મોહોટેમાં અંધશ્રદ્ધાની સોનેરી ફસલ

આ લેખ પાર્થ એમ. એન. દ્વારા રિપોર્ટ થતી અને પુલિત્ઝર સેન્ટર દ્વારા સમર્થિત એક શ્રુંખલાનો ભાગ છે.

માથે દેવાનો ડુંગર હોવા છતાં, મોહોટે ગામના કેરુ દહિફળે મે 2025ના પહેલા અઠવાડિયામાં પોતાના આખા ગામ માટે એક ભવ્ય ભોજન સમારંભનું આયોજન કરતાં અચકાયા નહીં. તેમની પતરાના છાપરાવાળી ઝૂંપડી સામે આવેલા એક એકરના ખેતરમાં લગભગ 3,000 લોકો ભેગા થયા અને ભવ્ય શાકાહારી ભોજનની મિજબાની માણી.

આનો ખર્ચ: 1.5 લાખ રૂપિયા.

70 વર્ષીય દહિફળે પાસે આટલા પૈસા હતા જ નહીં. એટલે તેઓએ એક ખાનગી શાહુકાર પાસેથી દર મહિને 3 ટકાના વ્યાજે, એટલે કે વાર્ષિક 36 ટકાના વ્યાજે ઉધાર લીધા. શિયાળુ પાકની મોસમ નિરાશાજનક રહી હોવાથી આ દેવું તેમના ગળાનો ગાળિયો વધુ કસે તેમ છે. તેઓએ ડુંગળી વાવી હતી, પરંતુ દુકાળને કારણે પાક સુકાઈ ગયો અને તેમનું 35,000 રૂપિયાનું રોકાણ ધોવાઈ ગયું.

બે ટંકના ભોજન માટે સંઘર્ષ કરવા છતાં, દહિફળેએ તે ભોજન સમારંભનું આયોજન કરવા વિશે ક્યારેય બીજો વિચાર નહોતો કર્યો. તેઓ કહે છે, “નહીં તો, દેવી મારા પર પ્રસન્ન નહીં થાય અને મારી મનોકામનાઓ પૂરી નહીં કરે.”

મોહોટે ગામ અહિલ્યાનગર (પૂર્વે અહમદનગર) જિલ્લાના પાથર્ડી તાલુકામાં આવે છે. દહિફળેનું ઘર પ્રખ્યાત મોહટા દેવી મંદિરથી નીચે ઉતરતાં એક વાંકાચૂકા રસ્તા પર આવેલું છે. આ મંદિર એક ભવ્ય ચાર માળની ઇમારત છે, જેનું 2009 થી 2013ની વચ્ચે લગભગ 20 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દુ યાત્રાધામોમાંનું એક છે, જ્યાં દર વર્ષે 25 લાખ શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે.

પરંતુ યાત્રાળુઓ જે દેવીની પૂજા કરે છે તે [મંદિર]ના સંચાલકોના શંકાસ્પદ ભૂતકાળથી આંખ આડા કાન કરે છે. મંદિરનું ટ્રસ્ટ ચલાવતા સાધુબાવાઓ ગંભીર વિવાદોમાં ફસાયેલા છે. જોકે, યાત્રાળુઓને કહેવામાં આવે છે કે તે તરફ ધ્યાન આપવા જેવું નથી. મોહટાનાં દેવી તેમના ભક્તો પર કૃપા વરસાવવા માટે જાણીતાં છે.

દહિફળેને 30 વર્ષથી વધુ વયના બે પુત્રો છે. બંને પરિણીત છે અને જુદા જુદા શહેરોમાં છૂટક મજૂરી કરીને માંડ માંડ ગુજરાન ચલાવે છે. તેઓ કહે છે, “મેં તેમના જીવનમાં પ્રગતિ થાય તે માટે ભોજન સમારંભનું આયોજન કર્યું હતું. મને ખાતરી છે કે દેવી તેમના પર પણ એવી જ કૃપા કરશે જેવી તેઓએ મારા અને મારાં પત્ની પર કરી છે.”

લગભગ 30 વર્ષ પહેલાં, ગામના કૂવામાંથી પાણી ખેંચતી વખતે, દહિફળેનું સંતુલન બગડ્યું હતું અને તેઓ કૂવામાં પડી ગયા હતા. તેમને એટલી ગંભીર ઈજા થઈ હતી કે તેઓ એક મહિના સુધી કોમામાં રહ્યા હતા. બે વર્ષ પહેલાં, તેઓ કેરી તોડવા માટે આંબાના ઝાડ પર ચઢ્યા ત્યારે તેમણે ફરીથી સંતુલન ગુમાવ્યું અને જમીન પર પટકાયા. બંને અકસ્માતો જીવલેણ બની શક્યા હોત. તેઓ માને છે કે તેઓ માત્ર દેવીની કૃપાથી જ જીવિત છે.

તેમનાં પત્ની, ઈન્દુ, જેઓ દહિફળેની જ ઉંમરનાં છે, તેમને ઘૂંટણની તકલીફ હતી. પણ જ્યારથી તેમને મંદિરના ટ્રસ્ટમાં રસોઈયા તરીકે નોકરી મળી, ત્યારથી બધું બરાબર છે. તેઓ અઠવાડિયાના છ દિવસ કામ કરીને મહિને 7,000 રૂપિયા કમાય છે − જે મહારાષ્ટ્રમાં મનરેગાના કાર્યકરની કમાણી જેટલું જ છે. તેઓ કહે છે, “હવે તેઓ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે બે કિલોમીટરનું ચઢાણ ચાલીને જાય છે. જો આ દેવીનો ચમત્કાર નથી, તો બીજું શું છે?”

મોહોટે ગામના લોકો મોહટા દેવીને ખૂબ શ્રદ્ધાથી માને છે અને દર ઉનાળામાં સતત ચાર મહિના સુધી, કોઈને કોઈ આર્થિક રીતે સંઘર્ષ કરતો ખેડૂત પરિવાર દેવીના સન્માનમાં બાકીના ગામ માટે ભોજન સમારંભનું આયોજન કરે છે.

અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલન સમિતિ (ANIS)ના હમિદ ડાભોલકર કહે છે કે સામાન્ય રીતે લોકો એક અદૃશ્ય શક્તિથી ડરે છે અને સુરક્ષિત અનુભવવા માગે છે. તેઓ કહે છે, “ભગવાનના સંરક્ષક હોવાનો દાવો કરતા સાધુબાવાઓ નિર્દોષ નાગરિકોની આ નબળાઈ અને જાગૃતિના અભાવનો લાભ ઉઠાવે છે. મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી, કેટલાક સાધુબાવાઓ અથવા મંદિર ટ્રસ્ટ ચમત્કારિક ઉપાયનું વચન આપીને તમારી સમસ્યાનું કારણ કોઈ બાહ્ય પરિબળ છે એમ તમારા મનમાં ઠસાવી દે છે. આ એક આકર્ષક વિકલ્પ છે, જેના માટે આપણી અંદર એક સહજ નબળાઈ છે જે તેમને છેતરપિંડી કરીને પણ બચી જવા દે છે.”

2015માં, મોહટા મંદિર ટ્રસ્ટ — જે સત્તાવાર રીતે શ્રી જગદંબા દેવી સાર્વજનિક ટ્રસ્ટ તરીકે ઓળખાય છે — તેણે મૂર્તિઓની નીચે સોનામાંથી બનાવેલાં 91 સાધનોને દાટવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ માટે મંદિરના પ્રસ્તાવમાં જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું કે આનો હેતુ “ભક્તોને આશીર્વાદ આપવા માટે બ્રહ્માંડમાંથી સૂક્ષ્મ ઊર્જા તરંગોને પકડવાનો” છે. આ ઊર્જા તરંગો “તેમની શ્રદ્ધામાં વધારો કરશે” અને “યાત્રાળુઓને દિવ્યતાનો અનુભવ” પણ કરાવશે, જેનાથી “મંદિરમાં વધુ દાન” આવશે.

આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી ત્યારે મળી હતી જ્યારે ન્યાયતંત્રના બે લોકો ટ્રસ્ટમાં હતા. નીતિન ત્રિભુવન, જેઓ ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ હતા, અને નાગેશ ન્હાવકર, જેઓ જિલ્લા કોર્ટના ન્યાયાધીશ હતા.

મંદિર ટ્રસ્ટનું બંધારણ એવી રીતે બનાવવામાં આવ્યું છે કે અહમદનગરના જિલ્લા ન્યાયાધીશ તેના અધ્યક્ષ બને છે. તેથી, દર ત્રણ વર્ષે કે તેથી થોડા વધુ સમયગાળે ટ્રસ્ટના અધ્યક્ષ બદલાતા રહે છે.

મંદિરની ઊર્જાને “વધારવા” માટે મૂર્તિઓની નીચે જે સોનાનાં સાધનો દાટવાનાં હતાં તેનું વજન લગભગ 2 કિલોગ્રામ હતું, જેની કિંમત 2025માં 2 કરોડ રૂપિયાથી થોડી જ ઓછી હતી. આ કાર્ય કરવા માટે, ટ્રસ્ટે સ્થાનિક ધર્મગુરુ, પ્રદીપ જાધવને પસંદ કર્યા, જેમણે આ કામ માટે 25 લાખ રૂપિયાની ફી માંગી હતી. આ મંજૂરી ટ્રસ્ટના પોતાના જ નિર્ણયની વિરુદ્ધમાં હતી, જેમાં 20,000 રૂપિયાથી વધુ ખર્ચના કોઈ પણ કામ માટે ટેન્ડર બહાર પાડવું ફરજિયાત છે. પરંતુ આ શરતને અવગણવામાં આવી કારણ કે આ કાર્ય “અસાધારણ” હતું. ટ્રસ્ટે સાધનોને દાટ્યાં તે પહેલાં જાધવે તેના પર મંત્રોચ્ચાર કર્યા હતા.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિ, ભ્રષ્ટાચાર અને અંધશ્રદ્ધાનો પ્રચાર જોવા મળતો હતો. ન્યાયતંત્રના બે સભ્યો આ ટ્રસ્ટ અને પ્રક્રિયાનો ભાગ હતા તે બાબતે પરિસ્થિતિને વધુ વણસાવી દીધી. આનો પર્દાફાશ સૌપ્રથમ મરાઠી અખબાર ‘લોકમત'માં પ્રકાશિત થયેલા લેખોની શ્રેણીમાં થયો હતો. તેના કારણે ANISએ 2017માં ચેરિટી કમિશનરની કચેરીનો સંપર્ક કર્યો હતો. માત્ર બે વર્ષ પછી, તે સમયના ટ્રસ્ટીઓમાંના એક, નામદેવ ગરડે, ટ્રસ્ટની કામગીરી સામે કાર્યવાહીની માંગ સાથે બોમ્બે હાઇકોર્ટની ઔરંગાબાદ બેંચનો સંપર્ક કર્યો હતો. કોર્ટે બંને ફરિયાદોને જોડી દીધી અને 2021માં પોલીસ તપાસનો આદેશ આપ્યો.

અઢી એકર ખેતીની જમીનના માલિક ગરડ કહે છે, “મંદિર ટ્રસ્ટની કામગીરી દરમિયાન મને આર્થિક ગેરરીતિઓ જોવા મળી હતી. તેમાં કંઈક ગરબડ લાગી રહી હતી. મેં બેઠકો દરમિયાન વારંવાર ભ્રષ્ટાચાર વિશે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા, પરંતુ મારી અવગણના કરવામાં આવી. મેં કહ્યું કે અહીંના ભક્તો ગ્રામીણ વિસ્તારોના ગરીબ અને વંચિત લોકો છે. તેથી આખરે મેં અવાજ ઉઠાવવાનું નક્કી કર્યું.”

ગરડ અને તેમના વકીલ, 44 વર્ષીય હરિહર ગરજે, જેઓ પાથર્ડી તાલુકાના સ્થાનિક છે, તેમને તેમનાં કાર્યો માટે ભારે વિરોધ અને ધમકીઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે. ગરડ કહે છે, “જ્યારે લોકમતે લેખોની શ્રેણી ચલાવી, ત્યારે મારી સામે મંદિર ટ્રસ્ટને બદનામ કરવા અને ધાર્મિક લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવા બદલ પોલીસ ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી. જ્યારે પણ હું ઘરેથી બહાર જતો ત્યારે મારી પત્ની ચિંતિત થઈ જતી. જે લોકો સામે મેં બાથ ભીડી હતી તેઓ શક્તિશાળી અને પ્રભાવશાળી હતા. તે સમયે મારો પુત્ર કાયદાનો અભ્યાસ કરતો હતો. તેને મહેણાં મારવામાં આવતાં: ‘હવે તું તારા પિતાનો કેસ લડી શકીશ.' અમારા જેવા પરિવાર માટે, જે ક્યારેય કોર્ટ કેસ કે પોલીસના મામલામાં ફસાયો ન હતો, આ મોટી વાત હતી.”

58 વર્ષીય ગરડ, પાથર્ડીને અડીને આવેલા અમરાપુર તાલુકામાં એક શૈક્ષણિક સંસ્થા અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ગરીબ બાળકો માટે પુસ્તકાલય ચલાવે છે. વિરોધને કારણે તેમને લગભગ એકાદ અઠવાડિયા માટે ગાયબ થઈ જવું પડ્યું હતું. સ્થાનિકોએ તેમના અને ગરજે પર હિન્દુ ધર્મ પર હુમલો કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. ગરડે ઉમેર્યું કે ઔરંગાબાદ બેંચે તપાસનો આદેશ આપ્યા પછી મંદિર ટ્રસ્ટે આરોપો પાછા ખેંચી લીધા હતા.

હામિદ ડાભોલકર કહે છે કે વધી રહેલા હિન્દુ બહુમતીવાદને કારણે મંદિર ટ્રસ્ટો માટે પોતાને ‘પીડિત' ગણાવીને બચી નીકળવાનો રસ્તો સરળ બની ગયો છે. જ્યારે પણ તેમની છેતરપિંડીનો પર્દાફાશ થાય છે, ત્યારે તેઓ તેને તરત જ ‘ધર્મ પર હુમલો' ગણાવી દે છે. તેઓ ઉમેરે છે, “સાધુબાવાઓ અને મંદિર ટ્રસ્ટો ભારતમાં હંમેશાંથી બેફામ સત્તા ભોગવતા આવ્યાં છે. પરંતુ અત્યારના માહોલે તેમની પહેલેથી જ ભયજનક એવી ‘દંડમુક્તિ'માં ઓર વધારો કર્યો છે.”

પરંતુ, તેઓ કહે છે, મહારાષ્ટ્રનું અંધશ્રદ્ધા વિરોધી બિલ વળતો પ્રહાર કરવાની તક જરૂર આપે છે. હમિદના પિતા, નરેન્દ્ર ડાભોલકર ANISના સ્થાપક અને અંધશ્રદ્ધા વિરોધી અભિયાનના પ્રણેતા છે. તેમણે આ બિલને વાસ્તવિકતા બનાવવા માટે જીવનભર સંઘર્ષ કર્યો હતો. 2013માં, તેમની સક્રિયતા માટે પુણેમાં હિન્દુ ધાર્મિક કટ્ટરપંથીઓ દ્વારા તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી − જેમાંથી બેને તેમની હત્યા માટે દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા છે. તે પછી થોડા જ સમય બાદ, મહારાષ્ટ્ર સરકારે આ બિલ પસાર કર્યું, અને તે રાજ્યમાં કાયદો બન્યું.

હમિદ કહે છે, “અંધશ્રદ્ધા વિરોધી બિલનું મહત્ત્વ એ છે કે તે સ્પષ્ટપણે નોંધે છે કે અંધશ્રદ્ધા કોઈ પણ ધર્મનો ભાગ નથી. આને કાયદા દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.”

ગરડ અને ANISની દખલગીરી પછી, મોહટા મંદિરના ટ્રસ્ટીઓ પર એ જ કાયદા હેઠળ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો, જે અલૌકિક શક્તિઓના દાવાઓ અને ચમત્કાર કરવાની ક્ષમતાને ગુનો ગણે છે.

પરંતુ પોલીસ−તપાસ અને આગળની કાર્યવાહી નિરાશાજનક રહી છે, જે મોહટા મંદિર ટ્રસ્ટની શક્તિ અને પ્રભાવન પરચો બતાવે છે. આર્થિક છેતરપિંડી અને અંધશ્રદ્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા બદલ માત્ર પાંચ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે, જેમાં સોનાનાં સાધનો દાટવાની યોજનાને અંજામ આપનાર ધર્મગુરુ પ્રદીપ જાધવનો પણ સમાવેશ થાય છે. જોકે, પેલા બે ન્યાયાધીશો વિરુદ્ધ કોઈ કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી. મૂળ ફરિયાદમાં તેમનાં નામ હોવા છતાં, ચાર્જશીટમાં તેમનો ઉલ્લેખ નથી.

આ કેસ હાલમાં અહિલ્યાનગરના મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ચાલી રહ્યો છે. પારી દ્વારા સંપર્ક કરવામાં આવતા, મંદિર ટ્રસ્ટના વર્તમાન CEO સુરેશ ભાંગે કહે છે, “આ કેસ અગાઉના ટ્રસ્ટીઓ સામે ચાલી રહ્યો છે અને ટ્રસ્ટને હવે તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. તે અગાઉના ટ્રસ્ટીઓના વહીવટ દરમિયાન બન્યું હતું. મને હવે તેના વિશે કંઈ ખબર નથી. મંદિર ટ્રસ્ટ હવે તેમાં સામેલ નથી.”

સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાંથી હજારો યાત્રાળુઓ આવતા હોવાથી, મોહટા મંદિર ટ્રસ્ટ શ્રદ્ધાળુ ભક્તો પાસેથી કરોડો રૂપિયા એકઠા કરતું રહે છે. આ એક ધાર્મિક ટ્રસ્ટ છે, જેનો અર્થ છે કે તેને કોઈ કર ચૂકવવો પડતો નથી. એટલું જ નહીં, તેને પોતાના હિસાબો જાહેર કરવાની પણ કોઈ ફરજ નથી.

લાંબા સમય સુધી આ એક સામાન્ય મંદિર હતું. પરંતુ હવે તે એક વિશાળ કોમર્શિયલ સ્વરૂપ લઈ ચૂક્યું છે. વકીલ ગરજે બાળપણથી આ પરિવર્તન જોયું છે. તેઓ કહે છે, “દેવી હંમેશાં તેમના ભક્તોમાં લોકપ્રિય હતાં, જેઓ નોકરી કે લગ્ન જેવી બાબતોમાં દેવીની કૃપા મેળવવા આવતા હતા. આ વ્યક્તિગત શ્રદ્ધાનો વિષય છે.”

પણ, તેઓ ઉમેરે છે કે સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે વ્યાપારી લાભ માટે એ શ્રદ્ધાનો દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે. “અને સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે એક ન્યાયાધીશ તેની દેખરેખ રાખે છે. એક બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્યમાં, બંધારણીય પદ ધરાવતી વ્યક્તિ ધાર્મિક ટ્રસ્ટનો ભાગ શા માટે હોવી જોઈએ?”

મંદિર ટ્રસ્ટના CEO સુરેશ ભાંગે કહે છે કે આ પૈસા દુષ્કાળ દરમિયાન પાણીનાં ટેન્કર પૂરાં પાડવા, સામૂહિક લગ્નોનું આયોજન, વંચિત મહિલાઓને સાડીઓનું વિતરણ, માનસિક રીતે અસ્વસ્થ લોકોને સહાય અને ગરીબ ભક્તોને દિવસમાં બે વાર નિયમિતપણે મફત ભોજન આપવા જેવાં અનેક સખાવતી કાર્યો માટે વપરાય છે. આ ઉપરાંત, ટ્રસ્ટે મહામારી દરમિયાન કોવિડ-19 સેન્ટર સ્થાપ્યું હતું, તેમજ કરિયાણું, દવાઓ અને ટેસ્ટિંગ કિટ્સનું વિતરણ કર્યું હતું.

જે પાથર્ડી તાલુકામાં મોહટા મંદિર આવેલું છે, તે સૌથી વંચિત સમુદાયોના સ્થળાંતરિત શેરડી કામદારોનું કેન્દ્ર પણ છે. છ મહિના માટે માત્ર 30,000-40,000 રૂપિયા જેવી નજીવી રકમ માટે, પતિ-પત્ની પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્ર કે કર્ણાટકમાં સ્થળાંતર કરે છે અને ભયંકર પરિસ્થિતિમાં કરાતી વેઠપ્રથાના સૌથી ક્રૂર સ્વરૂપોમાંના એકમાં જોડાય છે.

મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, પરિવારો તેમનાં બાળકોને ભણતરના ભોગે પોતાની સાથે લઈ જાય છે કારણ કે ઘરે તેમની સંભાળ રાખનાર કોઈ હોતું નથી. CEO ભાંગે કહે છે કે તે બાળકો માટે મંદિર ટ્રસ્ટ એક છાત્રાલય ચલાવે છે, જેમાં હાલમાં 124 વિદ્યાર્થીઓ રહે છે − જેમાંથી 80 ટકા શેરડી કામદારોનાં બાળકો છે.

અહિલ્યાનગરમાં રહેતા શિક્ષણવિદ્ અને ભૂતપૂર્વ શાળાના આચાર્ય હેરંભ કુલકર્ણી કહે છે કે, મોહટા જેવા મંદિર ટ્રસ્ટો જે પ્રમાણે પૈસા એકઠા કરે છે તે જોતાં, તેઓ જે કરે છે તેના કરતાં ઘણું વધારે કરી શકે છે. તેઓ ગમે તેવાં સખાવતી કામ કરે તોય તેઓ જે અંધશ્રદ્ધા ફેલાવે છે તેને યોગ્ય ઠેરવી શકાતી નથી. તેઓ કહે છે, “પણ આ ધાર્મિક ટ્રસ્ટોનું મુખ્ય ધ્યાન પૈસા બનાવવાનું હોય છે. કોઈ રાજકારણી પણ આવું સૂચન કરવાની હિંમત નહીં કરે, કારણ કે તેના પર તરત જ હિન્દુ-વિરોધીનું લેબલ લાગી જશે.”

વિડંબણા એ છે કે, છ મહિના માટે બીજા પ્રદેશમાં સ્થળાંતર કરતાં પહેલાં, સેંકડો શેરડી કામદારો મોહટા મંદિરે દર્શન કરવા જાય છે અને દેવીના આશીર્વાદ લે છે.

32 વર્ષીય કલ્પના ચોરમળે, મે 2025માં છ મહિનાની સખત મજૂરી પછી તેમના ગામ કરોડી પાછાં ફર્યાં હતાં, અને ચોમાસા પહેલાં વાવણીની મોસમની તૈયારીમાં વ્યસ્ત હતાં. તેમના 14 અને 13 વર્ષના બે પુત્રો પણ તેમની સાથે ગયા હતા અને માત્ર પરીક્ષા આપવા માટે જ પાથર્ડી પાછા ફર્યા હતા. તેઓ કહે છે, “તેમના માટે તે ખૂબ અઘરું હતું. દિવસ-રાત શેરડી કાપતાં કાપતાં ભણવું મુશ્કેલ છે. અમારામાંથી કોઈ એટલું ભણેલું નથી કે તેઓએ હોમવર્ક બરાબર કર્યું છે કે નહીં તે તપાસી શકે. આ રીતે જ અમારાં બાળકો ભણવામાં પાછળ રહી જાય છે, અને પછી જિંદગીમાં પણ પાછળ રહી જાય છે.”

ઉપર ઘાસ અને બાજુમાં પતરાથી ઢંકાયેલી તેમની ઝાંખા પ્રકાશવાળી ઝૂંપડીમાં, મહારાષ્ટ્રની એક વિચરતી જનજાતિ, ધનગર સમુદાયનાં કલ્પના, ચૂપચાપ તેમની વસાહતના સાથીઓને એ સમજાવતા સાંભળે છે કે કેવી રીતે મોહટાનાં દેવી આસપાસની સૌથી ‘જાગૃત’ દેવીઓમાંનાં એક છે.

તેમના જેઠ, 43 વર્ષીય મહાદેવ ચોરમળે, તેમની વસાહતની આસપાસ માટી ખોદતાં કહે છે કે તેમનાં પત્ની શારદાના કાન પાછળ એક ગાંઠ હતી અને દંપતીએ દેવીને તેની સંભાળ લેવા વિનંતી કરી, તો તે મટી ગઈ. મહાદેવ સમજાવે છે, “દેવી અમને આશીર્વાદ આપે પછી અમારી આવક મુજબ અમે યથાશક્તિ દાન કરીએ છીએ.”

“તમે દેવી પાસે કંઈ માગ્યું છે?” હું ગરમ અને ભેજવાળી ઝૂંપડીની અંદર ડોલ ભરીને કેરીનું અથાણું બનાવતાં કલ્પનાને પૂછું છું.

તેઓ કહે છે, “તેમને કારણ વગર શું કામ તકલીફ આપવી? મારી સમસ્યાઓ મારી પોતાની છે. એમને હલ કરવાનું કામ દેવીનું નથી.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ