આટઆટલા વર્ષો પછીય દનામતીને આટઆટલું કામ

દનામતી માઝીને મળતા પેન્શનનો લગભગ અડધો હિસ્સો એક દંતમંજન પાછળ ખર્ચાઈ જાય છે જેમાં ગોળ અને તમાકુ જેવી સામગ્રી હોય છે.

તેઓ કહે છે, “મને 1,000 રૂપિયા પેન્શન મળે છે, જેમાંથી 500 રૂપિયા હું મારા ભાઈના દીકરાની વહુને આપી દઉં છું, જે મને ખાવાનું આપે છે.” “બાકીના પૈસા હું મીઠું, મરચું, સાબુ, માલિશ માટે તેલ અને ગુડાખુ ખરીદવામાં વાપરું છું.”

જ્યારે આ પત્રકારે તેમને મજાકમાં પૂછ્યું કે હવે મોઢામાં માંડ બે-ચાર દાંત બચ્યા છે, ત્યારે દંતમંજન પાછળ આટલો બધો ખર્ચો? આ સાંભળીને તેમણે આછું સ્મિત કરીને કબૂલ્યું, “એના વગર મને ચેન જ નથી પડતું. આ તો એક લત છે, જેવી તમારા લોકોને ગુટખાની [ચાવવાની તમાકુ] હોય છે ને, બસ એવી જ.”

દનામતી માટીના ઘરમાં રહે છે, જેનું છાપરું પણ માટીનાં નળિયાનું બનેલું છે. આ એક ઓરડીના ઘરમાં બહુ ઓછો સામાન છે અને અંદર પણ વાંકા વળીને જવું પડે છે. ઘરવખરીના નામે રાગી દળવા માટે પથ્થરની ઘંટી, એક બેટરી, માટીનો ચૂલો અને કપડાં રાખવા માટે વાંસની ટોપલી જ છે. આ વૃદ્ધ મહિલા માટીની લાદી પર જ સૂઈ જાય છે.

અમે વાતચીત શરૂ કરી કે તરત જ તેઓ પથ્થરની ઘંટી કાઢે છે અને દળતાં-દળતાં પોતાના બાળપણની વાતો કરે છે. દેશના સૌથી ગરીબ વિસ્તારોમાંનો એક એવા ઓડિશાના કાલાહાંડીમાં, ત્યાં તેઓ કેવી રીતે મોટાં થયાં એની યાદો વાગોળે છે.

“એ ખૂબ જ કપરો સમય હતો. અમારી માતાઓ અમારું પેટ ભરવા માટે જંગલમાં જઈને કંદમૂળ શોધી લાવતી હતી. અમારી પાસે પહેરવા માટે કપડાંની માત્ર એક જ જોડી રહેતી હતી, જે અમે આખું વર્ષ પહેરતાં હતાં. જ્યારે અમે ઝરણામાં નહાવા જતાં, ત્યારે કપડાં સુકાય ત્યાં સુધી અમારે એ ફરીથી પહેરવા માટે રાહ જોવી પડતી હતી.”

અમે દનામતીને પહેલવહેલી વાર રસ્તા પર જોયાં હતાં. તેમણે વાદળી રંગનું ટી-શર્ટ પહેરેલું હતું અને તેઓ નદી તરફ નીચે ઉતરી રહ્યાં હતાં. તેમના એક હાથમાં લાકડી હતી અને બીજા હાથમાં એક દોરડું હતું, જેની સાથે એક ઘેટી અને તેનું બચ્ચું તેમની સાથે સાથે ચાલી રહ્યાં હતાં.

તેમને તેમની ચોક્કસ ઉંમર તો ખબર નથી, પણ દનામતી રોજ ઘરની બહાર નીકળે છે – ક્યારેક ઘેટીઓ ચરાવે છે, તો ક્યારેક નજીકનાં સરસવનાં ખેતરોમાં કામે જાય છે, અને ઘર પણ સંભાળે છે. આમ, તેઓ એક વ્યસ્ત જીવન જીવે છે. તેઓ કહે છે કે ક્યારેક તેઓ કોઈ ભુવા કે ઝોલા છાપ ડોક્ટરને બતાવી લે છે, અને ભારપૂર્વક કહે છે કે તેઓ એકદમ સાજાંસારાં છે.

કોંધ આદિવાસી સમુદાયનાં દનામતી, ટુકુગુડામાં પોતાના ભાઈના પરિવાર સાથે તેમના પૈતૃક ઘરમાં રહે છે. આશરે 350 લોકોની વસ્તી (2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ) ધરાવતા આ ગામમાં, મુખ્યત્વે કોંધ આદિવાસીઓ વસે છે.

તેમનાં બાળકો અત્યારે સાઠ વર્ષની આસપાસની ઉંમરનાં છે અને તેમનાં પૌત્ર-પૌત્રીઓનાં બાળકો પણ શાળાએ જવા લાગ્યાં છે, એટલે તેમનું માનવું છે કે તેઓ લગભગ એંસી વર્ષનાં હશે. તેઓ પારીને જણાવે છે, “હું ટુકુગુડા ગામમાં મારા ભાઈના પરિવાર સાથે રહું છું.”

તેઓ કહે છે, “મારી વહુ બહુ ભલી છે, અને મારા [બે] પૌત્રો મને ઘરે પાછી લઈ જવા માટે આવ્યા છે.” પરંતુ દનામતીને પોતાના ભાઈ સાથે રહેવું વધારે ગમે છે. પુઈગુડામાં આવેલું તેમનું ઘર અહીંથી માત્ર 10 કિલોમીટર જ દૂર છે. આ બંને ગામો થુઆમુલ-રામપુર બ્લોકમાં આવેલાં છે − જે ઓડિશાના કાલાહાંડી જિલ્લાના સૌથી પછાત અને અવિકસિત ગામોમાં ગણાય છે.

દનામતી અગાઉ પુઈગુડા ગામમાં તેમના ઘરે તેમના દીકરા અને તેના પરિવાર સાથે રહેતાં હતાં. જ્યારે તેમનાં બાળકો બહુ નાનાં હતાં, ત્યારે જ તેમના પતિનું અવસાન થઈ ગયું હતું. તેઓ આગળ જણાવે છે, “મેં મજૂરી કરીને મારાં બાળકોનો ઉછેર કર્યો છે. એ સમય મારા માટે ખૂબ કઠિન હતો. મારે એક દીકરો છે, અને મારી દીકરી બહુ નાની ઉંમરે જ ગુજરી ગઈ હતી.”

આ પરિવાર પાસે લગભગ આઠ એકર જમીન છે, જેના પર તેઓ રાગી, કોસલા, કાંગુ, બિરિ, કાટિંગ, કાંદુલ અને ડાંગર જેવા અનાજ અને કઠોળ ઉગાડે છે. આ જમીનની દેખરેખ તેમના દીકરા દુમેન માઝી અને તેમનાં પત્ની સુખમતી માઝી કરે છે.

દુમેનનો મોટો દીકરો, બીર સિંહ માઝી, કામ માટે બહારગામ જતો હતો. 24 વર્ષીય બીર કહે છે, “હું કેરળના ત્રિશૂર જિલ્લાના આલુવામાં મજૂર તરીકે કામ કરતો હતો, અને દિવસના લગભગ 500 થી 600 રૂપિયા કમાતો હતો. પણ મને મારી [11 મહિનાની] દીકરી અને પત્ની [જયંતિ]ની બહુ યાદ આવતી હતી, એટલે હું પાછો આવી ગયો.” હવે બીર ગામમાં જ દૈનિક મજૂરી કરે છે, પણ આ કામ કાયમ નથી મળતું.

તેમના 21 વર્ષીય નાના ભાઈ રૂપ સિંહ માઝી કામની શોધમાં હૈદરાબાદ જતા રહ્યા છે અને ત્યાં એક ટેન્ટ હાઉસમાં કામ કરે છે. ગ્રામ વિકાસ નામની એક બિન-સરકારી સંસ્થાના અભ્યાસ મુજબ, થુઆમુલ-રામપુર બ્લોકમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે અને ખાસ કરીને યુવાનો અહીંથી મોટા પાયે સ્થળાંતર કરે છે. કેરળ તેમના માટે મોટું આકર્ષણ છે અને ત્યાં તેઓ મહિને સરેરાશ 12,000 થી 15,000 રૂપિયા કમાઈ શકે છે.

દનામતી કહે છે કે હવે દિવસો પહેલાં કરતાં સારા છે, પણ તેઓ મહેનત તો પહેલાં જેટલી જ કરે છે. તેમના ભત્રીજા રાજફૂલ પણ આ વાત સાથે સહમત થતાં કહે છે, “તેઓ ખૂબ જ સ્ફૂર્તિલાં છે.”

લેદના માઝી દનામતીના નાના ભાઈ છે, જેઓ તેમને અહીં રહેવા માટે લઈ આવ્યા હતા. 61 વર્ષીય લેદના માઝી કહે છે, “અમે એમને કામ કરવાની ના પાડી હતી, પણ તેઓ માનતાં જ નથી અને જે મનમાં આવે એ જ કરે છે.”

છૂટાં પડતી વખતે દનામતીના શબ્દો હતા, “મહેરબાની કરીને સરકારને કહેજો કે મને એક ઘર [PMAY અંતર્ગત] બનાવી આપે, જેથી હું ત્યાં રહી શકું.”

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા