ਜੀਵਨ ਮੁੱਕ ਚੱਲਿਆ ਪਰ ਕੰਮ ਨਾ ਮੁੱਕਿਆ

ਦਨਾਮਤੀ ਮਾਝੀ ਆਪਣੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਜਿਹੇ ਟੂਥਪੇਸਟ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁੜ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

“ਮੈਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 500 ਰੁਪਏ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਬਾਕੀ ਦੀ ਰਕਮ ਮੈਂ ਲੂਣ, ਮਿਰਚਾਂ, ਸਾਬਣ, ਮਾਲਿਸ਼ ਲਈ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੁੜਾਖੂ ਖਰੀਦਣ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ।”

ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਹੀ ਦੋ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਟੂਥਪੇਸਟ ‘ਤੇ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਖਰਚਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅੱਗਿਓਂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ,“ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਲਤ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਟਖੇ [ਤੰਬਾਕੂ ਚਬਾਉਣ ਦੀ] ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਦਨਾਮਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਦੀ ਛੱਤ ਵਾਲ਼ੇ ਕੱਚੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੇ ਸਮਾਨ ਵਾਲ਼ੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕੋਡੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗੀ ਪੀਹਣ ਵਾਸਤੇ ਚੱਕੀ, ਇੱਕ ਟਾਰਚ, ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਸਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਸੌਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੱਕੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ‘ਤੇ ਪੀਹਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਾਲਾਹਾਂਡੀ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

“ਉਹ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਡੇ ਖਾਣ ਲਈ ਕੰਦ-ਮੂਲ਼ ਲੱਭ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਕੱਪੜੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਦੀ ‘ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ।”

ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਨਾਮਤੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹਨ ਨੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਦੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀ (ਸੋਟੀ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਬੱਕਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੇਮਣਾ ਨਾਲ਼ੋ-ਨਾਲ਼ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਦਨਾਮਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਨੇੜੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਬੜਾ ਵਿਅਸਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਜਾਂ ਝੋਲਾ ਛਾਪ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹਨ।

ਇਹ ਕੋਂਧ ਕਬਾਇਲੀ ਔਰਤ ਟੁਕੂਗੁੜਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 350 ਲੋਕਾਂ (ਜਨਗਣਨਾ 2011) ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲ਼ਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਂਧ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ-ਪੜਪੋਤਿਆਂ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅੱਸੀ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹੋਵੇਗੀ। “ਮੈਂ ਟੁਕੂਗੁੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ,” ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ।

“ਮੇਰੀ ਨੂੰਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਲੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ [ਦੋ] ਪੋਤੇ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਲਿਜਾਣ ਵੀ ਆਏ ਸਨ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦਨਾਮਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਪੁਈਗੁੜਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡ ਥੁਆਮੁਲ-ਰਾਮਪੁਰ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ- ਜੋ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਲਾਹਾਂਡੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਛੜੇ ਅਤੇ ਅਵਿਕਸਿਤ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਦਨਾਮਤੀ ਪੁਈਗੁੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਛੋਟੇ ਸਨ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। “ਮੈਂ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲ਼ੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਈ ਸੀ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਅੱਠ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਉਹ ਮੋਟਾ ਅਨਾਜ ਤੇ ਦਾਲ਼ਾਂ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਾਗੀ, ਕੋਸਲਾ, ਕਾਂਗੂ, ਬੀਰੀ, ਕਾਟਿੰਗ, ਕਾਂਦੂਲ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦੁਮੇਨ ਮਾਝੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਖਮਤੀ ਮਾਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੁਮੇਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬੇਟਾ, ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ ਕੰਮ ਲਈ ਪਰਵਾਸ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। “ਮੈਂ ਕੇਰਲ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਲੂਆ ਵਿਖੇ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ 500-600 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ [11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ] ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ [ਜਯੰਤੀ] ਦੀ ਯਾਦ ਸਤਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਿਆ,”24-ਸਾਲਾ ਬੀਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਹਾੜੀ ‘ਤੇ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਮ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ 21 ਸਾਲਾ- ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਂਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਥੁਆਮੁਲ ਰਾਮਪੁਰ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਹ ਲੋਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਔਸਤਨ 12,000-15,000 ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਦਨਾਮਤੀ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੰਮ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਰਾਜਫੂਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ “ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ ਹਨ।”

ਲੇਦਨਾ ਮਾਝੀ, ਦਨਾਮਤੀ ਮਾਝੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। “ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੋ ਪਰ ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੁਣਦੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ,” 61-ਸਾਲਾ ਲੇਦਨਾ ਮਾਝੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।

“ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਘਰ [ਪੀ. ਐਮ. ਏ. ਵਾਈ.] ਦੇ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂ,” ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਦਨਾਮਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ।