আত্মহত্যাৰ পিছত জীৱিতৰ কথাহে ভাবিব লাগিব, মৃতকৰ নহয়

পইছা নহয়, খাদ্যশস্যৰ বাবে এই তিনিকুৰি বছৰ বয়স পাৰ কৰা কৃষক কমলাবাই গুধে যেতিয়াই পাৰে শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। তেওঁ জনা কামৰ ভিতৰত সেইটোৱে আছে। সেয়েহে ২৫ টকাৰ জোখৰ জোৱাৰৰ বাবে তেওঁ কেতিয়াবা ১২ ঘণ্টা পৰ্যন্ত শ্ৰম কৰে। এইখিনি তেওঁৰ নিজৰ চাৰে চাৰি একৰ মাটিত গেবাৰি খটাৰ উপৰঞ্চি কাম।

পথাৰখন হাবিৰ দাঁতিত হোৱাৰ বাবে তেওঁৰ খেতি ভাল হ’লে সেইবোৰ প্ৰায়ে বনৰীয়া জন্তুৱে খাই তহিলং কৰে। তেওঁৰ কপাহ আৰু ছয়াবিনৰ খেতি যিমানে ভাল হয়, সিমানেই সেইবোৰে বনগাহৰি আৰু নীলগাই আকৰ্ষণ কৰে। পথাৰখনৰ চাৰিওফালে জেওৰা দিবলৈ হ’লে এক লাখ টকা লাগিব, যিটো তেওঁ কল্পনাও কৰিব নোৱাৰে।

কমলাবাই হ’ল সমস্ত ভাৰতৰ প্ৰায় এক লাখতকৈও অধিক নাৰীৰ মাজৰ এগৰাকী যিয়ে ১৯৯০ৰ পৰা সংঘটিত হৈ অহা ভাৰতৰ কৃষক বিপৰ্যয়ত আত্মহত্যাৰ ঘটনাত স্বামীক হেৰুৱাইছে। তাতে তেওঁ বাস কৰে এইক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ বেছি বিধ্বস্ত এলেকাত, বিদৰ্ভত। তেওঁ গাওঁ ল’নছাৱলা আছে ৱাৰ্ধাত। সেইখন ২০০১ৰ পৰা এতিয়ালৈ প্ৰায় ৬,০০০ৰো অধিক কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ ঘটনাৰ সন্মুখীন হোৱা অঞ্চলটোৰ ছখন জিলাৰ মাজৰ এখন।

তেওঁৰ গিৰিয়েক পলাশৰাম ধাৰত পোত গৈ যোৱা বছৰ আত্মঘাতী হ’ল। আধা খহা চাল, ভিতৰলৈ হালি বেৰ দুখনেৰে গুহাহৈ পৰা ঘৰটোতে তেওঁ যুঁজখন টানি আছে, খেতিখন চলাই আছে। এই সৰু উৱঁলি পৰা ঘৰটোত পৰিয়ালটোৰ পাঁচজন সদস্য থাকে। তেওঁৰ পুত্ৰ, বোৱাৰীযেক আৰু দুই নাতিনী। সমাজৰ চকুত কমলাবাই এগৰাকী বিধৱা। নিজৰ দৃষ্টিত তেওঁ জীৱিকাৰ বাট উলিয়াবলৈ আৰু নিজৰ পৰিয়ালক সহায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা এগৰাকী ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক।

কেনেকৈনো ভূমিহীন দলিত ব্যক্তি এজন পাম এখনৰ মালিক হ’ল? সেই একে ধৰণেৰেই, যিধৰণে তেওঁ পামখন দেহে-কেহে লাগি চলাই থাকে। কমলাবাইৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো মূহুৰ্তই সংগ্ৰাম। তেওঁ কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে দিনে ১০-১২ টকা হাজিৰাত আৰম্ভ কৰিছিল। ‘‘সেই সময়ত তাৰে ঢেৰ কিবাকিবি কিনিব পৰা গৈছিল,’’ এই বুলি তেওঁ চাৰি দশকৰ আগৰ এক সময়ৰ কথা ক’লে। তাৰ উপৰি তেওঁ গৰু-ম’হৰ খাদ্যৰ বাবে গছ-পাত, ঘাঁহ গোটাই খেতিয়কক বেচি তাত আৰু অকমান যোগ দিছিল।

মোৰ মনত আছে কেনেকৈ মোৰ মায়ে ঘণ্টাৰ পিচত ঘণ্টা ধৰি চাৰা (ঘাঁহ) কাটি পিঠিত বোজালৈ খুপি খুপি খোজ কাঢ়ি সেইবোৰ নিচেই কম দামত বেচিবলৈ নিছিল,” তেওঁৰ বাবে তেওঁলোকৰ পামখন চলাই যোৱাৰ পৰিকল্পনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু পুতেক ভাস্কৰে ক’লে। তেওঁ হাঁহি মাৰি ক’লে, “মই প্ৰতি পেণ্ডা(মুঠি)ৰ বাবে ১০ পইছাকৈ পাইছিলোঁ। কিন্তু তাৰ কাৰণেই মই কিমানবাৰ যে অহা-যোৱা কৰিছিলোঁ। চাৰাৰ পৰা মই দৈনিক মাত্ৰ দহ টকাহে ঘটিব পাৰিছিলোঁ।”

তাৰমানে, প্ৰতিদিনে ১০০ পেণ্ডা ঘাঁহ গোটাই বেচিবলৈ তেওঁ নিজে হিচাব ৰাখিব পৰাতকৈ বহু বেছি কিলোমিটাৰ খোজ কাঢ়িছিল। তেওঁৰ ১৬-১৮ঘণ্টীয়া শ্ৰমৰ দিনবোৰ অৱশ্যে কামত আহিছিল। এই কষ্টকৰ উপাৰ্জনৰ পৰা তেওঁ আৰু গিৰিয়েকে টকা সাঁচি হাবিৰ দাঁতিত মাটিখিনি কিনিছিল, যিখিনি আন কোনেও নিকিনিলেহেঁতেন। সেয়া প্ৰায় ৪০ বছৰমানৰ আগৰ কথা। তেওঁ ১২,০০০ টকাৰে ৪.৫ একৰ মাটি কিনিছিল। কষ্টকৰ পাম এখনত খেতি কৰিবলৈ পৰিয়ালটোৱে সেই সময়ত গোলামৰ দৰে গেবাৰি খাটিছিল। “মোৰ আৰু এটা ল’ৰা আছিল, কিন্তু সি ঢুকাল,” তেওঁ ক’লে।

আনকি আজিও ষাঠিৰ দশকৰ মাজ বয়সতো কমলাবায়ে বহু দূৰ খোজ কাঢ়ে। “কি কৰিম? খেতিৰ পাম আমাৰ গাৱঁৰ পৰা ছয় কিল’মিটাৰ দূৰৈত। মই যেতিয়া কাম পাওঁ, তেতিয়া শ্ৰমিক হিচাপে দুপইছা আৰ্জি লওঁ। তাৰ পিচত মই আমাৰ পামলৈ গৈ ভাস্কৰ আৰু ৱনিতাক সহায় কৰোঁ।” চৰকাৰৰ প্ৰকল্পত কাম কৰাৰ বাবে তেওঁ বয়সৰ দেওনা পাৰ কৰিলে। এনেয়েও সেইবোৰত সাধাৰণতে অকলশৰীয়া মাইকী মানুহ, বিশেষকৈ বিধৱাৰ বিপক্ষে বহুতো বদ্ধমূল ধাৰণা থাকে। সেয়েহে তেওঁ অন্য যি কাম পায় কৰে।

সেইবোৰৰ মাজত, পৰিয়ালটোৱে পামখন জীপাল কৰি ৰাখিছে। সেইখন দেখাত ভাল আৰু উৎপাদনক্ষম যেন লাগে। সৰহভাগ পৰিয়ালটোৰ শ্ৰমেৰে সজা ডাঙৰ কুৱাঁ এটালৈ দেখুৱাই তেওঁ ক’লে, “এই কুৱাঁটো চাওক। এইটোকে মেৰামতি কৰি পৰিষ্কাৰ কৰিব পৰা হ’লে, আমি বহুত পানী পালোঁহেঁতেন।” কিন্তু তাৰ কাৰণে কমেও ১৫,০০০ টকা লাগিব। আৰু সেইটো পথাৰখনৰ চাৰিওফালে জেওৰা দিওঁতে হ’বলগীয়া একলাখ টকাৰ ওপৰঞ্চি খৰচ হ’ব।

সিহঁতৰ মাটিৰ এঢলীয়া ঢাল এটাৰ তলৰ ফালে ১ একৰ মাটি জলভাণ্ডাৰ এটালৈ পৰিণত কৰিব পাৰে। এইটোত তাতোকৈ বেছি পইচাৰ দৰকাৰ হ’ব। এতিয়া বেংকৰ ঋণ পোৱাটো অসম্ভৱ। আৰু তেওঁৰ জহি-খহি পৰা ঘৰটো মেৰামতি কৰিবলৈ আৰু ২৫,০০০ টকা লাগিব। “খেতিৰ লোকচানৰ ফলত ডেৰ লাখ টকাৰ ধাৰ লগাত মোৰ গিৰিটো আত্মঘাতী হৈছিল,” তেওঁ ক’লে।

সিহঁতে তাৰে কিবা অলপমান ঘূৰাই দিছিল আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা পোৱা ১ লাখ টকাৰ বেছিভাগেই পৰিয়ালটো চলোতে খৰচ হৈছিল। কিন্তু বাকীজাৰিৰ মানুহে এতিয়াও তেওঁক অসুবিধা দিবলৈ এৰা নাই। “আমি ঠিকেই কৰি আছিলোঁ। কিন্তু কেইবাবছৰো ধৰি খেতিৰ ফচল বেয়া হোৱাত আমাৰ বৰ বেছিকৈ লোকচান হৈছিল।”

আন লাখ লাখ পৰিয়ালৰ দৰে তেওঁৰ পৰিয়ালটোও দশক জোৰা আটাইতকৈ ডাঙৰ কৃষি সংকটৰ দ্বাৰা বিপৰ্যস্ত হৈছিল। নিৱেশ খৰছ বৃদ্ধি, উৎপাদন মূল্য হ্ৰাস, ঋণৰ অভাৱ, ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰৰ সমৰ্থন প্ৰত্যাহাৰ। “গাওঁখনৰ আন প্ৰত্যেকজনৰ সৈতে অৱস্থা একেই, তেওঁ ক’লে। যোৱা বছৰটোৱেও খেতিত দুৰ্যোগ আনিছিল। ভাস্কৰে বিটি-কটন লৈ ভাগ্য পৰীক্ষা কৰিছিল, তেওঁৰ বহুত লোকচান হ’ল। “আমি মাত্ৰ দুই কুইণ্টল পালোঁ,” তেওঁ ক’লে।

তাৰ পিচত, চৰকাৰে সেই লোকচানৰ ওপৰঞ্চি আৰু কিছু যোগ দিলে। যোৱা বছৰৰ শেষৰ ফালে, তেওঁক ‘সঁকাহ আঁচনি’ৰ অধীনত হিতাধিকাৰী হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে। তাৰ অধীনত কমলাবাইক ‘আধা জাৰ্ছী’ (half Jersey) গৰু এজনী কিনিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হ’ল, যিটো তেওঁ বিচৰা নাছিল। যদিও বহুলাংশে অনুবৃত্তি-মূলক ব্যৱস্থা আছিল, তেওঁ নিজৰ অংশ হিচাপে তাৰ বাবে ৫৫০০ টকা ভৰিবলগীয়া হ’ল। “গাইজনীয়ে অকলেই আমি আটাইবোৰতকৈ বেছি খাইছিল,” তেওঁ ক’লে। (দ্যা হিন্দু, ২৩ নৱেম্বৰ, ২০০৬) আৰু তাই তেনেই অকনমান গাখীৰ দিছিল।

ওলোটা ভাৰা

“তেতিয়াৰ পৰা মই দুবাৰ গৰুজনী ওভোতাই দিয়াৰ পিচতো, সিহঁতে মোক সদায় ঘূৰাই দি যায়,” তেওঁ উপায়ন্তৰ হৈ ক’লে। তেওঁ তাইক কাৰোবাক উপহাৰ দিব খুজিলেও কয়, “সেইটোক খুৱাবলৈ আমাৰ সামৰ্থ নাই।” সেই কাৰণে “মই এতিয়া গাইজনী চোৱাচিতা কৰিবলৈ মোৰ চুবুৰীয়া এজনক মাহে ৫০ টকাকৈ দিওঁ।” এক ধৰণৰ ওলোটা ভাৰা। বুজা-পৰাটো এনেকুৱা যে গৰুজনীয়ে যদি গাখীৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যিটো উচিত, তেওঁ তাৰ আধাখিনি ভাগ পাব। সেইটো ভৱিষ্যতৰ এটা আশা। বৰ্তমান কমলাবায়ে গৰু এজনীৰ যত্ন ল’বলৈ পইচা ভৰি আছে, যাৰ বাবে চৰকাৰে তেওঁৰ যতন ল’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল।

কিন্তু তেওঁ এতিয়াও নিৰুৎসাহ হোৱা নাই। কাম নোপোৱা প্ৰতিটো দিনেই তেওঁ এতিয়াও পামলৈ যাবলৈ দীঘলীয়া বাটটো খোজ কাঢ়ে। এতিয়া তেওঁৰ কণমানি কিন্তু তেজোদ্দীপ্ত নাতি-নাতিনীহঁতে তেওঁৰ সৈতে বাটত হাঁহি-ফুৰ্তিৰ পৰিৱেশ এটা গঢ়ি তোলে। সিহঁত জীয়াই থকা আৰু সিহঁতৰ ভৱিষ্যত তেওঁৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ অনুপ্ৰেৰণা। পাৰ হৈ অহা দিনবোৰৰ দৰে তেওঁ আজিও মূৰ দাঙি থিয় হৈ আছে, কিন্তু সিহঁতলৈ চকু গ’লে তেওঁ চকুপানী ধৰি ৰাখিব নোৱাৰা হয়। কমলাবায়ে ঠিৰাং কৰিছে যে আত্মহত্যাৰ পিছত মৃতকৰ নহয়, জীয়াই থকাখিনিৰ কথাহে ভাবি আগবাঢ়িব লাগিব। আৰু তেওঁ তাৰ বাবে দায়িত্ব কান্ধ পাতি লৈছে।

এই লেখাটো দ্যা হিন্দু কাকতত ২০০৭ চনৰ ২১ মে’ত প্ৰকাশ হৈছিল।

https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/Suicides-are-about-the-living-not-the-dead/article14766288.ece

অনুবাদ: ৰুবী বৰুৱা দাস