কৰ্ম জীৱনৰ অবিৰাম পৰিক্ৰমা

কষ্টোপাৰ্জিত পেঞ্চনৰ প্ৰায় আধাখিনি টকা তেওঁ উচৰ্গা কৰে এবিধ বিশেষ দন্তমঞ্জনৰ নামত, য’ত মিহলি হৈ থাকে গুড়ৰ মিঠা স্বাদ আৰু ধঁপাতৰ তীব্ৰ সুঘ্ৰাণ।

‘‘পেঞ্চনৰ বাবে পোৱা এহেজাৰ টকাৰ পাঁচশ টকা ভাই-বোৱাৰীক দিওঁ৷ তেওঁ মোক খাদ্যৰ যোগান ধৰে৷ বাকীখিনি খৰচ কৰোঁ নিমখ, জলকীয়া, চাবোন, মালিচ কৰা তেল আৰু সেই গুড়াখুখিনি কিনোতে’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

যেতিয়া এই প্ৰতিবেদকে তেওঁক জোকাই লৈ কৈছিল যে মাত্ৰ দুটামান দাঁত বাকী থকা অৱস্থাত টুথপেষ্টৰ নামত ইমানবোৰ টকা খৰচ কৰাটো অৰ্থহীন, তেতিয়া তেওঁ মিচিকীয়াই হাঁহি স্বীকাৰ কৰিছিল, ‘‘ইয়াৰ অবিহনে মোৰ ভাল নালাগে৷ ই এক নিচাৰ দৰে, যেনেকৈ আপোনালোক সকলোৰে গুটখা খোৱাৰ নিচা থাকে৷’’

দানামতীয়ে মাটিৰ টাইলচৰ চালি থকা এটা কেঁচা ঘৰত বাস কৰে৷ নামমাত্ৰ আচবাব থকা সেই একোঠলীয়া ঘৰটোত সোমাবলৈ হ’লে এজন ব্যক্তিয়ে হাউলি ল’ব লাগে৷ ৰাগী খুন্দিবলৈ এটা শিলৰ পিহনা, এটা টৰ্চ লাইট, এটা মাটিৰ চৌকা আৰু কাপোৰ থোৱা এটা বাঁহৰ পাচি - এই কেইটাই হ’ল ঘৰটোৰ প্ৰধান সামগ্ৰী৷ বৃদ্ধা মহিলাগৰাকীয়ে মাটিৰ মজিয়াতেই শোৱে।

আমি কথা পাতিবলৈ আৰম্ভ কৰোঁতেই তেওঁ শিলৰ পিহনাটো উলিয়াই লয় আৰু দেশৰ আটাইতকৈ দৰিদ্ৰ অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম ওড়িশাৰ কালাহাণ্ডিত কটোৱা নিজৰ শৈশৱৰ স্মৃতিবোৰ ৰোমন্থন কৰি কৰি ৰাগী খুন্দিবলৈ ধৰে৷

‘‘তাহানিৰ সেই সময়বোৰ বৰ কষ্টকৰ আছিল৷ আমাক খুৱাবলৈ আমাৰ মাহঁতে হাবিলৈ গৈ গছৰ শিপা বিচাৰি আনিছিল৷ আমাৰ মাত্ৰ এযোৰেই কাপোৰ আছিল আৰু সেইযোৰ কাপোৰেই আমি গোটেই বছৰটো পিন্ধিছিলোঁ৷ যেতিয়া আমি জানত গা ধুবলৈ গৈছিলোঁ, কাপোৰযোৰ পুনৰ পিন্ধিবৰ বাবে সেইখিনি নুশুকুৱালৈকে অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হৈছিল৷

আমি দানামতীক প্ৰথমবাৰ ৰাস্তাৰ ওপৰত দেখা পাইছিলোঁ; তেওঁ এটা নীলা টি-চাৰ্ট পিন্ধি নদীৰ ফালে নামি গৈ আছিল৷ তেওঁৰ এখন হাতত এডাল লাঠি আছিল আৰু আনখন হাতত কাষে-কাষে খোজ কাঢ়ি যোৱা এজনী ভেড়া আৰু তাইৰ পোৱালিটো বান্ধি থোৱা এডাল ৰছী আছিল৷

দানামতী নিজৰ বয়স সম্পৰ্কে ভালদৰে নিশ্চিত নহয়৷ প্ৰতিদিনে তেওঁ ছাগলী চৰোৱা, ওচৰৰ সৰিয়হ পথাৰত কাম কৰা, ঘৰুৱা কাম-বন চম্ভালা আদি কামত ব্যস্ত হৈ থাকে৷ মাজে-সময়ে তেওঁ বেজ বা ওজাৰ পৰামৰ্শ লয় আৰু দৃঢ়তাৰে কয় যে তেওঁ সম্পূৰ্ণৰূপে সুস্থ৷

কন্ধ জনজাতীয় মহিলাগৰাকীয়ে টুকুগুড়াত তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ভেটিত ককায়েকৰ পৰিয়ালটোৰ সৈতে থাকে৷ গাঁওখনত প্ৰায় ৩৫০ জন লোকে বাস কৰে (২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি) য'ত মূলত কন্ধ আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলেই অন্যতম৷

তেওঁৰ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰৰ বয়সেই এতিয়া পঞ্চাছৰ ঘৰ চুইছে আৰু আজু নাতিসকল স্কুললৈ যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ সেইবাবে তেওঁ অনুমান কৰে যে তেওঁৰ বয়স প্ৰায় আশী বছৰ হৈছে৷ তেওঁ পাৰিক কয়, ‘‘মই টুকুগুড়া গাঁৱত মোৰ দাদাৰ পৰিয়ালৰ সৈতে বাস কৰোঁ৷’’

‘‘মোৰ বোৱাৰীজনী ভাল আৰু মোৰ (দুজন) নাতিয়ে মোক ঘৰলৈ ওভতাই নিবলৈ আহিছে,” তেওঁ কয়৷ কিন্তু দানামতীয়ে তেওঁৰ ককায়েকৰ লগতে থকাটো পচন্দ কৰে৷ পুইগুড়াত থকা তেওঁৰ নিজা ঘৰখন ইয়াৰ পৰা মাত্ৰ ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত৷ এই দুয়োখন গাঁও থুৱামূল-ৰামপুৰ ব্লকৰ অন্তৰ্গত আৰু ওড়িশাৰ কালাহাণ্ডি জিলাৰ অতি পিছপৰা আৰু অনুন্নত গাঁওসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম৷

দানামতীয়ে পুইগুড়া গাঁৱৰ নিজৰ ঘৰত তেওঁৰ পুত্ৰ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সৈতে বাস কৰিছিল৷ তেওঁৰ ল’ৰা-ছোৱালীকেইটা সৰু হৈ থাকোঁতেই স্বামীৰ মৃত্যু হৈছিল৷ ‘‘মই দিন হাজিৰা কৰি মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীক ডাঙৰ-দীঘল কৰিছোঁ৷ সেইখিনি সময় বৰ কঠিন সময় আছিল৷ মোৰ এজন পুত্ৰ আছে আৰু মোৰ ছোৱালীৰ অতি কম বয়সতে মৃত্যু হৈছে’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

পৰিয়ালটোৰ প্ৰায় আঠ একৰ মাটি আছে, য’ত তেওঁলোকে মিলেট আৰু দাইল যেনে ৰাগি, কোছলা, কাংগু, বিৰি, কাটিং, কাণ্ডুল আৰু ধান খেতি কৰে৷ এই সকলোবোৰ তেওঁৰ পুত্ৰ দুমেন মাঝি আৰু বোৱাৰীয়েক সুখমতী মাঝিয়ে চোৱাচিতা কৰে৷

দুমেনৰ বৰপুত্ৰ বীৰ সিং মাঝিয়ে কামৰ সন্ধানত আন ঠাইলৈ প্রবজন কৰিছিল৷ ২৪ বছৰীয়া বীৰে কয়, ‘‘মই কেৰালাৰ থ্ৰিছুৰ জিলাৰ আলুৱাত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিলোঁ আৰু দিনে প্ৰায় ৫০০ ৰ পৰা ৬০০ টকা উপাৰ্জন কৰিছিলোঁ৷ কিন্তু মোৰ [১১ মহীয়া] ছোৱালী আৰু পত্নী [জয়ন্তী]লৈ মনত পৰি থকাত মই ঘূৰি আহিলোঁ৷’’ বীৰে এতিয়া গাঁৱতে দিন হাজিৰা কৰে, কিন্তু এই কাম সদায় পোৱা নাযায়৷

তেওঁৰ ২১ বছৰীয়া সৰু ভায়েক ৰূপ সিং মাঝি হায়দৰাবাদলৈ গৈছে আৰু তাত এটা টেণ্ট হাউচত কাম কৰে৷ বেচৰকাৰী সংস্থা গ্ৰাম বিকাশৰ এক অধ্যয়ন অনুসৰি, থুয়ামূল ৰামপুৰ ব্লকত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ আটাইতকৈ বেছি আৰু বিশেষকৈ যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত বহিঃৰাজ্যলৈ কাম বিচাৰি যোৱাৰ প্ৰৱণতা অধিক৷ কেৰালা তেওঁলোকৰ বাবে এক আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰ কাৰণ তাত তেওঁলোকে মাহে গড়ে ১২,০০০ ৰ পৰা ১৫,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰিব পাৰে।

দানামতীয়ে কয় যে এতিয়া পৰিস্থিতি কিছু সহজ হৈছে যদিও তেওঁ এতিয়াও আগৰ দৰেই কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰে৷ তেওঁৰ ভতিজাক ৰাজফুলে এই কথাত হয়ভৰ দি কয়, ‘‘তেওঁ এতিয়াও বহুত সক্ৰিয়।’’

লেডনা মাঝি দানামতীৰ সৰু ভায়েক, যিয়ে তেওঁক ইয়াত থাকিবলৈ লৈ আহিছিল৷ ৬১ বছৰীয়া লেডনা মাঝিয়ে কয়, ‘‘আমি তাইক কাম নকৰিবলৈ কৈছিলোঁ, কিন্তু তাই নুশুনিলে আৰু নিজৰ ইচ্ছামতে যি ভাল পায় তাকেই কৰি থাকে৷’’

মোক বিদায় জনোৱাৰ সময়ত দানামতীয়ে কৈছিল, ‘‘অনুগ্ৰহ কৰি চৰকাৰক কওক যাতে মোক এটা ঘৰ (প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা) দিয়ে, য’ত মই থাকিব পাৰোঁ৷’’