मु. पो. मोहटे : अंधभक्तीची 'सुवर्ण'सुगी

हा लेख पार्थ एम. एन. यांच्या पुलित्झर सेंटरच्या पाठिंबा असलेल्या मालिकेतील आहे.

केरू दहिफळे हा काही मातब्बर गृहस्थ नाही. पण 'कर्ज झालं तरी बेहत्तर!' मानून ते गावजेवण देतात. या माणसाचं शेत एक एकर. या जमिनीवरच त्यांचं टिनचं छप्पर असलेलं घर. मे-२०२५च्या पहिल्या आठवड्यात, या छोट्याशा घराजवळ जवळपास ३००० माणसांची पंगत बसली. या भंड्याऱ्याचा मेन्यू शाकाहारी.

पण खर्च : तब्बल दिड लाख रूपये!

भंडाऱ्याचा हा खर्च दहिफळेंच्या ऐपतीवरचढ. तरी हा सत्तर वर्षीय गृहस्थ सावकाराकडे गेला, कर्ज घेतलं. व्याजदर महिन्याला तीन टक्के, अर्थात ३६ रूपये द.सा.द.शे.. आदल्यासाली रब्बीच्या हंगामानं निराश केलेलं. दहिफळेंनी ३५,००० रू. खर्चून कांदा पेरलेला. पण दुष्काळी परिस्थितीनं दगा दिला. पिकाचं नुकसान नि आता हे देवीच्या भंडाऱ्यासाठीचं कर्ज, दहिफळेंची मान मोडेल.

दोन वेळा हातातोंडाची गाठ पडणं मुश्कील, अशी गत असूनही, गावजेवणाचा बेत रहित करायचा विचारही दहिफळेंच्या मनाला शिवत नाही. ते म्हणतात, "करावं लागतंय, म्हवटामायची माया, देवीच्या किरपाआशिरवादासाठी भंडारा घालावाच लागतोय!"

अहिल्यानगर (नामांतरापूर्वी-अहमदनगर) जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यातलं मोहटे गाव. या गावातील एका वळणावरच दहिफळेंचं घर. या वळणावरूनच रस्ता मोहटादेवीच्या भव्य चार मजली देवस्थानाकडे जातो. २००९ ते २०१३ या काळात मंदिराचे मजले चढलेत, असं म्हणतात, देवळाचं हे बांधकाम करायला जवळपास वीस करोड खर्चलेत. श्री क्षेत्र मोहटादेवी गडाला शक्तीपीठ म्हणून मान्यता आहे. दरवर्षी साधारण २५ लाख भक्त इथं दर्शनाला येतात.

या देवस्थानाच्या विश्वस्त मंडळावर गंभीर आरोप झाले आहेत. पण भक्तगणांना त्या आरोपांशी देणंघेणं नाही, त्यांना मतलब देवीशी. 'देवी सर्वांवर कृपा करते' अशी भक्तांची धारणा आहे.

दहिफळेंना दोन मुलं. दोघंही तिशीत आहेत. दोघांचेही स्वतंत्र संसार. ही मुलं शहरठिकाणी किरकोळ कामधंदा करून उदरनिर्वाह करतात. "माझ्या लेकांच्या प्रगतीसाठी मी भंडारा घातला." दहिफळे आपली धारणा सांगतात, "देवीनं जशी किरपा माझ्या संसारावर केली, तशीच आशिरवादाची नदर ती माझ्या पोरांवर ठेवंल"

जवळपास तीस वर्षापूर्वीची घटना, एकदा दहिफळे विहिरीवर पाण्याला गेलेले. अचानक तोल गेला नि ते कोलमडले. जबर मार बसला. या अपघातामुळं ते महिनाभर कोमात होते. दोन वर्षांपूर्वी दहिफळे दुसऱ्यांदा अशाच अपघातातून वाचले. यावेळी ते झाडावरून आंबे काढत होते. पाय सटकून ते दणकन जमिनीवर आपटले. दहिफळेंच्या मते, या दोन्ही घटना जीवघेण्या होत्या. 'केवळ देवीच्या कृपेनं यकदाच नाय, दोनदा बालंबाल वाचलो' अशी दहिफळेंची धारणा आहे.

दहिफळेंची पत्नी इंदू, यांचं वयही जवळपास सत्तरीच्या आसपास. वयपरत्वे इंदूबाईंना गुढघेदुखीनं जखडलेलं. पण देवस्थानातल्या भटारखान्यात स्वैपाकाचं काम सुरू केल्यापासून, 'तरास कमी झालाय' असं त्यांना वाटतं. आठवड्यातले सहा दिवस हे काम असतं, महिन्याला पगार मिळतो – ७०००/-रू... रोजगार हमी योजनेतही जवळपास इतकीच मजुरी मिळते. "ही आता मोहटागडाला जातीय, चढतीउतरतीय रोज दोन किलोमीटर" दहिफळे सांगतात, "आता ह्यो म्हवटादेवीचा चमत्कार नाय तर काय म्हणायचा?"

मोहटे गावच्या रहिवाशांची देवीवर गाढ श्रद्धा. त्यामुळं दरवर्षी चैत्र ते आषाढापर्यंत चार महिने गावात भंडाऱ्यांचं आयोजन होतं. हा ॠतू उन्हाळ्याचा, या काळात, एखादा शेतकरी आर्थिक हलाकीतही असू शकतो. पण काही झालं, तरी हा ना तो शेतकरी गावजेवणाची रूढी भावभक्तीनं पाळतो.

अंधश्रद्धा निर्मुलन समिती (अनिस) या संघटनेचे हमीद दाभोलकर मानतात, सर्वसाधारणपणे जनमाणसांत अदृश्य शक्तीचं भय असतंच, त्यामुळंच माणसं कसलं ना कसलं कवच शोधतच असतात. "ही भीती नि अज्ञान याचा गैरफायदा भोंदू बुवाबाबा घेतात." हमीद सांगतात, "या वर्तनव्यवहाराकडे मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनांतून पहायला हवं, काही बुवाबाबा किंवा देवस्थानं चिंतेनं पिडीत भक्तगणांच्या समस्यांना अतिरंजित करून सांगतात, नि त्या चिंतांवरचा उपाय आपल्याकडील चमत्कारीक शक्तींत असल्याचा दावा करतात. माणसांना चमत्कारानं चिंता मिटवण्याचा पर्याय सोपा व आकर्षक वाटतो. माणसाच्या मनातील ही कमजोरीच भोंदूंना फसवे दावे करायचं धाडस नि त्यातून सहिसलामत सुटायची वाटही ठेवते."

मोहटा देवस्थानाचं व्यवस्थापन श्री जगदंबा देवी सार्वजनिक ट्रस्टकडे आहे. या ट्रस्टनं २०१५ मध्ये एक लक्षणीय अधिष्ठान करायचा निर्णय घेतला. त्यानूसार सोनंजडीत ९१ तंत्रसाधनं मुर्तीखाली पुरली गेली. मंदिर प्रशासनाची ही एक अभिनव योजना होती. या अधिष्ठानाचा हेतू : 'मुर्तीखाली पुरलेलं सोनं, ब्रम्हांडातील दैवी उर्जा खेचून घेईल, या उर्जालहरींचा कृपाप्रसाद भक्तांना मिळेल.' तसंच उर्जालहरींमुळं भक्तांची 'श्रद्धा अधिक प्रगाढ' होईल, नि या 'शक्तीपीठा'कडे अधिक श्रद्धाळू येतील. पाठोपाठ देणग्यांतही वाढ होईल.

ट्रस्टने अधिष्ठान करायचा हा प्रस्ताव मंजूर केला, तेव्हा भारतीय न्यायप्रणालीत कार्यरत व्यक्ती देवस्थानच्या विश्वस्त मंडळावर होत्या. नितीन त्रिभूवन हे न्यायदंडाधिकारी व नागेश न्हावकर जिल्हा दंडाधिकारी या काळात ट्रस्टचे पदाधिकारी होते.

या ट्रस्टनं, विश्वस्त मंडळावर न्यायाधिशांच्या नेमणूकीची तरतूद आपल्या घटनेतच नमुद केलीय. या घटनेनुसार, अहमदनगरच्या जिल्हा न्यायाधिशांना ट्रस्टचं चेअरमनपद दिलं जातं. त्यामुळं दर तीन वर्षांनी नवे न्यायाधीश विश्वस्तमंडळावर चेअरमनपदी येतात.

अधिष्ठानानं मुर्तींखाली पुरलेल्या सोन्याचं वजन होतं - दोन किलो. २०२५ साली इतक्या सोन्याचा बाजारभाव होता दोन करोड. अधिष्ठानाचं 'कार्य' स्थानिक तथाकथित तंत्रविद्या मांत्रिक प्रदीप जाधव यांना दिलं गेलं. त्यांनी 'दक्षिणा' म्हणून ट्रस्टकडे २५ लाखांची मागणी केली. ट्रस्टनं ही मागणी मान्य केली. तसं करताना आपल्याच नियमांना बगल दिली. ट्रस्टच्या नियमावलीनूसार २० हजार रूपयांहून अधिक खर्चाच्या कामांसाठी निविदा मागवणं अनिवार्य. पण हे तांत्रिक अधिष्ठान 'अपवादात्मक' काम मानलं गेलं. नि जाधवांची 'फी' मंजूर झाली. त्यानंतर या तांत्रिकानं मंत्रोच्चारादी उपचारांतून प्रतिष्ठापना केली. नि मग हे सोनं पुरलं गेलं.

ही संपूर्ण प्रक्रियाच संशयाच्या घेऱ्यात आहे. नियमांना बगल दिली गेल्यानं, भ्रष्टाचाराची आशंका बळावतेच, शिवाय हा प्रकार अंधश्रद्धेला खतपाणी घालणारा आहे. हे घडतांना, न्याय व्यवस्थेतील प्रतिनिधींचं या ट्रस्टवर असणं अधिकच लज्जास्पद ठरतं. हा सारा प्रकार लोकमत या दैनिकानं वृत्तमालिकेतून उघडकीस आणला. या वृत्तमालिकेनं 'अंनिस'चं लक्ष वेधलं, नि या संघटनेनं २०१७ मध्ये धर्मादाय आयुक्तांकडे तक्रार दाखल केली. त्यानंतर दोन वर्षांनी ट्रस्टींपैकीच नामदेव गरड यांनी मुंबई उच्च न्यायालयाच्या औरंगाबाद खंडपीठात, ट्रस्टमधील अनियमिततांबाबत दावा दाखल केला. कोर्टानं अनिस व गरड यांच्या याचिकांची संयुक्त दखल घेत २०२१ मध्ये पोलिस चौकशीचे आदेश दिले.

"ट्रस्टी म्हणून काम करताना, मला आर्थिक घोटाळ्यांची कुणकुण लागली," नामदेव गरड सांगतात, "मंदिर ट्रस्टच्या कारभारात पाणी मुरतंय, हे लक्षात आल्यावर मी मिटींगमध्ये प्रश्न विचारायला लागलो. पण माझ्याकडं दुर्लक्ष केलं जायचं. मी म्हटलं, मोहटा देवीचे भक्त कोण? तर गोरगरीब, खेड्यापाड्यातली माणसं. अशा भोळ्या भक्तांची फसवणूक मला बघवंना, म्हणून मी शेवटी उघडच बोलायचं ठरवलं."

गरड नि त्यांना सहकार्य करणारे स्थानिक वकील हरिहर गर्जे (वय ४४), हे दोघंही रडारवर आले, त्यांना खुनशी विरोध होऊ लागला. धमक्या आल्या. "लोकमत पेपरात घोटाळ्याच्या बातम्या मागून बातम्या आल्या. ते बघून ट्रस्टी खवळले. माझ्या विरोधात पोलिस कम्पलेट झाली, का मी धार्मिक भावना दुखावतोय न् माझ्यामुळं ट्रस्ट बदनाम होतोय म्हणून" गरड सांगतात, "मी घराबाहेर पडलो, का माझी बायको काळजी करायची. मी साध्यासुध्यांच्या विरोधात तोंड उघडलं नव्हतं, ती माणसं पॉवरफुल होती. ह्या काळातच माझा मुलगा वकिलीचं शिक्षण घेत होता. त्याला ते गर्भित इशारा द्यायचे, का 'तुझ्या बापाची केस आता तुच लढवशील!' बापजल्मात आमच्यात कधी कुणी ना पोलिस चौकी, ना कोर्टाची पायरी चढलेली. त्यामुळं हे सगळं झेपणं जरा जडच होतं."

५८ वर्षीय गरड हे पाथर्डी नजिकच्या अमरापूर तालुक्यात एक शैक्षणिक संस्था चालवतात. तसंच स्पर्धा परिक्षांचा अभ्यास करणाऱ्या गरीब विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी ग्रंथालयही उभारलंय. ते परिसरातील प्रतिष्ठित नागरिक, पण वातावरण इतकं चिघळलेलं की, गरड यांना आठवडाभर भूमिगत रहावं लागलं. 'हिंदूंच्या धार्मिक भावना दुखावल्या' अशा संतापाची लहर ॲड. गर्जें नि गरड यांच्याविरोधात तयार केली गेली. पोलिसकेस झाली. पण औरंगाबाद खंडपीठानं चौकशीचे आदेश दिले, नि वातावरण निवळू लागलं. मंदिर ट्रस्टला त्यांच्यावरील आरोप मागे घ्यावे लागले.

हमीद दाभोलकरांच्या मते, हल्ली वाढलेल्या हिंदू बहुमतवादानं घोटाळेबाज धार्मिक ट्रस्टची एक सोय झालीय. – ट्रस्टच्या कारभारांवर आक्षेप झाले, की हे लोक भावना दुखावल्याची आवई उठवून, व्हिक्टिम कार्ड खेळतात. "भारतात पूर्वापारपासून बाबाबुवा न् धार्मिक ट्रस्टकडे सत्ता वाकवण्याची ताकद राहिलीय." हमीद म्हणतात, "पण हुळहुळ्या केल्या गेलेल्या धार्मिक भावनांच्या उन्मादामुळं या ट्रस्ट व बाबाबुवांना आणखी एक नवसंजीवनी मिळालीय."

"पण, या प्रतिकूल वातावरणातही," हमीद म्हणतात, "महाराष्ट्रात अंधश्रद्धा विरोधी विधेयकामुळं लढायची भुमी तयार झालीय." हमीद यांचे वडील नरेंद्र दाभोलकर, ते 'अंनिस'चे संस्थापक. त्यांच्या अथक पाठपुराव्यामुळंच या विधेयकाचा मसुदा झाला. दाभोलकरांची हत्या झाली, (या गुन्ह्यातील दोन मारेकऱ्यांना सजा झालीय) ही घटनाही विधेयकासाठीच्या संघर्षाचंच एक टोक होती. जीवनभर ज्यासाठी ते लढले, तो कायदा त्यांच्या मृत्यूनंतर लागलीच प्रत्यक्षात आला.

"अंधश्रद्धा विरोधी विधेयकाचं वैशिष्टच हे आहे, हा कायदा अंधश्रद्धांना कोणत्याही धर्माचा अविभाज्य भाग मानत नाही," हमीद म्हणतात, "धार्मिक भावना दुखावल्याची ढाल अंधश्रद्धांवरील पांघरूणासाठी वापरणं या कायद्यामुळं मुश्कील होणार आहे.."

गरड व 'अंनिस'च्या हस्तक्षेपामुळं मोहटे देवस्थानच्या विश्वस्तांवर याच कायद्यांतर्गत आरोपपत्र दाखल झालंय. दैवी शक्ती, तसंच चमत्कार दाखवण्याची क्षमता असल्याचे ट्रस्टचे दावे आरोपत्रात गुन्हा म्हणून नोंदवले गेलेत.

पण पोलिसांचा तपास नि कारवाईची गती संथ जाणवतीए. ही गोष्ट देवस्थान ट्रस्ट किती प्रबळ आहे, तेच अधोरेखित करते. आर्थिक हेरफेर नि अंधश्रद्धेला प्रोत्साहन देण्याच्या गुन्ह्यात केवळ पाच जणांना अटक झाली. मंत्रोपचारांनं दैवी शक्ती नि सोनं पुरून चमत्कारिक परिणांमांचा दावा करणाऱ्या प्रदीप जाधवलाही अटक झाली. पण या गुन्ह्याची योजना आखण्यात सहभागी विश्वस्त मंडळातील दोन न्यायदंडाधिकाऱ्यांना मात्र वाचवलं गेलंय. मूळ तक्रारीत त्यांची नावं असली, तरी आरोपपत्रातून ती वगळली गेलीत.

अहिल्यानगरमधील मुख्य न्यायदंडाधिकाऱ्यांपुढे सध्या हे प्रकरण सुनावणीसाठी प्रलंबित आहे. या केसची प्रगती जाणून घेण्यासाठी 'पारी'नं ट्रस्टचे विद्यमान सीईओ सुरेश भांगेंना संपर्क केला. ते म्हणाले, "तो खटला आधीच्या ट्रस्टींविरूद्ध सुरूय, घडला प्रकार मागील ट्रस्टच्या कारभाराचा भाग होता, ना मला त्या केसची काही माहिती आहे, ना नव्या विश्वस्त मंडळाचा त्या केसशी काही संबंध."

महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून भाविकांचा ताता या देवस्थानाकडे येतो. या भाविकांकडून मोहटे मंदिर ट्रस्टला कोट्यावधीत दानदक्षिणा मिळते. पण हा एक धार्मिक ट्रस्ट असल्यानं सरकारकडे कर जमा करण्याचा प्रश्नच नाही, नि या खासगी ट्रस्टचे आर्थिक व्यवहार सार्वजनिक करण्याचं बंधनही नाही.

पूर्वी हे देवस्थान दुर्लक्षित होतं. पण आता महाराष्ट्रातील नावारूपाला आलेल्या देवस्थळांपैकी ते एक आहे. ॲड. गर्जें बालपणापासून मंदिराच्या या प्रगतीचे साक्षीदार आहेत. "मोहटा देवी नवसाला पावते अशी धारणा आहे. कुणाला नौकरी धंद्यातली अडचण, कुणी मुलबाळ होत नाही म्हणून परेशान, असे भाविक देवीला साकडं घालतात." गर्जे सांगतात, "शेवटी ज्याचीत्याची श्रद्धा!"

पण गर्जे पुष्टी जोडतात, "भाविकांची श्रद्धा ही समस्या नाही, या श्रद्धेतून धंदा उभा केला जातो, भाविकांच्या भावनांशी खेळ होतो तेव्हा प्रश्न निर्माण होतो." ॲड. गर्जे संवैधानिक तत्वाचीही बाजू घेतात, "काळजीची गोष्ट म्हणजे जजच्या नाकाखाली हा उद्योग चालतोय. न्यायदंडाधिकारी हे संवैधानिक पद. निधर्मी राज्यात अशा पदांवरील माणसांचं धार्मिक ट्रस्टवर काय काम?"

ट्रस्टचे विद्यमान सीईओ सुरेश भांगे म्हणतात, "देवस्थान देणगीच्या पैशांतून बरीच सामाजिक कामं करतं. दुष्काळी काळात टँकरनं पाणी पुरवठा, सामुहिक विवाह सोहळे, मतिमंदांना मदत ही कामं तर आहेच, शिवाय भाविकांसाठी रोज दोनवेळ मोफत अन्नदान होतं. त्याशिवाय ट्रस्टनं कोविड काळात पेशंटसाठी सेंटर उभारलेलं. शिधा, औषधं न् तपासणीच्या किटस् ही वाटलेल्या."

मोहटादेवी देवस्थान पाथर्डी तालुक्यात, हा तालुका ऊसतोड मजुरांचा गढ मानला जातो. या तालुक्यातली शेकडो जोडपी सहा सहा महिने विस्थापित होतात, केवळ ३० ते ४० हजार कमावण्यासाठी. ही गरीब माणसं महाराष्ट्र किंवा कर्नाटकातील शुगरलॉबीसाठी भयंकर परिस्थितीत अमानूष श्रम करतात.

हे ऊसतोडीला जाणारे मजूर बहुतेकदा लेकरांनाही सोबत नेतात. कारण पालकांच्या अनुपस्थितीत मुलांची सुरक्षा नि देखभाल कोण करणार? परिणामी या वर्गात शाळागळतीचं प्रमाण अधिक. देवस्थानचे सीईओ भांगे सांगतात, "ऊसतोड मजुरांच्या लेकरांची ही गत पाहून, ट्रस्टने वसतीगृह सुरू केलं. सध्या या वसतीगृहामध्ये १२४ विद्यार्थी आहेत, पैकी ८० टक्के ऊसतोडीला गेलेल्यांचीच पोरं आहेत."

शिक्षणतज्ज्ञ व अहिल्यानगरस्थित शाळेचे माजी मुख्याध्यापक हेरंब कुलकर्णींच्या मते, देवस्थानामार्फत पसरलेल्या अंधश्रद्धा समर्थनीय नाहीतच, पण या मंदिर ट्रस्टचे सामाजिक उपक्रमही तोकडेच आहेत, विशेषत: ट्रस्टची आर्थिक उलाढाल पाहता, स्थानिक विकासात देवस्थानाची भुमिका कळीची ठरू शकते. "पण या देवस्थानांचं लक्ष्य स्थानिक विकासापेक्षा आपल्याच समृद्धीवर जास्त असतं." कुलकर्णी म्हणतात, "एकाही राजकारण्यात ही धमक नाही, की ते देवस्थानाला स्थानिक विकासात हातभाराची सूचना देतील, तसं केलं तर या राजकारण्यांवरही एँटी-हिंदूचं लेबल लावलं जाईल."

शोकांतिका म्हणजे, सहा महिन्यांसाठी दुसऱ्या प्रदेशात स्थलांतर करण्यापूर्वी, शेकडो ऊस तोडणी करणारे लोक मोहटा मंदिरात जातात आणि देवीचे आशीर्वाद घेतात.

कल्पना चोरमले, (वय ३२) या ऊसतोड कामगार. मे-२०२५ मध्ये त्या सहा महिन्याची ऊसतोड करून परतलेल्या. कारोडी गावात त्यांची भेट झाली. कमरतोड मेहनत करून परतलेली ही बाई आता गावी येवून आगामी खरीपासाठी शेतातील कामांत गुंतलेली. तिची दोन मुलं, एकाचं वय १४ दुसऱ्याचं १३. ही लेकरंही नुकतीच पाथर्डीहून आलेली. खास शालेय परिक्षेला बसता यावं यासाठी कल्पनानं त्यांना आणलेलं. "पेपर अवघड गेले म्हणतेत पोरं" कल्पना म्हणते, "आता रातदिन ऊसतोड करावं, का ह्या लेकरायच्या अभ्यासाकडं बघावं? आन् आम्हाला काय कळतंय लेकरायच्या घृपाठातलं? ह्याज्यामुळंच लेकरं अभ्यासात मागं पडित्येत, आन् मंग आयुक्षात तरी कशी पुढं जाणार?" कामात मग्न असलेली कल्पना स्वत:शीच पुटपुटल्यागत सांगते.

कल्पना अचानक चिडिचूप होऊन खोपटात जाते. तिची पत्र्यांची खोली, वरून गवताच्या छपरानं शाकारलीय, तरी वैशाखातील उन्हाचा ताप सोसत ती वस्तीतील लोकांच्या गप्पांकडे कान लावते. ही महाराष्ट्रातील अनुसुचित भटक्या जमातीत मोडणारी धनगरांची वस्ती. वस्तीतील गप्पांचा विषय असतो पंचक्रोशीत मोहटा देवी जागृत देवस्थान असल्याचा. कल्पना काही एक न बोलता देवीचं गुणगाण ऐकत राहते.

महादेव चोरमले (वय ४३) हा कल्पनाचा जेठ. तो वस्तीजवळ खोदकामांत मग्न. ते काम करता करताच तो मोहटा देवीच्या पॉवरची हकिगत सांगतो. महादेवची बायको शारदा. तिच्या कानामागं कसलासा टेंगुळ आलेला. महादेवनं हा टेंगूळ जावा म्हणून देवीला नवस केला. त्यानंतर तो फोड जागच्या जागी जिरला. "कुर्पा झाली, म्हणल्यावर आमच्या ऐपतीपरमानं, म्हवटा देवीच्या चर्णात मी दान धिलं. कमाईच किती ओ आमची? पण गरीबाला जमतंय तेवढं त् देवीला द्यायलाच पायजे ना!" महादेव घाम पुसत म्हणतो.

हे ऐकत बसलेल्या कल्पनाला विचारलं, 'तुम्ही नाही घातलं का साकडं कधी मोहटा देवीला?' आता कल्पना आपल्या दमट खोलीत आंब्याचं लोणचं घालण्यात गुंतलेली.

"देवीला कशापाय मागावं काय?" ती म्हणते, "माझ्या आयुक्षाचा गुतडा मीच सोडवते. देवीचं ते काम न्हाई!"

अनुवाद : प्रशांत खुंटे