છે અને તે માટે તેઓ જે નાનું પણ અવિરત યોગદાન આપે છે તેનો ખર્ચ નીકળે છે.

આ છત્રીઓ બજારમાં મળતી બીજી બ્રાન્ડ્સ કરતાં 50 થી 70 રુપિયા સસ્તી છે, પરંતુ ગુણવત્તામાં તેમની સાથે મેળ ખાય તેવી છે. (ધંધાના) વિસ્તરણ અંગેની કોઈપણ ચર્ચા પર પૂર્ણવિરામમૂકતા તેઓ શાંત ગર્વ સાથે કહે છે. "મારા માટે હું આ જેટલી છત્રીઓ બનાવું છું તે પૂરતું છે." દિવાલો પર ટાંગેલી માઓ, માર્ક્સ, લેનિન અને એંગલ્ઝની છબીઓથી ઘેરાયેલા વાસુ ઉમેરે છે, "છ મહિનાનું કામ મને એક વર્ષ સુધી ટકાવી રાખે છે. મારે ખેરાત જોઈતી નથી. મારે જે જોઈએ છે તે છે ગૌરવ."

કોળિકોડમાં ઘણા લોકો માટે મારિવિલ્લ છત્રી ખરીદવી એ ફક્ત એક લેણદેણનો વ્યવહાર નથી. સેન્ટ જોસેફ કોલેજ, દેવગિરિના અધ્યાપક દીપા થોમસ કહે છે, “વાસુ વેટ્ટન પાસેથી હું જે પણ છત્રી ખરીદું છું તે તેમની સ્વતંત્રતા અને પ્રામાણિકતાનું સન્માન છે.

શાળાના બાળકોને તેમની રંગીન છત્રીઓ ગમે છે; કાર્યકરો તેમની રંગીન છત્રીઓને એકતાના પ્રતીક તરીકે જુએ છે.

ચોમાસું તેમનું બજાર બન્યું તે પહેલાં વાસુ મલબારના જંગલો અને વાવેતરોમાં ભટકતા એક યુવાન નક્સલવાદી સંગઠક હતા

આખરે 1977 માં જ્યારે તેમને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે એક "ભૂતપૂર્વ નક્સલવાદી" ને નોકરી પર રાખવા કોઈ તૈયાર નહોતું. ત્યારે પહેલી વાર 1955 માં શીખેલું (છત્રી બનાવવાનું) એ કૌશલ્ય તેમણે ફરીથી અપનાવ્યું, 1955 માં એક યુવાન સામ્યવાદી તરીકે કોળિકોડમાં પક્ષના બેન્ડ સેટ માટે ભંડોળ એકઠું કરવા માટે તેમણે છત્રીઓ બનાવી હતી.

ચળવળને ટેકો આપવા માટે શરૂ થયેલું કામ હવે તેમનું ગુજરાન ચલાવનાર કામ બની ગયું છે. વાસુ કુંવારા છે અને એકલા રહે છે. તેમની બહેન અને તેમનો પરિવાર નજીકમાં રહે છે. તેમની બહેનના પતિ મિત્રો અને સમર્થકોને છત્રીઓ વેચી વાસુને મદદ કરે છે.

1960 ના દાયકાના અંતમાં નક્સલબારીનાઆંચકા કેરળ સુધી પહોંચ્યા અને કોળિકોડના એક યુવાન અને જંપીને ન બેસનાર ટ્રેડ યુનિયન સંગઠક - વાસુએ સશસ્ત્ર ક્રાંતિના આહ્વાનને સ્વીકાર્યું.

કુન્નિક્કલ નારાયણન અને મંદાકિની નારાયણન જેવા નેતાઓ સાથે તેમણે સીપીઆઈ (એમએલ) ના બેનર હેઠળ વાવેતરના કામ સાથેઅને બીડી ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા શ્રમિકો અને ગણોતિયાઓને સંગઠિત કર્યા. તેઓ (હાથમાં) રાઇફલ સાથેના સ્ક્વોડ લીડર નહોતા; તેમની ભૂમિકા હતી સંગઠિત કરવાની, સાહિત્યનો પ્રસાર કરવાની, સંદેશાઓ પહોંચાડવાની, જૂથો બનાવવાની.

1970 માં, તેઓ તિરુનેલ્લીકાર્યવાહીની તૈયારીઓનો ભાગ હતા, જેમાં કેરળના પોતાના "ચે ગૂવેરા", નક્સલવાદી કમાન્ડર એ. વર્ગીસ, પાછળથી એક નાટકીય પોલીસ એન્કાઉન્ટરમાં માર્યા ગયા હતા. વર્ગીસના મૃત્યુના દિવસો પછી પોલીસે વાસુને એક ખતરનાક બળવાખોર ગણાવી તેમની ધરપકડ કરી હતી. હિંસાનો આરોપ ક્યારેય સાબિત ન થયો હોવા છતાં તેમણે સાત વર્ષથી વધુ સમય કન્નુર સેન્ટ્રલ જેલમાં વિતાવ્યો હતો, તેઓ એકાંતવાસ અને જેલવાસ દરમિયાન યાતનાનો ભોગ બન્યા હતા.

જેલ તેમની યુનિવર્સિટી બની ગઈ. તેમણે માર્ક્સ, એંગલ્ઝ, લેનિન અને આંબેડકરને વાંચ્યા, સાથી કેદીઓને વાંચતા અને લખતા શીખવ્યું, અને અતૂટ ગૌરવ માટે જાણીતી વ્યક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યા. તે સમયે તેમની મુલાકાત લેનાર એક મિત્ર યાદ કરે છે, "સરકાર તેમના શરીરને કેદ કરી શકે છે, પણ તેમના રાજકારણને નહીં."

1977 માં જ્યારે તેમને મુક્ત કરવામાં આવ્યા, ત્યારે કોઈ તેમને નોકરી પર રાખવા તૈયાર નહોતું.

છત્રીઓ બનાવવાનું એક કૌશલ્ય જે તેમણે અગાઉ હાંસલ કર્યું હતું - તે તેમની મદદે આવ્યું. જેઓ તેમને જાણતા હતા તેઓએ કહ્યું કે જેલવાસ તેમના પર એક અમીટ છાપ છોડી ગયો છે: તેઓ હઠીલા, સત્તા પ્રત્યે અવિશ્વાસ રાખનાર અને રાજકીય પક્ષો પ્રત્યે - ડાબેરીઓ પ્રત્યે પણ - ખૂબ શંકાશીલ રહ્યા.

જેલમાંથી છૂટ્યા પછી વાસુ સશસ્ત્ર ક્રાંતિમાં પાછા ન ફર્યા, પરંતુ સક્રિય, જાહેર ટ્રેડ યુનિયન સંઘર્ષોમાં જોડાયા. 1980 ના દાયકા સુધીમાં તેમણે માવૂરની ગ્વાલિયર રેયોન્સ ફેક્ટરીમાં વિદ્રોહી શ્રમિકોનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. પ્રદૂષણ અને શોષણ માટે કુખ્યાત બિરલાની માલિકીનો પ્લાન્ટ કેરળના સૌથી ઉગ્ર મજૂર સંઘર્ષોમાંના એક માટેનો મંચ બન્યો.

અહીંથી જ તેમને "ગ્રો વાસુ" નામ મળ્યું, અહીં ગ્રો - જીઆરઓડબલ્યુ - એ ગ્વાલિયર રેયોન્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ વર્કર્સનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ શ્રમિકોએ છટણી કરવા અને ફેક્ટરી બંધકરવાસામે લડત આપી એક ઐતિહાસિક આંદોલન પછી કંપનીને ફેક્ટરી ફરીથી શરૂ કરવાની ફરજ પાડી.

પરંતુ જ્યારે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે તે ફેક્ટરી ચાલિયાર નદીને પ્રદૂષિત કરી રહી છે અને ગામડાઓમાં કેન્સર ફેલાવી રહી છે ત્યારે તેમણે પક્ષ બદલીને ફેક્ટરીને કાયમ માટે બંધ કરવા માટેના આંદોલનોનું નેતૃત્વ કર્યું. તે એક નોંધપાત્ર પરિવર્તન હતું: એક સમયે ફેક્ટરી ફરીથી શરૂ કરવા માટે લડનાર ટ્રેડ યુનિયનિસ્ટકેરળના અગ્રણી પર્યાવરણીય કાર્યકરોમાંના એક બન્યા.

બીજા એક ભૂતપૂર્વ નક્સલવાદી અને પાછળથી નારીવાદી નેતા બનેલા કે. અજિતા કહે છે, "તેમની છત્રીઓ તેમના રાજકારણનું વિસ્તરણ છે - ગૌરવ, સ્વતંત્રતા અને પ્રતીતિના પ્રતીકો છે."

તેમના સાવ સામાન્ય ઘરની દિવાલો તેમની પોતાની વાર્તા કહે છે. એક તૂટેલા ટેલિવિઝનની ઉપર માર્ક્સ, માઓ, લેનિન, એંગલ્ઝ, ચે ગૂવેરા - અને બી.આર. આંબેડકરની છબીઓ છે. વાસુ કહે છે, "મારા મતે માર્ક્સ ઇતિહાસના સૌથી મહાન બૌદ્ધિક છે. પરંતુ ભારતના સંજોગો જોતાં આંબેડકર વધુ સુસંગત છે."

આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર અને હજી પણ શ્રમિકો, આદિવાસીઓ અને વિદ્યાર્થીઓની સાથે કૂચ કરતા ગ્રો વાસુનું જીવન રેસીલિઅન્સ અને સિદ્ધાંત બંને દર્શાવે છે. તેમની છત્રીઓ ફક્ત ઉપયોગિતાની વસ્તુઓ નથી પરંતુ પોતાનાં મૂલ્યો અને માન્યતાઓ ખાતર વિદ્રોહમાં જીવાયેલ એક જીવનના પ્રતીકો છે. નિલમ્બુરના જંગલોથી, મલપ્પુરમના સત્યાગ્રહ પંડાલો સુધી, માવૂરની ફેક્ટરીનાદરવાજાથી કોળિકોડના ચોમાસુ રસ્તાઓ સુધી, તે એક વિશ્વાસથી ભરેલી યાત્રા છે.

લોકો હજી પણ તેમની છત્રીઓ કેમ ખરીદે છે એવો સવાલ પૂછવામાં આવે ત્યારે તેઓ જવાબ આપે છે: "કારણ કે તેઓને મારી માન્યતાઓમાં વિશ્વાસ છે. અને કારણ કે છત્રીઓ સારી છે."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક