ମୋହଟେରେ କୁସଂସ୍କାରର ସୁନା ଫସଲ

ପଲିଜର ସେଣ୍ଟର ସହଯୋଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏହି ବିବରଣୀଟି ଶୃଙ୍ଖଳାର ଅଂଶବିଶେଷ।

ଋଣଭାରରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା କେରୁ ଦହିଫାଲେଙ୍କୁ ମେ ୨୦୨୫ରେ ତାଙ୍କ ସାରା ଗାଁ ମୋହଟେରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜି ଦେବାକୁ ରୋକି ନଥିଲା। ତାଙ୍କର ଏକ ଏକର ଚାଷ ଜମିରେ ଥିବା ଟିଣ ଛାତ ଘର ଆଗରେ ପ୍ରାୟ ୩,୦୦୦ ଲୋକ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏକ ଉତ୍ସବମୁଖର ନିରାମିଷ ଭୋଜିରେ ମନଇଚ୍ଛା ଖାଇଥିଲେ।

ଖର୍ଚ୍ଚ: ୧ ଲକ୍ଷ ୫୦ ହଜାର ଟଙ୍କା।

ସେହି ପରିମାଣର ଟଙ୍କା ୭୦ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଦହିଫାଲେଙ୍କର ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ଜଣେ ଘରୋଇ ଋଣଦାତାଙ୍କଠାରୁ ମାସକୁ ୩ ପ୍ରତିଶତ, ବା ବର୍ଷକୁ ୩୬ ପ୍ରତିଶତ ସୁଧ ହାରରେ ଋଣ କଲେ। ଘୋର ନୈରାଶ୍ୟଜନକ ରବି ଫସଲ ପରେ ଏହି ଘଟଣା ତାଙ୍କ ବେକ ଚିପିଦେଲା ପରି ହେଲା। ସେ ପିଆଜ ଚାଷ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମରୁଡ଼ି ଯୋଗୁଁ ଫସଲସବୁ ଶୁଖିଗଲା ଓ ତାଙ୍କର ୩୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ବୁଡ଼ିଗଲା।

ଗୁଜୁରାଣ ମେଣ୍ଟେଇବା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦହିଫାଲେ ଭୋଜିଦେବା ବାବଦରେ ଥରେ ବି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ। “ନଚେତ, ଠାକୁରାଣୀ ମତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବେ ନାହିଁ ଓ ମୋ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ”, ସେ କହନ୍ତି।

ମୋହଟେ ଗାଁ ଅହିଲ୍ୟାନଗର (ପୂର୍ବତନ ଅହମ୍ମଦନଗର) ଜିଲ୍ଲାର ପଥରଡ଼ି ତାଲୁକାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ୨୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚରେ ୨୦୦୯ରୁ ୨୦୧୩ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସୁଦୃଶ୍ୟ ଚାରି ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ମୋହଟା ଦେବୀ ମନ୍ଦିରଠାରୁ ଗଡ଼ି ଆସିଥିବା ଅଙ୍କାବଙ୍କା ରାସ୍ତାରେ ଦହିଫାଲେଙ୍କ ଘର। ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ଲୋକପ୍ରିୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯେଉଁଠାକୁ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୨୫ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଆସନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସେମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଜିମାଦାରମାନଙ୍କ ଅତୀତର କଳା କାରନାମା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନଥିବା ପରି ବାହାନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ପୂଜକମାନେ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟର ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ସେମାନେ ତୀବ୍ର ବିବାଦରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲେ। ତେବେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା ଯେ ଏହାର କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ଵ ନାହିଁ। ମୋହଟା ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ନେଇ ବେଶ୍‌ ଜଣାଶୁଣା।

ଦହିଫାଲେଙ୍କର ଚାଳିଶି ବର୍ଷ ପାଖାପାଖି ବୟସର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି। ଉଭୟେ ବିବାହିତ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସହରରେ ଛୋଟମୋଟ କାମ କରି କଷ୍ଟେମଷ୍ଟେ ଚଳନ୍ତି। “ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ମୁଁ ଭୋଜି ଦେଲି”, ସେ କହନ୍ତି। “ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଠାକୁରାଣୀ ମତେ ଓ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଯେମିତି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବେ”।

ପ୍ରାୟ ତିରିଶି ବର୍ଷ ତଳେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଗାଁ କୂଅରୁ ଦହିଫାଲେ ପାଣି କାଢୁଥିଲେ ସେ ତାଙ୍କ ଭାରସାମ୍ୟ ହରେଇଲେ ଓ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏତେ ଭୀଷଣ ଭାବେ ଆହତ ହେଲେ ଯେ ସେ ମାସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋମାରେ ରହିବା ପରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଦି’ ବର୍ଷ ତଳେ ଆମ୍ବ ତୋଳିବା ପାଇଁ ଗଛରେ ଚଢ଼ିଥିବା ବେଳେ ଭାରସାମ୍ୟ ହରେଇଲେ ଓ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଉଭୟ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚାଲିଯାଇଥାନ୍ତା। କେବଳ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ କୃପାରୁ ସେ ବଞ୍ଚି ରହିଛନ୍ତି ବୋଲି ତାଙ୍କର ବିଶ୍ଵାସ।

ଦହିଫାଲେଙ୍କ ପ୍ରାୟ ସମବୟସ୍କା ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟରେ ଜଣେ ରୋଷେଇଆ ଭାବେ କାମ ମିଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଆଣ୍ଠୁ ଯୋଗୁଁ ଭାରି କଷ୍ଟ ପାଉଥିଲେ। ସପ୍ତାହକୁ ଛ’ ଦିନ କାମ କରି ସେ ମାସକୁ ୭,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପାଉଛନ୍ତି – ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ମନରେଗା କାମ କରୁଥିବା ଜଣେ ଶ୍ରମିକ ଯେତିକି ପାଉଛନ୍ତି ମୋଟାମୋଟି ପ୍ରାୟ ସେତିକି। “ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ଦିରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦୁଇ କି.ମି. ରାସ୍ତା ଚାଲିଚାଲି ଯାଉଛନ୍ତି”, ଦହିଫାଲେ କହନ୍ତି। “ଯଦି ତାହା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ କୃପା ନୁହେଁ, ତେବେ ତାହା ଆଉ କ’ଣ ମୁଁ ଜାଣିନି”।

ମୋହଟେ ଗାଁର ଲୋକମାନେ ଅତି ମାତ୍ରାରେ ମୋହଟା ଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଖରାଦିନେ ଚାରିମାସ ଧରି ଆର୍ଥିକ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ଜଣେ ନହେଲେ ଆଉ ଜଣେ ଚାଷୀଙ୍କ ପରିବାର ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ସାରା ଗାଁର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜି ଦିଅନ୍ତି।

କୁସଂସ୍କାର ନିରାକରଣ ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିବଦ୍ଧ ସଂସ୍ଥା ଅନ୍ଧଶ୍ରଦ୍ଧା ନିର୍ମୂଳନ ସମିତି (ଏଏନଆଇଏସ)ର ହମିଦ ଦାଭୋଲକର କହନ୍ତି ଯେ, ସାଧାରଣତଃ ଲୋକମାନେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ଭୟ କରନ୍ତି ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। “ଯେଉଁ ପୂଜକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଈଶ୍ଵରଙ୍କ ଜିମାଦାର ଭାବେ ଦାବି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଅସୁରକ୍ଷିତ ମନୋଭାବ ଓ ନିରୀହ ଜନତାଙ୍କ ସଚେତନତାର ଅଭାବରୁ ଫାଇଦା ଉଠାନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି। “ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ କେତେକ ପୂଜକ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ ପକ୍ଷରୁ ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ବାହ୍ୟସ୍ତରରେ ଦେଖି ତାହାର ଯାଦୁକରୀ ଉପଚାରର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି। ଆମ ଭିତରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ହୋଇ ରହିଥିବା ଅସୁରକ୍ଷିତ ଭାବନା ଯୋଗୁଁ ତାହା ଆମକୁ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଉପାୟ ଭଳି ଲାଗେ ଓ ସେମାନେ ସେଭଳି ପ୍ରତାରଣାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କରି ଖସି ଯାଆନ୍ତି”।

୨୦୧୫ରେ, ମୋହଟା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ – ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଶ୍ରୀ ଜଗଦମ୍ବା ଦେବୀ ସାର୍ବଜନୀକ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା – ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ କି ଠାକୁରଙ୍କ ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକର ଆସ୍ଥାନ ତଳେ ୯୧ଟି ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମିତ ଯନ୍ତ୍ର ପୋତି ଦିଆଯିବ। ଏହି ଯୋଜନା ବାବଦରେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରସ୍ତାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା କି ତାହା “କ୍ଷୀଣ ଜାଗତିକ ଶକ୍ତି ତରଙ୍ଗକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବ”। ଏହିସବୁ ଶକ୍ତି ତରଙ୍ଗ ଅଧିକନ୍ତୁ “ସେମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବ” ଓ “ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ ଋଦ୍ଧିମନ୍ତ କରିବ”, ଯାହା କି “ମନ୍ଦିରକୁ ଅଧିକ ଚାନ୍ଦା ଆଣିଦେବ”।

ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଯେତେବେଳେ ଅନୁମୋଦନ ମିଳିଲା ସେତେବେଳେ ଟ୍ରଷ୍ଟରେ ବିଚାର ବିଭାଗରୁ ଦୁଇଜଣ ଥିଲେ। ନିତିନ ତ୍ରିଭୁବନ, ଯେ କି ଜଣେ ନ୍ୟାୟିକ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟ, ଓ ନାଗେଶ ନଭକର, ଜଣେ ଜିଲ୍ଲା ଜଜ।

ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟର ସଂଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପରି ଭାବେ କରାଯାଇଛି ଯେ ଅହମ୍ମଦନଗର ଜିଲ୍ଲା ଜଜ୍‌ ଏହାର ଚେୟାରମ୍ୟାନ ରହିବେ। ତେଣୁ, ଟ୍ରଷ୍ଟର ଚେୟାରମ୍ୟାନ ପ୍ରତି ତିନି ବର୍ଷରେ ବଦଳିଯିବେ।

ଯେଉଁ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ମନ୍ଦିରର ଶକ୍ତି ତରଙ୍ଗର “ବୃଦ୍ଧି” ପାଇଁ ଠାକୁରଙ୍କ ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକ ତଳେ ପୋତି ଦିଆଗଲା ସେଗୁଡ଼ିକର ଓଜନ ପ୍ରାୟ ୨ କେ.ଜି. ଥିଲା, ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ୨୦୨୫ରେ ଥିଲା ପ୍ରାୟ ୨ କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ କିଛିଟା କମ୍‌। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ବାବା ପ୍ରଦୀପ ଯାଦବଙ୍କୁ ବଛାଗଲା, ଯେ କି ଏହି କାମ କରିବା ବାବଦରେ ୨୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ପ୍ରାପ୍ୟ ନେବାକୁ କହିଲେ। ଟ୍ରଷ୍ଟର ନିଜସ୍ଵ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେ କୌଣସି କାମର ମୂଲ୍ୟ ୨୦,୦୦୦ ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ ହେବ ସେ ବାବଦରେ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରାଯିବା ଅଧିଦେଶ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ୟ ଦେବା କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଆଗଲା। ତେବେ ଟ୍ରଷ୍ଟର ନିୟମକୁ ଅଣଦେଖା କରିବାର କାରଣ ଥିଲା କି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ “ଅସାଧାରଣ” ଥିଲା। ଟ୍ରଷ୍ଟ ପକ୍ଷରୁ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୋତିବା ପୂର୍ବରୁ ସେସବୁ ଉପରେ ଯାଦବ ମନ୍ତ୍ରପାଠ କରିଥିଲେ।

ଏହି ସାରା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନିୟମିତତା, ଦୁର୍ନୀତି ଓ କୁସଂସ୍କାର ଦ୍ଵାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ରହିଛି। ବିଚାର ବିଭାଗର ସେହି ଦୁଇ ଜଣ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଥିବାରୁ ତାହା ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକ ସଙ୍ଗୀନ କରିଥିଲା। ଏହି ଘଟଣାକୁ ପ୍ରଥମେ ମରାଠୀ ଖବରକାଗଜ ଲୋକମତ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଏକାଧିକ ବିବରଣୀ ପ୍ରକାଶ କରି ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିଲା। ତାହା ଏଏନଆଇଏସକୁ ୨୦୧୭ରେ ଚ୍ୟାରିଟି କମିଶନରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କଲା। ମାତ୍ର ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ସେ ସମୟରେ ଟ୍ରଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନାମଦେବ ଗରଡ଼ ବମ୍ବେ ହାଇକୋର୍ଟର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ବେଞ୍ଚ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ଟ୍ରଷ୍ଟର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ଆବେଦନ କଲେ। କୋର୍ଟ ଉଭୟ ଅଭିଯୋଗକୁ ଏକତ୍ର କରି ୨୦୨୧ରେ ପୋଲିସ ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।

“ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଭିତରେ ଆର୍ଥିକ ଅନିୟମିତତା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆସିଲା”, କହନ୍ତି ଗରଡ଼, ଯାହାଙ୍କର ଅଢ଼େଇ ଏକର ଚାଷଜମି ଅଛି। “ତାହା ସନ୍ଦେହଜନକ ଥିଲା। ସଭାରେ ମୁଁ ଦୁର୍ନୀତି ସଂକ୍ରାନ୍ତରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଲି, କିନ୍ତୁ ମତେ ଅଣଦେଖା କରିଦେଲେ। ସ୍ଥାନୀୟ ଭକ୍ତମାନେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଗରିବ ଓ ଅବହେଳିତ ଲୋକ ବୋଲି ମୁଁ କହିଲି। ତେଣୁ, ମୁଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମୁହଁ ଖୋଲିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲି”।

ଗରଡ଼ ଓ ୪୪-ବର୍ଷୀୟ ତାଙ୍କ ଓକିଲ ପଥରଡ଼ି ତାଲୁକାର ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା ହରିହର ଗାର୍ଜେ ଭୟାନକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପଦକ୍ଷେପ ପାଇଁ ଧମକ ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ। “ଯେତେବେଳେ ଲୋକମତ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଏକାଧିକ ବିବରଣୀ ପ୍ରକାଶ କଲା, ମୋ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟକୁ ବଦନାମ କରିବା ଓ ଧାର୍ମିକଭାବନାକୁ ଆଘାତ ପହଞ୍ଚାଊଛି ବୋଲି ଗୋଟିଏ ଅଭିଯୋଗ ପୋଲିସ ପାଖରେ କରାଯାଇଥିଲା”, କହନ୍ତି ଗରଡ଼। “ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତିଥର ମୁଁ ଘରୁ ବାହାରିଲେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଥିଲେ। ମୁଁ ଯେଉଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲି ସେମାନେ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ମୋ ପୁଅ ସେତେବେଳେ ଆଇନ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲା। ତାକୁ ଉପହାସ କରା ଯାଉଥିଲା: ‘ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ବାପାଙ୍କ କେସ ଲଢି ପାରିବ’। ଆମର ଯେଉଁ ପରିବାର କେବେ ବି କୌଣସି କୋର୍ଟ କେସରେ କି ପୋଲିସ କଥାରେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇନଥିଲା, ଆମ ପାଇଁ ତାହା ବହୁତ ବଡ଼ କଥା ଥିଲା”।

୫୮-ବର୍ଷୀୟ ଗରଡ଼ ପଥରଡ଼ି ତାଲୁକାର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଆମ୍ରପୁରା ତାଲୁକାରେ ଗୋଟିଏ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଗରିବ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପାଠାଗାର ଚଳାନ୍ତି। ପ୍ରତକ୍ରିୟାର ପ୍ରଖରତା ଯୋଗୁଁ ସେ ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଓ ଗାର୍ଜେଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ଵାସକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କଲେ। ଔରଙ୍ଗାବାଦ ବେଞ୍ଚ ତଦନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବା ପରେ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ ସେମାନଙ୍କ ଅଭିଯୋଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଲେ ବୋଲି ଆହୁରି ଗରଡ କହନ୍ତି।

ହମିଦ ଦାଭୋଲକର କହନ୍ତି କି ହିନ୍ଦୁ ବହୁସଂଖ୍ୟକବାଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଯୋଗୁଁ ତାହା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ନିଜକୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ବୋଲି ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଲୋକଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଣିଲେ ତାହାକୁ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି। “ଭାରତରେ ପୂଜକମାନେ ଓ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଅନୁପାତହୀନ କ୍ଷମତା ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି। “କିନ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପରିବେଶ ସେମାନେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସେହି ଅଶୋଭନୀୟ ଦଣ୍ଡବିହୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ବହୁଧା ବୃଦ୍ଧି କରୁଛି”।

କିନ୍ତୁ ସେ କହିବା ମତେ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର କୁସଂସ୍କାର-ବିରୋଧୀ ବିଲ୍‌ରେ ତାହାକୁ ଏଡ଼େଇ ଯିବା ପାଇଁ ବାଟ ରହିଛି। ହମିଦଙ୍କ ବାପା ନରେନ୍ଦ୍ର ଦାଭୋଲକର, ଯେ କି ଏଏନଆଇଏସର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ କୁସଂସ୍କାରବିରୋଧୀ ଅଭିଯାନର ପୁରୋଧା, ଏହି ବିଲ୍‌କୁ ଏକ ବାସ୍ତବତାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସାରା ଜୀବନ ଲଢ଼ିଛନ୍ତି। ୨୦୧୩ରେ ପୁଣେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ମୌଳବାଦୀମାନେ ତାଙ୍କର ସକ୍ରିୟତା ପାଇଁ ମାରିଦେଲେ – ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ସେବେଠାରୁ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଠିକ ତା’ ପରେ ପରେ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଏହି ବିଲ୍‌କୁ ଲାଗୁ କଲେ, ଏବଂ ଏହା ରାଜ୍ୟର ଏକ ଆଇନରେ ପରିଣତ ହେଲା।

“ଏହି କୁସଂସ୍କାର-ବିରୋଧୀ ବିଲ୍‌ର ଗୁରୁତ୍ଵ ହେଲା ଯେ ଏହା ବ୍ୟାପକ ଭାବେ କୁସଂସ୍କାର କିପରି କୌଣସି ଧର୍ମର ଅଂଶ ନୁହେଁ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି”, କହନ୍ତି ହମିଦ। “ଏହାକୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି”।

ଗରଡ଼ ଓ ଏଏନଆଇଏସ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିବା ପରେ ଯାହା ଆଧିଭୌତିକ ଶକ୍ତି ଓ ଚମତ୍କାରିତା ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦକ୍ଷତା ଥିବା ଦାବି କରାଯାଏ ତାହାକୁ ଅପରାଧ ରୂପେ ପରିଗଣିତ କରେ, ମୋହଟା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟିମାନଙ୍କୁ ସେହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଆରୋପିତ କରାଗଲା।

କିନ୍ତୁ ପୋଲିସ ତଦନ୍ତ ଓ ଅଧିକ କୌଣସି ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ନୈରାଶ୍ୟଜନକ ଥିଲା, ଯାହା ମୋହଟା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟର କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ। ଆର୍ଥିକ ଠକେଇ ଓ କୁସଂସ୍କାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବାରୁ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ମାଟି ତଳେ ପୋତିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥିବା ବାବା ପ୍ରଦୀପ ଯାଦବଙ୍କ ସମେତ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଗଲା। ତେବେ ଦୁଇଜଣ ଯାକ ଜଜ୍‌ଙ୍କୁ କୌଣସି ନ୍ୟାୟିକ ପରିଣତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ଯଦିଓ ବା ସେମାନଙ୍କ ନାମ ପ୍ରାଥମିକ ଅଭିଯୋଗରେ ଥିଲା, ଚାର୍ଜସିଟରେ ନଥିଲା।

ସମ୍ପ୍ରତି ଏହି କେସର ଶୁଣାଣି ଅହିଲ୍ୟାନଗର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟିକ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟଙ୍କ ଇଜଲାସରେ ଚାଲିଛି। ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟର ସିଇଓ ବା ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ସୁରେଶ ଭାଂଗେଙ୍କ ସହ ‘ପରୀ’ ପକ୍ଷରୁ ଯେତେବେଳେ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଗଲା, ସେ କହିଲେ, “ଏହି କେସ୍‌ ପୂର୍ବତନ ଟ୍ରଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଚାଲିଛି ଓ ତା’ ସହିତ ଟ୍ରଷ୍ଟର ଅଧିକନ୍ତୁ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। ପୂର୍ବତନ ଟ୍ରଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ପରିଚାଳନା ସମୟରେ ଏହା ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ସେ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ। ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ ତା’ ସହିତ କୌଣସି ଭାବେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ”।

ସାରା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରୁ ହଜାର ହଜାର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, ଓ ସେହି ଅତ୍ୟୁତ୍ସାହୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କଠାରୁ ମୋହଟା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ କୋଟିକୋଟି ଟଙ୍କା ଆଦାୟ କରି ଚାଲିଛି। ଏହା ଏକ ଧାର୍ମିକ ଟ୍ରଷ୍ଟ, ଅର୍ଥାତ ଏହା କୌଣସି ଟାକ୍ସ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏପରିକି ଏହା ଆୟବ୍ୟୟ ହିସାବ ସର୍ବସମକ୍ଷକୁ ଆଣିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ସର୍ବାଧିକ ସମୟ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଅଜଣା ମନ୍ଦିର ହୋଇ ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଏକ ବିଶାଳ ବ୍ୟବସାୟିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରାଗଲା। ଆଇନଜୀବୀ ଗାର୍ଜେ ତାଙ୍କ ପିଲାଟି ଦିନରୁ ଏହି ରୂପାନ୍ତରଣକୁ ସ୍ଵଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଛନ୍ତି। “ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବିବାହ ପାଇଁ ଦୈବିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବୀ ସବୁବେଳେ ଲୋକପ୍ରିୟ ରହିଥିଲେ”, ସେ କହନ୍ତି। “ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆସ୍ଥାର କଥା”।

କିନ୍ତୁ, ସେ ଯୋଗକରି କହନ୍ତି, ସମସ୍ୟା ହେଉଛି କି ଯେ ସେହି ଆସ୍ଥାକୁ ବ୍ୟବସାୟିକ ଲାଭ ପାଇଁ ଉପଯୋଗ କରି ଶୋଷଣ କରିବା। “ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ହେଉଛି ଯେ ଜଣେ ବିଚାରପତିଙ୍କ ପରିଚାଳନାରେ ଏହା ଘଟିବା। ଗୋଟିଏ ଧର୍ମ-ନିରପେକ୍ଷ ଦେଶରେ କାହିଁକି ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିତରେ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ଟ୍ରଷ୍ଟର ଅଂଶବିଶେଷ ହେବେ?”

ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ସୁରେଶ ଭାଂଗେ କହନ୍ତି ଯେ ଆଦାୟ ହେଉଥିବା ଅର୍ଥ ଏକାଧିକ ସମାଜ କଲ୍ୟାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେପରିକି ମରୁଡି ସମୟରେ ଟ୍ୟାଙ୍କର ଯୋଗେ ପାଣି ଯୋଗେଇବା, ଗୋଷ୍ଠୀ ବିବାହ ଆୟୋଜନ କରିବା, ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଶାଢ଼ି ଦେବା, ମାନସିକ ଅନଗ୍ରସର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସାହଯୋଗ କରିବା ଓ ଦରିଦ୍ର ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ଓଳି ମାଗଣା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଇତ୍ୟାଦି ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରାଯାଉଛି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଟ୍ରଷ୍ଟ ପକ୍ଷରୁ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ଗୋଟିଏ କୋଭିଡ-୧୯ କେନ୍ଦ୍ର ଖୋଲାଯିବା ସହ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ, ଔଷଧ ଓ ପରୀକ୍ଷା କିଟ୍ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ମୋହଟା ମନ୍ଦିର ଥିବା ପଥରଡ଼ି ତାଲୁକା ମଧ୍ୟ ହେଉଛି ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀର ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ଆଖୁ କ୍ଷେତ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ଏକ ପେଣ୍ଠସ୍ଥଳୀ। ସ୍ଵାମୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଇଜଣ ଛ’ ମାସ କାମ କରି ମାତ୍ର ୩୦,୦୦୦ରୁ ୪୦,୦୦୦ ଟଙ୍କାର ସ୍ୱଳ୍ପ ଆୟ ପାଇଁ ପଶ୍ଚିମ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଯାଇ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବାଧିକ କଷ୍ଟକର ବନ୍ଧକ ବା ଦାଦନ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।

ଅଧିକାଂଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାଙ୍କ ପାଠପଢ଼ା ବନ୍ଦ କରିଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି, କାରଣ ସେହି ପିଲାଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ପାଇଁ ଘରେ ଆଉ କେହି ନଥାନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଭାଂଗେଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ହଷ୍ଟେଲ କରିଛି ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ପ୍ରତି ୧୨୪ ଜଣ ଅନ୍ତେବାସୀ ଅଛନ୍ତି – ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୮୦ ପ୍ରତିଶତ ହେଉଛନ୍ତି ଆଖୁ କ୍ଷେତ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପିଲା।

ଅହିଲ୍ୟାନଗରରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଜଣେ ଶିକ୍ଷାବିତ ଓ ପୂର୍ବତନ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ହେରମ୍ଭ କୁଲକର୍ଣ୍ଣୀ କହନ୍ତି ଯେ ମୋହଟା ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ ଭଳି ଟ୍ରଷ୍ଟଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁ ପରିମାଣର ଅର୍ଥ ସେମାନେ ଆଦାୟ କରୁଛନ୍ତି ତା’କୁ ବିଚାରକୁ ନେଲେ, ଯାହାସବୁ ସେମାନେ କରୁଛନ୍ତି ତା’ଠାରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଅଧିକ କିଛି କରିପାରିବେ, ଓ ତେବେ ବି ଯେଉଁଭଳି କୁସଂସ୍କାରର ପ୍ରସାର କରାଯାଉଛି ତାହା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ମନେ ହୁଏନାହିଁ”, ସେ କହନ୍ତି। “କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ନେତା ମଧ୍ୟ ସେଭଳି ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ବିରୋଧୀ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରି ଦିଆଯିବ”।

ବିଡମ୍ବନାର କଥା ହେଲା ଯେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଛ’ ମାସ ପାଇଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଶହଶହ ସଂଖ୍ୟାରେ ଆଖୁକଟାଳିମାନେ ମୋହଟା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭିକ୍ଷା କରନ୍ତି।

୩୨-ବର୍ଷୀୟା କଳ୍ପନା କୋରମଲ ତାଙ୍କର ଛ’ମାସର ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା ପରିଶ୍ରମ କରିସାରି ତାଙ୍କ ଗାଁ କାରୋଡ଼ିକୁ ମେ, ୨୦୨୫ରେ ଫେରିଲେ, ଓ ବର୍ଷାଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଅମଳ ସମୟ ବେଳେ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ୧୪ ଓ ୧୩ ବର୍ଷର ଦୁଇ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଇଥିଲେ ଓ କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ପଥରଡ଼ିକୁ ଫେରିଛନ୍ତି। “ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭାରି କଷ୍ଟକର ଥିଲା”, ସେ କହନ୍ତି। “ଦିନଦିନ ଧରି ଆଖୁ କାଟିବା ଭିତରେ ପାଠ ପଢ଼ିବା ଭାରି କଷ୍ଟକର କାମ। ସେମାନେ ଠିକଠାକ ହୋମୱାର୍କ କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ତାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆମର କାହାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ହିଁ ଆମ ପିଲାମାନେ ସ୍କୁଲରେ, ଓ ପରେ ଜୀବନରେ ବି ପଛରେ ପଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି।

ସ୍ୱଳ୍ପ ଆଲୋକିତ ତାଙ୍କ ଚାଳ ଛପର ଓ ଟିଣ କାନ୍ଥ ଘେରା ଘର ଭିତରେ କଳ୍ପନା, ଯେ କି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ବାରବୁଲା ଆଦିବାସୀ ଢଙ୍ଗର ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଟନ୍ତି, ଚୁପଚାପ ବସି ବସ୍ତିରେ ରହୁଥିବା ତାଙ୍କ ସହକର୍ମୀମାନେ ଆଖପାଖରେ କିପରି ମୋହଟା ଦେବୀ ସର୍ବାଧିକ ଭାବେ ସକ୍ରିୟ ଠାକୁରାଣୀ ବୋଲି କରୁଥିବା ଆଲୋଚନା ଶୁଣନ୍ତି।

ତାଙ୍କ ଭିଣୋଇ ୪୩-ବର୍ଷୀୟ ମହାଦେବ କୋରମଲ ସେମାନଙ୍କ ବସ୍ତି ଚାରିପଟେ ମାଟି ଖୋଳୁଥିବା ବେଳେ କହନ୍ତି କି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଶାରଦାଙ୍କର କାନ ପଛପଟେ ଆବୁଟିଏ ଭଳି ଫୁଲିଥିଲା ଓ ତାହାର ଉପଶମ ପାଇଁ ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅନୁନୟ କଲା ପରେ ତାହା ଉଭେଇ ଗଲା। “ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳିଲା ପରେ ଆମେ ଆମ ଆୟ ହିସାବରେ ଯେତେ ସମ୍ଭବ ଦାନ କଲୁ”, ମହାଦେବ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି।

“ତୁମେ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କୁ କିଛି ମାଗିଲ କି?” ମୁଁ କଳ୍ପନାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ଯିଏ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଗରମ ଓ ଗୁଳୁଗୁଳି ହେଉଥିବା ଘର ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ବାଲ୍ଟିଭର୍ତ୍ତି ଆମ୍ବ ଆଚାର ବନଉଥିଲେ।

“ମୁଁ କାହିଁକି ବେକାରରେ ତାଙ୍କ ବୋଝ ବଢ଼େଇବି?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ମୋ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ମୋ ନିଜର। ତାଙ୍କର ନୁହେଁ ଯେ ସମାଧାନ କରିବେ”।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍