आसामच्या पुरात तगण्याची ब्याद

तिच्या खिडकीतून पाहिल्यास, नजर जाईल तिथवर पाणीच पाणी दिसतं. ते पाहत रूपाली पेगू म्हणते, "यंदा पुराचं पाणी ओसरलंच नाही." तिचं घर सुबनसिरी नदीपासून अवघ्या एक किलोमीटरच्या परिघात आहे. सुबनसिरी ही ब्रम्हपुत्रा नदीची एक मुख्य उपनदी. आसामचा हा परिसर दरवर्षी पुराच्या पाण्याखाली जातो.

"सगळीकडं नुसतं पाणीच पाणी. पण प्यायच्या पाण्यासाठी मात्र आम्हाला वणवण करावी लागतीये," ती सांगते. आसाममधील लखीमपूर जिल्ह्यातलं बोरडुबी मलुवाल हे तिचं गाव. पुरामुळं या भागातील पाण्याचे साठे दूषित होतात. "हातपंपाचंही पाणी घाणच. पाणी जमिनीखालून सगळीकडं एकच ना, मग आसपासच्या सगळ्या हातपंपालाही तसलंच पाणी येतं," रूपाली समस्येची तीव्रता समजावून सांगते.

दूर रस्त्यालगत एक हातपंप आहे, पुराच्या पाण्यातून तिथवर जायला मचवा-छोट्या बोटीशिवाय पर्याय नाही. मचव्यात पाण्यासाठी ती तीन ड्रम ठेवते. लांबलचक बांबूनं काळजीपूर्वक होडी वल्हवत ती हातपंपाच्या दिशेला निघते. "मोनी, चल येतेस ना!" ती शेजारणीला नेहमीप्रमाणे हाक मारते. या मैत्रिणी पाण्याचे कंटेनर भरायला एकमेकींचा आधार आहेत.

त्या काही मिनिटं हापशीचा दांडा वरखाली करत राहतात. आधी गढूळ पाणी येतं, काही मिनिटं असंच पाणी उपसल्यानंतर नितळ पाणी येवू लागतं. "तीन दिवस पाऊस थांबलाय ना, म्हणून आम्हाला हे पाणी मिळतंय." हे सांगताना रूपालीच्या चेहऱ्यावर दिलाशाची स्मितरेषा उमटते. हापशीतून पाणी उपसणं हे महिलांचं काम मानलं जातं. पुरूष ही कामं करत नाहीत. पण नदीच्या पाण्याची पातळी वाढते तसतसं महिलांवरील अशा कामांचा ताणही वाढतो.

"हातपंपाचं पाणीसुद्धा खराब यायला लागलं की आम्ही प्यायला हे नदीचंच पाणी उकळून वापरतो," ३६ वर्षीय रूपाली तिच्या घराभोवती पसरलेल्या गढूळ पाण्याकडे बोट दाखवत सांगते.

तिचं घर बांबूचं आहे. या परिसरात खास पुरापासून संरक्षणासाठी अशीच घरं असतात. या घरांना स्थानिक भाषेत छांग घर म्हंटलं जातं. बांबूच्या मजबूत काठ्यांमुळं ही घरं पुरातही तगतात. रूपालीच्या या घराच्या अंगणात तिची बदकंही राहतात. या बदकांची क्वॅक् क्वॅक् सभोवतालच्या पाण्यावर पसरलेल्या शांततेचा भंग करते.

शारिरिक विधींसाठीही रूपालीला मचव्यातूनच जावं लागतं. तसं तिच्या घरालगत शौचालय होतं. पण आता ते पाण्याखाली गेलंय. "आम्हाला दूर नदीपल्याड जावं लागतं" रूपाली सांगते. रात्रीच्या गडद अंधारातून मचवा वल्हवत शौचाला जाणं हे दिव्य नित्याचंचआहे.

आसाममधील मिशिंग समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारावरच आणि अगदी उदरनिर्वाहावरही पुराचे गंभीर परिणाम होतात. "आमची बारा बिघे जमीन आहे, त्यावर आम्ही भातशेती करतो. पण यावर्षी सगळी जमीन पुराच्या पाण्याखाली गेली. त्यामुळं यंदा काहीच हाती नाही लागलं," रूपाली सांगते. पुरानं तिची थोडी जमीन आधीही गिळलीये. "पाणी ओसरल्यावरच कळेल, यावर्षी नदीनं किती जमीन पोटात घातलीये," ती म्हणते.

मिशिंग समुदाय राज्यातील अनुसुचित जमातीत गणला जातो. शेती हाच या समुदायाचा पारंपारिक व्यवसाय. पण सततच्या पूरपरिस्थितीनं शेती हिरावली नि अनेकांनी रोजंदारीमागं विस्थापन सुरू केलं. २०२० मधील एका अभ्यासानुसार लखीमपूरमधून विस्थापनाचा सरासरी दर २९ टक्के आहे. जो देशाच्या विस्थापन दराच्या तुलनेत तिप्पट आहे. रूपालीच्या नवऱ्याचं नाव मानूष. तोही असाच रोजगारासाठी बायको-मुलं मागे ठेवून (एक मुलगी, एक मुलगा) हैद्राबादला गेलाय. तिथं तो वॉचमनचं काम करतो. त्याला महिना १५,००० पगार आहे. त्यातले आठ-दहा हजार तो दर महिन्याला घरी पाठवतो.

रूपाली म्हणते, "वर्षातले सहा महिने पूर ओसरत नाही. या काळात इथं काहीच रोजगार मिळत नाही. गेल्या वर्षी आम्हाला सरकारकडून थोडी मदत मिळाली, पॉलिथिनच्या चवाळी न् रेशन. पण यावर्षी काहीच नाही. आमच्याकडे पैसे असते, तर आम्हीही इथून निघून गेलो असतो." बोलता बोलता रूपालीचा चेहरा उदास होतो.