বন্দুকৰ পৰা ছাতিলৈ অব্যৰ্থ এক যাত্ৰা

বাৰিষাৰ বৰষুণে উত্তৰ কেৰালাৰ কলিকটখন ধুই নিছে। কিন্তু জিলা উপায়ুক্তৰ কাৰ্য্যালয়ৰ বাহিৰত ৰাতি কটোৱা এই বৃদ্ধলোকজনৰ তালৈ ভ্ৰুক্ষেপে নাই। তেওঁ যিখন চালি কৰিছে, সিখনে কোনোমতেহে তেওঁক বৰষুণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছে। দিনত তেওঁ হাতে হাত ধৰি আদিবাসী লোকৰ সৈতে প্ৰতিবাদত নমা আপোনাৰ চকুত পৰিব। উল্লেখ্য যে নিলামবুৰৰ ৬০ টা জনজাতীয় পৰিয়ালে তেওঁলোকক ৰাজ্য চৰকাৰে দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰতিশ্ৰুতি দি অহা ভূমিৰ দাবীত অনিৰ্দিষ্টকাললৈ ধৰ্মঘটত বহাৰ ৭০ দিন হ’ল।

সন্মুখত থাকি এই আন্দোলনৰ নেতৃত্ব আৰু প্ৰেৰণা দিছে ৯৬ বছৰ বয়সীয়া আয়িনুৰ বাসু যাক মানুহে মৰমতে গ্ৰো বাসু বুলি মাতে। তেওঁৰ ক্ষীণ কিন্তু অনমনীয় কণ্ঠই সেই ৭০ টা আদিবাসী পৰিয়ালক সাহস যোগাই আহিছে। এই বয়সত মানুহে আৰামত কটাবলৈ ভাল পায়, কিন্তু বাসুৱে বয়সৰ বাধা নামানি চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদথলীত থাকি মাত মাতি আহিছে। “চৰকাৰে টেকনিকেলিটিৰ কথা কৈ এই জনজাতীয় পৰিয়ালখিনিক থগি আছে,” তেওঁ কয়। তেওঁৰ চকুত ক্ষোভ স্পষ্ট। “মাটি তেওঁলোকৰ অধিকাৰ, দানত দিয়া বস্তু নহয়তো।”

এই হৰতালৰ আগতে ২০২৩-২৪ত সংহত জনজাতীয় উন্নয়ন প্ৰকল্প চমুকৈ আইটিডিপি কাৰ্য্যালয়ৰ সন্মুখত নিলাম্বুৰৰ এই পৰিয়ালকেইটাই ৩১৪ দিনৰ অনাহাৰে অনশনত বহিছিল।

সেই ষাঠিটা পৰিয়ালক ছমাহৰ ভিতৰত ৫০ চেণ্টকৈ ভূমি দিম বুলি লিখিত আকাৰে জিলা উপায়ুক্তই দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতিৰ পিছত অনশন স্থগিত ৰখা হৈছিল। কিন্তু সেই প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ১৫ মাহ পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো কোনো ফল নধৰাত পৰিয়ালকেইটাই পুনৰাই ন্যায্য দাবীত ৰাস্তালৈ ওলাই আহিবলগীয়া হৈছিল। এসময়ৰ দুধৰ্ষ নক্সালপন্থী গ্ৰো বাসুৱে এই সত্যাগ্ৰহী আন্দোলনৰ তম্বুৰ তলতে প্ৰায়ে নিশা কটাইছে।

গ্ৰো বাসুৱে ৰাজ্য চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়াৰ এয়াই প্ৰথম উদাহৰণ নহয়। কলিকট জিলাত পুলিচৰ বিৰুদ্ধে কৰা প্ৰতিবাদত তেওঁৰ ভূমিকাৰ বাবে ২০২৩ত তেওঁ দুমাহ জেল খাটিবলগীয়া হৈছিল। সেই কেচটো ২০১৬ৰ নৱেম্বৰৰ। নিলাম্বুৰ হাবিত মাওবাদী কোপ্পাম দেৱৰাজন আৰু অজিতাৰ ভূৱা এনকাউণ্টাৰ ন্যায়িক তদন্তৰ দাবী জনাই কলিকট চিকিত্সা মহাবিদ্যালয়ৰ সন্মুখত তেওঁ প্ৰতিবাদ কৰিছিল।

গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ পিছত তেওঁ জামিন আবেদন কৰিব বিচৰা নাছিল। কিয়নো অতীতত কাৰাগাৰে তেওঁক কেতিয়াও বিচলিত কৰিব পৰা নাছিল, বৰঞ্চ তেনে ঘটনাই তেওঁক ৰাজ্য চৰকাৰে কৰা অবিচাৰৰ প্ৰতিবাদক আৰু তীব্ৰহে কৰি তুলিছিল।

কেবাবাৰো প্ৰতিবাদ কৰি গ্ৰেপ্তাৰ হোৱাৰ বাবে মানুহে তেওঁক জানে যদিও কেৰালাত তেওঁক কলিকটৰ ছাতি বনোৱা মানুহ বুলিও বহুতে জানে। আন্দোলনৰ পৰা মাজে মাজে সুৰুঙা চাই তেওঁ তিনিজন সহকৰ্মীৰ সৈতে লগ লাগি বাৰিষাৰ আটাইতকৈ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীবিধ বনোৱা কাম কৰে। এই ছাতি বিক্ৰী কৰিয়ে তেওঁ প্ৰায় পঞ্চাশ বছৰ পাৰ কৰিছে।

প্ৰতিবছৰে মে আৰু জুন মাহৰ কেৰালাৰ প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাতৰ সময়ত তেওঁৰ পোট্টাম্মালৰ দুটা কোঠালীৰ ভাৰাঘৰটো কৰ্মশালালৈ ৰূপান্তৰিত হৈ পৰে। ৰঙীন কাপোৰ, ষ্টীলৰ ফ্ৰেম, সূতাৰ মহুৰা আদিৰে সেই সৰু ঠাইখন ভৰি পৰে। কাপোৰত সেই ৰঙীন সূতা বোৱাৰ শব্দৰে ঠাইখন সৰৱ হৈ পৰে।

তেওঁক দূৰ-সম্পৰ্কীয় অংশকালীন কৰ্মীৰ সহায়ত তেওঁ প্ৰতিবছৰে প্ৰায় ২,০০০ ছাতি বনায়। ব্ৰেণ্ডটোৰ নাম মাৰিভিল্লু মানে ৰামধেনু। মাৰিভিল্লু ছাতি বিক্ৰী কৰি তেওঁৰ ঘৰভাৰা, খোৱা-বোৱা, দৰৱ-পাতিৰ পইচা আহে। তাৰে এটা সামান্য অংশ প্ৰতিবাদী কাৰ্য্যসূচীবোৰত তেওঁৰ কামত আহে।

বজাৰৰ ব্ৰেণ্ডবোৰতকৈ এইবোৰ ছাতিৰ দাম ৫০ৰ পৰা ৭০ টকা কম। গুণগত মান একেই। “ছাতিৰ কাম কৰি মই চলি যাও,” তেওঁ বৰ গৌৰৱেৰে কয়। “ছমাহ কাম কৰিলে মোৰ বছৰটো চলি যায়। মোক কাৰো দান-বৰঙনিৰ প্ৰয়োজন নাই। মৰ্য্যাদাসহকাৰে জীয়াই থাকিব পাৰিলে হ’ল,” মাও, মাৰ্ক্স, লেনিনৰ ফটো আঁৰি থোৱা কোঠাটোত বহি তেওঁ কয়।

বহুতৰ বাবে কলিকটত মাৰিভিল্লু ছাতি এটা কিনাটো কেৱল টকাৰ লেনদেন নহয়। “বাসু ভেট্টানৰ পৰা ছাতি এটা কিনা মানে তেওঁৰ স্বতন্ত্ৰতা আৰু সংহতিৰ ভাৱনাক উদগনি যোগোৱা,” দেৱাগিৰিৰ চেইণ্ট যোচেফচ্ কলেজৰ প্ৰবক্তা দীপা থমাচে কয়।

স্কুলীয়া ল’ৰা-ছোৱালীয়ে তেওঁৰ ৰঙীন ছাতিবোৰ ভাল পায়, সমাজকৰ্মীয়ে আকৌ সেয়া একাত্মবোধৰ চিন স্বৰূপে লয়।

বাৰিষাৰ দিনবোৰত এনেকৈ ছাতি বনোৱাৰ ব্যস্ততাত সোমাই পৰাৰ আগৰ সময়ৰ কথা, তেতিয়া বাসু আছিল মালাবাৰৰ হাবিয়ে-জংঘলে অস্ত্ৰ হাতত লৈ ঘূৰি ফুৰা এজন ডেকা নক্সাল।

১৯৭৭ত যেতিয়া তেওঁক কাৰাগাৰৰ পৰা মুকলি কৰি দিয়া হয়, কোনেও তেওঁক প্ৰাক্তন বিপ্লৱী বুলি কামত ৰাখিব খোজা নাছিল। তেতিয়া ১৯৫৫ত কলিকটত কমিউনিষ্ট পাৰ্টি এটাৰ বাবে বেণ্ড পাৰ্টি মাতিবলৈ পইচা যোগাৰ কৰাৰ বাবে ডেকা বামপন্থী কৰ্মী হিচাপে তেওঁ শিকা ছাতি বনোৱা কামে তেওঁৰ সাৰথি হ’ল।

আন্দোলনত সমৰ্থন আগবঢ়াবলৈ শিকা কাম এটাই তেওঁৰ জীৱিকা হৈ পৰিল। বাসুৱে সংসাৰ কৰা নাই, অকলে থাকে। তেওঁৰ ভনীয়েক পৰিয়ালসহিতে ওচৰতে থাকে। ভনীজোঁৱাইয়ে তেওঁক ছাতি বনোৱাত সহায় কৰি দিয়ে, লগ-বন্ধু আৰু সমৰ্থকে সেই ছাতি কিনে।

১৯৬০ৰ শেহৰফালে নক্সালবাদী ঢৌৱে কেৰালা আৰু বাসুক কঁপাই গ’ল। কলিকটৰ ট্ৰেড ইউনিয়নৰ সৰৱ নেতৃত্বধাৰী ডেকা ল’ৰা হিচাপে তেওঁ সেই সশস্ত্ৰ আহ্বানক না কৰিব নোৱাৰিলে আৰু সেই সিদ্ধান্তই তেওঁৰ জীৱনৰ গতি সলনি কৰি পেলালে।

কুন্নিক্কল নাৰায়নন আৰু মন্দাকিনী নাৰায়ননৰ দৰে নেতৃত্বধাৰীৰ সৈতে তেঁৱো চাহবাগিচাৰ কৰ্মী, বিড়ি নুৰিওৱা কৰ্মী আৰু ভাৰাতীয় খেতিয়কক চিপিআই(এমএল)ৰ বেনাৰত একগোট কৰা কামত লাগিছিল। তেওঁ ৰাইফল হাতত লোৱা স্কোৱাড লিডাৰ নাছিল। তেওঁৰ দায়িত্ব আছিল সাহিত্য সভাৰ আয়োজন, কিতাপ-পত্ৰ, ইস্তাহাৰ আদি বিতৰণ, বাৰ্তা প্ৰেৰণ আৰু গোট বনোৱা কাম।

১৯৭০ৰ দশকত তেওঁ তিৰুনেল্লিৰ এক্সনৰ প্ৰস্তুতিত ব্যস্ত আছিল, য’ত নক্সাল কমাণ্ডাৰ এ ভাৰ্গীজ, কেৰালাৰ যাক চে গুৱেভেৰা বোলা হয়, তেওঁক পিছলৈ ভূৱা এনকাউণ্টাৰত হত্যা কৰা হয়। কমাণ্ডাৰ ভাৰ্গীজৰ মৃত্যুৰ কেইদিনমান পিছতে বাসুক উগ্ৰপন্থী বুলি অভিহিত কৰি গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। তেওঁক হিংসাৰ বাবে দোষী সাব্যস্ত কৰিব নোৱাৰিলেও কান্নুৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰাগাৰত তেওঁ সাত বছৰৰো অধিক কাল কাৰাবাস খাটিবলগীয়া হয়, য’ত তেওঁক অকলশৰীয়াকৈ আবদ্ধ কৰি ৰখাৰ উপৰিও জিম্মাত ৰখা সময়ত অত্যাচাৰ চলোৱা হৈছিল।

কাৰাগাৰেই তেওঁৰ বাবে নতুন কথা শিকাৰ থল হৈ পৰিল। তেওঁ কাৰ্ল মাৰ্ক্স পঢ়িলে, লেনিন আৰু আম্বেদকাৰ পঢ়িলে। তাৰ মাজতে কেইগৰাকীমানক সহ-আৱাসীক লিখা-পঢ়া শিকালে আৰু এনেকৈয়ে তেওঁ হৈ পৰিল আপোচবিহীন মৰ্য্যাদাৰে মহীয়ান। “ৰাষ্ট্ৰই তেওঁক কায়িকভাৱেহে বন্দী কৰি ৰাখিব পাৰিব, কিন্তু তেওঁৰ ৰাজনীতিক নোৱাৰিব,” তেওঁক তেতিয়া দেখা কৰিবলৈ যোৱা বন্ধু এজনে কোৱা তেওঁৰ মনত পৰে।

১৯৭৭ত যেতিয়া তেওঁক মুকলি কৰি দিয়া হয়, কোনেও তেওঁক কামত নৰখা হ’ল।

এসময়ত ছাতি বনোৱা শিকাটোৱে তেওঁৰ কামত আহিল। তেওঁক জনা মানুহে কয় যে জেলে তেওঁক আৰু কঠোৰ কৰি গঢ়িলে, তেওঁ আপোচবিহীন হৈ উঠিল, ক্ষমতাক লৈ সন্দিহান, ৰাজনৈতিক দলক লৈ গভীৰ অবিশ্বাসী আনকি বামপন্থীকো সমালোচনাৰ দৃষ্টিৰে চোৱা হ’ল।

এবাৰ মুকলি কৰি দিয়াৰ পিছত বাসু কেতিয়াও আৰু সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামলৈ উভতি নগ’ল, তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ ট্ৰেড ইউনিয়নৰ সংগ্ৰামত যোগ দিলেগৈ। ১৯৮০লৈ তেওঁ ময়ূৰচ্ গোৱালিয়ৰ ৰেয়ন ফেক্টৰিৰ শ্ৰমিকক নেতৃত্ব দিয়ে। প্ৰদূষণ আৰু শ্ৰমিকৰ শোষণৰ বাবে কুখ্যাত বিৰলাৰ এই প্ৰকল্পটোৱেই কোৰালাৰ তীব্ৰ শ্ৰমিক আন্দোলনৰ ঘাটি হৈ পৰিল।

ইয়াতেই তেওঁ গ্ৰো বাসু নামটো পালে। গ্ৰো মানে গোৱালিয়ৰ ৰেয়নচ অৰ্গেনাইজেচন অৱ ৱৰ্কাৰ্চ। তেওঁৰ নেতৃত্বত শ্ৰমিকসকলে কৰ্মচাৰী চাটাই আৰু কাৰখানা বন্ধৰ বিৰুদ্ধে ইতিহাসে মনত ৰাখিবলগীয়া যুঁজ দি কোম্পানীটো পুনৰ খুলিবলৈ বাধ্য কৰে।

তেওঁ যেতিয়া বুজি পালে যে কাৰখানাটোৱে চালিয়াৰ নদীখন প্ৰদূষিত কৰি আছে আৰু গাঁৱে গাঁৱে কৰ্কট ৰোগ বিয়পাইছে - তেওঁ পক্ষ সলালে আৰু কাৰখানাটো স্থায়ীভাৱে বন্ধ কৰাৰ বাবে আন্দোলন আৰম্ভ কৰিলে। কাৰখানাটো পুনৰ খোলাৰ বাবে এসময়ত ধৰ্মঘট কৰা ট্ৰেড ইউনিয়নিষ্টজনেই এটা সময়ত কেৰালাৰ পুৰোধা পৰিৱেশ কৰ্মী হিচাপে পৰিচিত হৈ পৰিল।

“তেওঁ ছাতিবোৰ তেওঁ ৰাজনীতিৰে এটা অংশ - মৰ্য্যাদা, স্বতন্ত্ৰতা আৰু দৃঢ় প্ৰত্যয়ৰ চিন,” আন এগৰাকী প্ৰাক্তন নক্সালবাদী কে. অজিতাই কয়, যিগৰাকী পিছলৈ নাৰীবাদী নেত্ৰী হৈ পৰে।

তেওঁৰ ঘৰৰ বেৰখনে তেওঁক কাহিনী কয়। এটা পুৰণি জৰ্জৰ টিভিৰ ওপৰত আছে মাৰ্ক্স, মাও, লেনিন, এংগেলছ, চে গুৱেভাৰা আৰু বি.আৰ. আম্বেদকাৰৰ ফটো। “মই ভাবো মাৰ্ক্সেই ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৌদ্ধিক সত্বা,” বাসুৱে কয়। “কিন্তু ভাৰতৰ ক্ষেত্রত আম্বেদকাৰ অধিক প্ৰাংসগিক।”

আৰ্থিকভাৱে স্বাৱলম্বী এইজন গ্ৰো বাসুৱে এতিয়াও শ্ৰমিক, জনজাতীয় লোক আৰু ছাত্ৰসমাজৰ সৈতে সমানে সমানে খোজ দি সংগ্ৰামী জীৱন এটা কটাইছে, যিয়ে আদৰ্শ আৰু মৰ্য্যাদাৰ বাট দেখুৱায়। তেওঁ বনোৱা ছাতিবোৰ কেৱল এবিধ সামগ্ৰীয়ে নহয়, ই তেওঁ সাহিয়াল আদৰ্শৰ চিন। নিলাম্বুৰৰ হাবিৰ পৰা মালাপ্পুৰমৰ সত্যাগ্ৰহীৰ তম্বুলৈ, ময়ূৰ কাৰখানাৰ গেটৰ পৰা কলিকটৰ বাৰিষাৰ দিনৰ ৰাস্তালৈ আদৰ্শৰ সূতাৰে গঢ়া ই এক যাত্ৰা।

মানুহে তেওঁৰ পৰা ছাতি কিয় কিনে বুলি সোধোতে তেওঁ উত্তৰ দিয়ে: “মানুহে মোৰ আদৰ্শত বিশ্বাস কৰে, সেয়ে। তাৰোপৰি এই ছাতিবোৰ ভাল।”

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি