'ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਖੋਖਲੇ ਪਏ, ਲੋਕੀਂ ਗਟਰਾਂ ਅੰਦਰ ਲੱਥਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਏ'

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਲਾਲ ਕੁਆਂ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਪੁਲ ਪਹਲਾਦ ਮੁਹੱਲੇ 'ਚ 'ਠੇਲੇ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁੰਡੇ' ਜਾਂ 'ਚਿਲੀ ਪੋਟੈਟੋ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁੰਡੇ' ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਠੇਲੇ 'ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਪਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੀਵਰ (ਵੱਡੇ ਨਾਲ਼ੇ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਝੁੱਗੀ ਦੀ ਭੀੜੀ ਗਲ਼ੀ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਠੇਲਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਠੇਲੇ ਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਗਲ਼ੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਪਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਸਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪੱਥਰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਠੇਲਾ ਲੈ ਕੇ ਆਲੂ ਚਿਪਸ ਅਤੇ ਮੋਮੋਜ਼ ਵੇਚਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਹੀ 14 ਸਾਲਾ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਰਮੀਲਾ ਪਰ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਮੁੰਡਾ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਧ ਨੂੰ ਸਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਟੇਪ ਨਾਲ਼ ਦਿਲ ਦਾ ਅਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ 'ਲਕਸ਼ਮੀ+ਅਰਜੁਨ' ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,"ਇਹ ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹਰ ਕੋਈ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੇ।''

ਇਹ ਇਕਲਾਪੇ ਮਾਰੀ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ।

ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 14 ਜੁਲਾਈ, 2013 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਵਿਖੇ ਸੀਵਰੇਜ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 2011 ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਤੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਨ; ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਇਸ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿਖੇ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤਿੰਨੋਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ ਦੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ (ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ਼ ਲਾਲ ਕੁਆਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਹੀ ਧੀ ਮੀਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ)।

ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਤੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰਠ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ 2014 ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਰਕਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਸਥਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ।

40 ਕੁ ਸਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਝਾੜੂ ਲਗਾਉਣ, ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ 3,500 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਮਿਲ਼ਦੇ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 2011 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਮੀਨੂੰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਘੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨਿਯਮਿਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਫ਼ਾਈ ਜਾਂ ਹੱਥੀਂ ਗੰਦਗੀ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡਾ ਸੰਬਧ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵਾਲਮੀਕੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਥੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੰਜੌਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰੋਸ਼ਨਲਾਲ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਰਾਮਕਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਝਾੜੂ ਲਗਾਉਂਦੀ, ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਕਚਰਾ, ਮਲ, ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਚੁੱਕਿਆ ਕਰਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ। ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਮਰੇ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ ਕਰਦੇ।"

ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਜਾਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ 17 ਜਾਂ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਵਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇਹਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 400 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਮਸਤਮੌਲਾ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਚਿੰਤਤ ਹੀ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।"

ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਅਰਜੁਨ ਮਹਿਜ਼ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਵੱਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਕੱਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿੰਡੀ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਟੂ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।''

ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਦ ਉਹ ਗਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਅਕਸਰ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ - 'ਤੁਮ ਮੁਝੇ ਯੂੰ ਭੁਲਾ ਨਾ ਪਾਓਗੇ'। ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,"ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ 'ਪਾਪਾ' ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ 10 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਛੱਡ ਗਏ। ਮੈਂ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਰਾਮ ਦੇ ਸਕਾਂ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ 3 ਵਜੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਬੋਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਲੂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿਪਸ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਾਲਾ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੈੱਫ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੋਮੋਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਗੈਸ ਸਿਲੰਡਰ, ਸਟੋਵ, ਫਰਾਇੰਗ ਪੈਨ, ਕੜਛੀ, ਪਲੇਟ ਅਤੇ ਚਟਨੀ ਸਭ ਕੁਝ ਗੱਡੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਛੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਰਜੁਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਦੁਪਹਿਰ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਸਨੈਕਸ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 100-150 ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 50 ਰੁਪਏ ਹੀ ਕਮਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਲੇਟ ਸਿਰਫ਼ 10-15 ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਰੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨੀਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਘਰ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ 2,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਲੋਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗੂਣੀ ਜਿਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਖਾਣਾ ਵੇਚਣ ਨਾਲ਼ ਜਗ੍ਹਾ ਗੰਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢਣ ਮੇਹਰੂਨਿਸਾ ਖਤੂਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਸ ਠੇਲੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ।''

ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨੇੜ-ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਵੇਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨੀ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਤੋਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ। ਹੱਥੀਂ ਗੰਦਗੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਥਾ 'ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ' ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਲਈ ਲੜਨ 'ਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰਕਮ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ਼ ਗਿਆ।

ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਤੁਗਲਕਾਬਾਦ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਰਵੋਦਿਆ ਬਾਲ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਦਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਤੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਕੂਲ ਨੇ ਤਬਾਦਲਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਸਕੂਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈੱਫ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮਿਲ਼ਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਗੇ। ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਮੈਲਾ ਢੋਹਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਗੁਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨਾ ਹੰਢਾਉਣਾ ਪਵੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਭੀਮ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ [ਜੋ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼, ਸੀਵਰੇਜ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ, 2015-16 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਿਆਪੀ ਬੱਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸੀ]। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਜਾਤੀ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਹੱਥੀਂ ਮੈਲ਼ਾ ਢੋਹਣ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਤਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ।''

ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਤਦ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਕੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀਵਰੇਜ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਵੱਚ ਭਾਰਤ [ਅਭਿਆਨ] 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਹੰਗਾਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਸਾਫ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗਟਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਹੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਉਤਰਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?"

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ