પશ્ચિમ બંગાળનો મતુઆ સમુદાય ના ઘરનો ના ઘાટનો

મે, 2026 નો એક રવિવાર છે, અને પશ્ચિમ બંગાળના ઉત્તર 24 પરગણામાં મતુઆ સમુદાયના આધ્યાત્મિક સ્થાન ઠાકુરવાડી (સ્થાનિક ભાષામાં ઠાકુર બારી) ખાતે મોટી ભીડ એકઠી થઈ છે. પરંતુ મોટાભાગના લોકો અહીં મંદિરમાં પ્રાર્થના કરવા નથી આવ્યા. એથી વિપરીત ઉનાળાની ગરમીમાં તેઓ પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરી શકે એવા દસ્તાવેજો મેળવવાની રાહ જોતા લાંબી કતારોમાં ઊભા છે.

આ એ લોકો છે જેમના નામ (મતદાર યાદીમાંથી) કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા - મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (એસઆઈઆર - ખાસ સઘન સુધારણા) દરમિયાન જેમના નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે એવા 90 લાખથી વધુ લોકોમાં તેમનો સમાવેશ થાય છે. એપ્રિલ, 2026માં યોજાયેલી રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં તેઓ મતદાન કરી શક્યા નહોતા.

મતુઆ સમુદાયનું પ્રભુત્વ ધરાવતા 15 વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં મોટા પાયે હિન્દુ નામો કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા.

લલિતા ડ્હાલી પણ ઠાકુરવાડી ખાતેની ભીડનો એક ભાગ છે, તેઓ તેમના પતિ કાર્તિક સાથે હિન્દુ કાર્ડ મેળવવા માટે અહીં આવ્યા છે. કબિલાશપુરના રહેવાસી 43 વર્ષના આ મહિલા સ્કૂટી પર લગભગ 30 કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને અહીં આવ્યા છે. અંતિમ એસઆઇઆર યાદીમાં તેમનું નામ આવ્યું નથી, પરંતુ કાર્તિકનું નામ આવી ગયું છે.

લલિતાના દાદા અને પિતા 1950 ના દાયકામાં ભારત આવ્યા હતા, પરંતુ 1984 માં બાંગ્લાદેશ પાછા ફર્યા હતા. થોડા વર્ષોમાં તેઓ ફરી ભારત પાછા આવ્યા હતા. 53 વર્ષના કાર્તિક કહે છે, "ઓર બાબા એપાર ઓપાર કોરતો. કે જાને કોન પારે જોન્મેછે [તેમના પિતા આ તરફ અને પેલી તરફ કર્યા કરતા. કોણ જાણે તેઓ કઈ બાજુ જન્મ્યા હતા]."

મતુઆ સમુદાય 19 મી સદીના અંતમાં ઊભરી આવેલ બ્રાહ્મણ વિરોધી સંપ્રદાય છે. આ સમુદાય હરિચાંદ ઠાકુરે અવિભાજિત બંગાળના પૂર્વ ભાગમાં નીચલી જાતિઓ, મુખ્યત્વે નામશુદ્રોને સંગઠિત કર્યા એ દરમિયાન ઊભરી આવ્યો હતો. નામશુદ્રો બંગાળમાં શિડ્યુલ્ડ કાસ્ટ - અનુસૂચિત જાતિ - તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. મોટી સંખ્યામાં મતુઆ સમુદાયના લોકો મજબૂરીમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્થળાંતરિત થયા હતા અને તેમની પાસે દસ્તાવેજો પણ નથી. અયન ગુહા જણાવે છે, "વિભાજન પછી પૂર્વ પાકિસ્તાન/બાંગ્લાદેશમાં નામશુદ્રો ધાર્મિક અત્યાચારનો ભોગ પણ બન્યા હતા." યુનિવર્સિટી ઓફ સસેક્સ, યુકેના ફેલો ગુહાએ પશ્ચિમ બંગાળમાં જાતિ આધારિત રાજકારણ પર વ્યાપકપણે કામ કર્યું છે.

ઠાકુરવાડીમાં લલિતા જેવા લોકો સતત આવતા રહે છે, તેઓ નવા દસ્તાવેજો બનાવડાવવા અથવા પોતાના હાલના દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરાવવા માટે આવ્યા છે. કેટલાક લોકો હિન્દુ અને મતુઆ કાર્ડ કઢાવવાના કેટલા પૈસા થશે એ પૂછવા આવ્યા છે.

લલિતાએ હિન્દુ કાર્ડ માટે 170 રુપિયા અને સિટીઝનશિપ (નાગરિકતા) કાર્ડ માટે 500 રુપિયા ચૂકવ્યા છે. "ઓનેક ટાકા, ના [ખાસ્સા પૈસા કહેવાય, નહીં]?" તેઓ પૂછે છે અને ઉમેરે છે, "અમે ઝેરોક્ષ [ફોટોકોપી] પાછળ પણ પૈસા ખર્ચ્યા છે." લોકોએ વિવિધ કાર્ડ માટે 200 થી 850 રુપિયાની વચ્ચેની કોઈ પણ રકમ ચૂકવી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો ફક્ત નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે જ 1,000 રુપિયાથી વધુ ચૂકવ્યા છે.

મહારાષ્ટ્રમાં બાંધકામના સ્થળોએ કામ કરતા સ્થળાંતરિત મજૂર કાર્તિક કહે છે, "અમે બધા મતદારો છીએ - મારા માતાપિતા, ભાઈ, મારી ત્રણ દીકરીઓ. લલિતાના ભાઈ-બહેન... ફક્ત લલિતાનું નામ કાપી નાખવામાં આવ્યું છે."

(મતદાર યાદીમાંથી) નામ કાઢી નાખવાથી ડર પણ ફેલાયો છે. લલિતા કહે છે, "[જે લોકોના નામ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે એમના વિષે] હું ફોન પર ઘણું બધું જોઉં છું. મને ડર લાગે છે અને ચિંતા થાય છે." તેઓ હવે સિટીઝનશિપ એમેન્ડમેન્ટ એક્ટ (નાગરિકતા સુધારા અધિનિયમ) હેઠળ પોતાની નાગરિકતા માટે અરજી કરવાનો પ્રયાસ કરશે.

રીના (નામ બદલ્યું છે) ની પરિસ્થિતિ ખાસ કરીને અનિશ્ચિત છે કારણ કે તેમના પતિનું નામ કાપી નાખવામાં આવ્યું છે. ગાયઘાટા બ્લોકના ચિકનપારાના આ રહેવાસી પારીના પ્રતિનિધિને કહે છે, "એઈ દેશે આમાર કેઉ નેઈ [આ દેશમાં મારું કોઈ નથી]." તેમના પિતા, સાવકી માતા અને તેમના ભાઈ-બહેનો સહિત તેમનો પરિવાર બાંગ્લાદેશમાં છે.

40 વર્ષના રીના કહે છે કે તેમનો જન્મ બાંગ્લાદેશમાં નામશુદ્ર તરીકે થયો હતો પરંતુ મતુઆ સમુદાયના વંશવેલા કે સાંસ્કૃતિક ધોરણો વિશે તેઓ ખાસ જાણતા નથી. તેઓ લગભગ 20 વર્ષ પહેલાં ભારતમાં આવ્યા હતા. મૂળ બાંગ્લાદેશના ફરિદપુર જિલ્લાના પાટબલી ગામના રહેવાસી રીનાએ પોતાના દીકરા સાથે આ સફર ખેડી હતી, તે સમયે તેમનો દીકરો દોઢ વર્ષનો હતો.

રીના પોતાના વાંસના ઘરના આંગણામાં ઊભા રહીને કહે છે, "હું અઢી વર્ષની હતી ત્યારે મારી માતાનું અવસાન થયું હતું. મારી સાવકી માતા મને શાંતિથી રહેવા નહોતી દેતી. હું 17 વર્ષની હતી ત્યારે મારા પિતાએ મારા લગ્ન કરાવી દીધા હતા, અને મારા પતિ મને ત્રાસ આપતા હતા. આમિ ખૂપ કોષ્ટેત દિન કાટાચ્છિલામ [તે ખૂબ જ મુશ્કેલ સમય હતો]." અહીં રહ્યા છે એ બે દાયકા દરમિયાન તેઓ ક્યારેય ઘરે ગયા નથી. સૌથી નજીકની સરહદ ચોકી બોનગાંવ છે, તે તેમના હાલના રહેઠાણથી લગભગ 20 કિમી દૂર છે.

લગભગ એક દાયકા સુધી રીના નાદિયા જિલ્લાના કલ્યાણીમાં રહ્યા હતા, ત્યાં પોતાના દીકરાને ઉછેરવા માટે તેમણે ઘણાં બધાં કામ એકસાથે કર્યા - ઘરેલુ કામકાજ કરનાર શ્રમિક તરીકે, તબીબી સહાયક તરીકે અને રસોઈયા તરીકે. બીજી વાર લગ્ન કરીને જ્યારે તેઓ ચિકનપારા રહેવા ગયા ત્યારે તેમણે કેટલાક ઓળખ દસ્તાવેજો બનાવડાવ્યા પરંતુ આ વર્ષે સુધારેલી મતદાર યાદીમાં તેમનું નામ આવ્યું નહીં. તેઓ જે સુનાવણીમાં ગયા હતા તેમાં, તેઓ કહે છે, "એક કોપી કોરે ફોટો તુલ્લો ખાલી [તેઓએ ફક્ત એક ફોટો જ પાડ્યો]." દેખીતી રીતે ચિંતિત રીના પૂછે છે, "મારા માતા-પિતા તો હજી પણ બાંગ્લાદેશમાં છે તેમના દસ્તાવેજો હું કેવી રીતે રજૂ કરી શકું?"

રાજ્યના 27 લાખથી વધુ લોકોએ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ તેમના નામ રદ કરવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો પરંતુ તેમ છતાં તેઓ મતદાન કરી શક્યા નહોતા

રીનાને બીજા લગ્નથી આઠ વર્ષની દીકરી છે, તેમને પોતાના બાળકોના ભવિષ્યની પણ ચિંતા રહે છે. તેમનો દીકરો મુંબઈ સ્થળાંતરિત થયો છે, ત્યાં તે એક હોટલમાં કામ કરે છે. તેમના પતિ એક પગે વિકલાંગ છે અને તેઓ ઉત્તર બંગાળના સિલિગુડીમાં એક કેક ફેક્ટરીમાં કામ કરે છે, અને તેમણે સીએએ હેઠળ નાગરિકતા માટે અરજી કરી દીધી છે. હજી હમણાં સુધી રીના નજીકના ઘરમાં ઘરેલુ કામકાજ કરતા શ્રમિક તરીકે કામ કરતા હતા, પરંતુ હવે તેઓ તેમના પતિ અને દીકરાની ભેગી આવક પર આધાર રાખે છે.

રાજ્યના ઉત્તર 24 પરગણા જિલ્લાના ગાયઘાટા (સીડી) બ્લોકમાં આવેલા ચિકનપારામાં કેટલાક કાચા તો કેટલાક પાકા ઘરો છે. મોટી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓમાં ભરેલા હાર એ આ ગામમાં જોવા મળતું સામાન્ય દ્રશ્ય છે; અહીંના મોટાભાગના રહેવાસીઓ એ બનાવવા અને વેચવાના કામમાં રોકાયેલા છે. રહેવાસીઓ કહે છે કે મુખ્યત્વે વૃદ્ધ વસ્તીને અહીં ગામમાં પાછળ છોડીને મોટાભાગના યુવાનોએ કામ માટે સ્થળાંતર કર્યું છે.

એસઆઈઆર પછી અહીંના મોટાભાગના મતુઆ રહેવાસીઓના નામ 'અંડર એડજ્યુડિકેશન' જોવા મળ્યા. જેમના નામ મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે તેમને આવું શા માટે કરવામાં આવ્યું તેના કારણની સ્પષ્ટ ખબર નથી અને બૂથ લેવલ ઓફિસર (બીએલઓ) પાસે પણ એનો કોઈ જવાબ નથી.

ચિકનપારામાં પોતાના પાકા ઘરની બહાર બેઠેલા અમલ ક્રિષ્ના હલ્દર કહે છે: “ આમાર વોટ નેઈ તો કી હોયેચે? આમી આજ અછી કાલ નેઈ [અમે મત નથી આપી શકતા તો શું થયું હોય? હું આજે અહીં છું, કાલે કદાચ જતો પણ રહું].”

અમલ 1985 માં બાંગ્લાદેશના ખુલનાથી ભારત આવ્યા હતા. તેઓ 28 વર્ષના હતા અને તેમને કોલકાતામાં બાંધકામના સ્થળોએ કામ મળ્યું હતું અને તેઓ ઉત્તર 24 પરગણા જિલ્લાના કાનુપુરમાં રહેતા હતા. પશ્ચિમ બંગાળ આવ્યાના લગભગ આઠ મહિના પછી અમલ ચિકનપારા ગયા હતા અને ત્યાં તેમને ખેતમજૂર તરીકે કામ મળ્યું હતું.

તેમના સમુદાયના બીજા ઘણા લોકોની જેમ અમલે અગાઉની બે ચૂંટણીઓમાં મમતા બેનર્જીની આગેવાની હેઠળની ઓલ ઈન્ડિયા તૃણમૂલ કોંગ્રેસને મત આપ્યો હતો. વર્ષોથી વિવિધ રાજકીય પક્ષોએ મતુઆ મહાસંઘના મહિલા વડા બિનાપાની દેવી - જેઓ સમુદાયના સભ્યોમાં બોરોમા તરીકે પણ ઓળખાય છે - નો ટેકો મેળવ્યો છે. બિનાપાણી દેવી ગુરુચંદ ઠાકુરના પૌત્ર અને આ વિસ્તારમાં મતુઆ મહાસંઘની સ્થાપના કરનર પી. આર. ઠાકુરના પત્ની હતા. 2019 માં બિનાપાની દેવીનું અવસાન થયું હતું અને પરિવારમાં રાજકીય જોડાણો અંગેનું વિભાજન વધુ મજબૂત બન્યું હતું.

2023 માં માલદાહમાં એક જાહેર સભામાં જ્યારે મમતા બેનર્જીએ આ સમુદાયના બીજા આધ્યાત્મિક નેતા ગુરુચાંદ ઠાકુરના નામનો 'ગોરુ-ચાંદ' એવો ખોટો ઉચ્ચાર કર્યો ત્યારે અમલનું બેનર્જી પ્રત્યેનું માન ઊતરી ગયું. અમલ માથું હલાવતા કહે છે, "આમાર ઠાકુર કે જે ગોરુ બોલે, તર સાથે આમી નાઈ, નાઈ, નાઈ [મારા ભગવાનને જે ગાય કહે તેને હું ટેકો નહીં આપું, નહીં, નહીં ને નહીં]."

તેઓ હવે પોતાના ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) માટેના સમર્થન વિશે ખુલ્લેઆમ વાત કરી રહ્યા છે, અને આ મતવિસ્તારમાં ભાજપની સભાઓમાં નિયમિતપણે હાજરી આપે છે.

2020 માં તેઓ બોનગાંવમાં ભાજપની સભામાં હાજરી આપવા જતા હતા ત્યારે થયેલા અકસ્માતને કારણે અમલને કામ મળવાનું અશક્ય બની ગયું છે. તેમની પત્ની શાસ્વતી માળા બનાવીને કોલકાતાના બાઘાજતિન બજારમાં વેચે છે, તેઓ મહિને 4,000 રુપિયા કમાય છે. તેમનું નામ પણ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યું છે. અમલે હાલ મુંબઈમાં સ્થળાંતરિત શ્રમિક તરીકે કામ કરતા તેમના દીકરા વતી પણ અરજી કરી છે.

અમલ કહે છે કે 2019 માં અમલમાં આવેલા સિટીઝન અમેન્ડમેન્ટ એક્ટ (સીએએ - નાગરિકતા સુધારા અધિનિયમ) હેઠળ નાગરિકતા માટે અરજી કરવા માટે તેઓ પોતાના હિન્દુ અને મતુઆ કાર્ડ સાથે ઠાકુરવાડી જઈ આવ્યા છે. આ અધિનિયમ અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં ધાર્મિક રીતે સતાવવામાં આવેલી લઘુમતીઓને, જો તેઓ 31 મી ડિસેમ્બર, 2014 પહેલા આ દેશમાં આવ્યા હોય તો, ભારતમાં નાગરિકતા મેળવવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે.

આ વિસ્તારના નવા ચૂંટાયેલા ધારાસભ્ય, સુબ્રતા ઠાકુર, આધ્યાત્મિક નેતા હરિચાંદ ઠાકુરના સીધા વંશજ છે. ગાયઘાટાના આ ધારાસભ્ય કહે છે, "હિન્દુ દેર રોક્ખા કોરતે હોબે ["આપણે હિન્દુઓનું રક્ષણ કરવું પડશે]," અને ફરીથી કહે છે કે આમાં તમામ જાતિ જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ સીએએને મતુઆ સમુદાયનું માટે 'રોક્ખા કોબોચ' અથવા ઢાલ કહે છે.તેઓ સમજાવે છે, "આ જ કારણથી જ મતુઆઓએ પણ અમને મોટી સંખ્યામાં મત આપ્યા છે."

જોકે, તૃણમૂલ રાજ્યસભાના સાંસદ મમતા બાલા ઠાકુરે પારીના પ્રતિનિધિને જણાવ્યું હતું કે મોટી સંખ્યામાં મતુઆઓ ભયમાં અને પોતાના ભાવિની સ્પષ્ટતા વિના જીવી રહ્યા છે. "લોકો વિવિધ દસ્તાવેજો બનાવવા માટે ભાગદોડ કરી રહ્યા છે. આપણે સરકારને અટકાયત શિબિરો ખોલતી જોઈ રહ્યા છીએ ત્યારે મતુઆઓ તેમના નસીબમાં શું લખ્યું હશે એ વિચારે ડરી ગયા છે."

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા