दानमती आजीला काम एके काम!

दानमती माझीला तुटपुंजी वृद्धा पेन्शन मिळते. त्यातली निम्मी रक्कम तिची मशेरी नि किरकोळ खर्चातच उडून जाते.

"हजार रुपय पेन्शन मिळती मला. पाश्शे रुपय मी भावाच्या सुनंला देते. ती मला जेवणखावण देती." दानमती सांगते, "बाकी मीठमिरची, तेलसाबण न् गुडाखूवर खर्च होत्यात." गुडाखू ही या भागातील तंबाखूची मशेरी.

दानमती आजी हसते, तेव्हा तिच्या बोळक्यात उरलेले दोन दात दिसतात. 'आजीबाई, एवढे पैशे तु फक्त हे दोन दात घासायला मशेरीवर खर्च करतेस', अशी थट्टा केल्यावर ती पुन्हा हसली नि म्हणाली, "गुडाखू लावल्याबिगर करमतच नाय. तुम्हाला गुटख्याची सवय असती ना तशीच मला गुडाखूची."

दानमती आजीचं घर मातीचं. छप्परही मातीच्याच कौलांचं. हे इतकं बुटकं घर, की आत शिरताना वाकूनच जावं लागतं. आत येताच, मोजक्या दोनचार वस्तू दिसतात – मातीची चुल, नाचणी कुटायचा दगडी खलबत्ता, एक टॉर्च न् थोडी बोचकीबाचकी ठेवलेली एक बांबूची टोपली. अंधारलं की, या टोपलीतली एक चादर अंथरूण आजी मातीच्या जमिनीवरच पाठ टेकते.

मी आजीशी गप्पा मारू लागलो, बोलता बोलता आजीनं दगडी जात्यावर दळण सुरू केलं. नि ती तिचं बालपण ती आठवू लागली. ओडीसातील कालाहांडीत दानमती आजीचं आयुष्य गेलंय. देशातील अत्यंत दरिद्र्यानं गांजलेला हा प्रदेश.

"लय कडू काळ पाह्यलाय मी. आमच्या पोटात दोन घास पडावं, म्हून आमच्या आयभैनी जंगलात कंदमुळं धुंडायला जायच्या. अंगावर ल्यायला एक जोड कापडंच तेवढं असायचं. सालभर तेच वापरायचं. तळ्यावर आंगुळीला गेलो, की त्यो जोड धुवायचा. न् कापडं वाळस्तवर तिथंच नागवं बसायचं, असा कडू जमाना होता त्यो..."

आम्ही पहिल्यांदा दानमतीला रस्त्याकडेला पाहिलेलं. तेव्हा तिच्या अंगात निळा टी शर्ट होता. ती नदीच्या दिशेनं वाट उतरत निघालेली. तिच्या एका हातात काठी होती, नि दुसऱ्या हातात कासरा. या कासऱ्याला एक शेळी नि तिचं करडू बांधलेलं.

दानमती आजीला आपलं नेमकं वय माहित नाही. हातापायानं आपण धडधाकट आहोत इतकं तिला पुरेसं वाटत असावं. एक दिवसही ती घरी बसून नसते. कधी ती शेळ्या वळायला जाते तर कधी मोहरीच्या शेतात मजुरीला. जाम 'बिझी लाइफ' आहे तिचं. वरचेवर भगत-भुमकाकडं किंवा झोला छाप डॉक्टरकडं जायचं, न् आपण ठणठणीत आहोत याची खातरजमा करून घ्यायची, हे मात्र ही आजी न चुकता करते.

तुकुगुडा हे कोंध जनजातीचं गाव. दानमती आजीचं वडिलोपार्जित घर या गावात आहे. या घरात ती तिच्या भावाच्या कुटुंबासोबत राहते. २०११ च्या जनगनणेनुसार तुकुगुडाची लोकसंख्या आहे ३५०. बहुतांश लोकवस्ती कोंध जनजातीची.

तिच्या मुलांनी पन्नाशी गाठलीय, शिवाय तिला शाळकरी वयाची नातवंडंही आहेत. त्या अंदाजानं आपण किमान ऐंशी वर्षाचे असावेत असं आजीला सांगते. "पण मी राहते माझ्या माहेरी, भावाच्या घरी" ती 'पारी'ला सांगते.

"माझी सून गुणाची आहे, तशीच दोन नातवंडंही. ते मला घरी न्यायलाही आलेले," ती म्हणते. परंतु, दानमती आजीला आपल्या भावाकडं माहेरात रहायलाच आवडतं. पुइगुडा गावातील तिचं घर अवघ्या १० किलोमीटर अंतरावर आहे. ही दोन्ही गावं 'थुआमुल-रामपूर' ब्लॉकमध्ये आहेत. ओडिसातील कालाहांडी जिल्ह्यातील हा अतिमागास प्रदेश.

पूर्वी ती मुलानातवंडांसोबत पुइगुडा गावात रहायची. नवरा वारला, तेव्हा तिची मुलं अगदी लहान होती. "मी एकटीनं वाढवलं पोरांना. पोरगा मोलमजुरी करायच्या लायकीचा होस्तवर त्यांचं सगळं केलं. लय कष्टात दिवस काढले. आता माझा ल्योक त्याच्या संसारात रमलाय. मला एक पोरगीही होती, ती ल्हानपणातच मेली." आजी सांगते.

दानमती आजीचा भाऊ दुमेन. त्याच्याकडं साधारण आठ एकर शेती आहे. या शेतीत ते नाचणी, कोसला, कांगू, बिरी, काटिंग, कांडूळ नि भात यासारखी भरडधान्य आणि कडधान्य पिकवतात. दुमेन नि त्यांची बायको सुखमती ही शेती कसतात.

दुमेनचा थोरला मुलगा, बीर सिंग. हा चोवीस वर्षाचा विवाहित तरूण. पूर्वी तो मोलमजुरीसाठी बाहेरगावी असायचा. "मी केरळमधील त्रिशूर जिल्ह्यातील 'अलुआ'ला होतो. तिथं मजूरी करायचो. दिवसाला साधारण ५०० ते ६०० कमवायचो. पण माझी ११ महिन्याची छोटी मुलगी व जयंती, माझी बायको, यांची खूप आठवण यायची. म्हणून मी गावीच रहायचं ठरवलं," बीर सांगतो. तो आता गावातच रोजंदारीनं कामं करतो. पण हे काम बेभरवशी. रोजच काम मिळेल याची खात्री नाही.

बीरचा धाकटा भाऊ रूप सिंग. हा २१ वर्षीय तरूण गाव सोडून हैदराबादला गेलाय. तिथं तो एका टेंट हाऊस मध्ये काम करतो. थुआमुल रामपूर तालुक्यातून खूप तरूण विस्थापन करतात. 'ग्राम विकास' या स्वयंसेवी संस्थेच्या अभ्यासानुसार, या विस्थापनाचं कारण आहे, इथलं दारिद्र्य. गरिबीमुळं या भागातील तरूणांमध्ये केरळला जाण्याचं आकर्षण आहे. तिथं ते महिन्याकाठी सरासरी १२ ते १५ हजार कमवू शकतात. अर्थातच ही तशी मामुलीच कमाई, पण गावात बेरोजगार राहण्यापेक्षा हे बरं.

दानमती आजीला वाटतं, पूर्वीपेक्षा आताचे दिवस बरे आहेत, पण या वयातही तिला आराम असा नाही. तिचा पुतण्या राजफुलसिंगही म्हणतो, "वय झालंय, तरी ती अजिबात थकलेली नाही."

लेदना माझी हा दानमतीचा धाकटा भाऊ. त्यानंच तिला तिच्या माहेरात आणलं. "तु बिनघोर रहा, काम करू नकोस, असं आम्ही कितीदा तरी तिला सांगितलं; पण ती ऐकत नाही. तिला आवडतं ते ती करते," ६१ वर्षीय लेदना म्हणतात.

दानमती आजीचा आम्ही निरोप घेतला. तेव्हा तिनं एक विनंती केली, "माझं एक काम करा, सरकारला सांगा, मला एक घर बांधून द्या. म्हणजे मी माझ्या हक्काच्या घरात राहीन." ती प्रधानमंत्री ग्रामीण आवास योजनेबद्दल बोलत होती. दानमती आजी आधीच इतकी राबतेय. सरकारी योजनांचा लाभ मिळवण्यासाठीही आणखी तिनं यातायात करावी का?