পশ্চিমবংগত নাগৰিকত্বক লৈ শংকাত মতুৱাসকল

২০২৬ৰ মে’ মাহৰ দেওবাৰটোত পশ্চিমবংগৰ উত্তৰ চৌব্বিছ পৰগনা জিলাৰ মতুৱা সম্প্ৰদায়ৰ আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰস্থল ঠাকুৰবাৰীত বহুলোকৰ সমাগম ঘটিছে। কিন্তু তেওঁলোক তাত ধৰ্মীয় কাৰণত নহয়, আন এক বিশেষ কাৰণতহে সমবেত হৈছে। প্ৰচণ্ড গৰমকো নেওচি তেওঁলোক গোট খাইছে নিজৰ নাগৰিকত্ব প্ৰমাণ কৰিবপৰা নথি-পত্ৰ সংগ্ৰহৰ আশাত। দীঘলীয়া শাৰীত তেওঁলোক থিয় দি ৰৈছে।

এইসকল লোকে ২০২৬ৰ এপ্ৰিলত অনুষ্ঠিত ৰাজ্যিক বিধানসভা নিৰ্বাচনত ভোট দিব পৰা নাছিল। কিয়নো ভোটাৰ তালিকাৰ বিশেষ বিস্তৃত পুনৰীক্ষণ চমুকৈ এছ.আই.আৰ.ৰ সময়ত যি ৯০ লাখৰো অধিক নাম কৰ্তন কৰা হৈছিল, এইসকল সেই ভুক্তভোগী।

মতুৱা সম্প্ৰদায়ৰ লোক অধ্যুষিত ১৫ টা বিধানসভা সমষ্টিত বৃহৎ সংখ্যক হিন্দুৰ নাম কৰ্তন কৰা হৈছিল।

সেই ভীৰৰ মাজৰ এগৰাকী ললিতা ঢালি। তেওঁ নিজৰ স্বামী কাৰ্তিকৰ সৈতে ‘হিন্দু কাৰ্ড’ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছে। কাবিলাসপুৰৰ ৪৩ বছৰীয়া বাসিন্দাগৰাকীয়ে প্ৰায় ৩০ কিলোমিটাৰ পথ স্কুটাৰ চলাই ইয়ালৈ আহিছে। কাৰণ তেওঁৰ নাম তালিকাৰ পৰা ডিলিট হৈছে। পুনৰীক্ষণৰ চূড়ান্ত তালিকাত স্বামী কাৰ্তিকৰ নাম আছে যদিও তেওঁ নাম নাই।

ললিতাৰ ককা আৰু পিতৃ ১৯৫০ৰ দশকত ভাৰতলৈ আহিছিল যদিও ১৯৮৪ত পুনৰ বাংলাদেশলৈ উভতি যায়। তাৰ কেইবছৰমানৰ পিছত তেওঁলোক পুনৰ ভাৰতলৈ আহে। ৫৩ বছৰীয়া কাৰ্তিকে কয়, “ওৰ বাবা ইপাৰ অ’পাৰ কৰতো। কে জানে কোন পাৰে জন্মৈছে (তেওঁৰ দেউতাকে ইপাৰ-সিপাৰ কৰি আছিল। কোনে জানে তেওঁৰ জন্ম ইপাৰে নে সিপাৰে হৈছিল)।”

১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালে গঢ় লৈ উঠা ব্ৰাহ্মণ্যবাদ-বিৰোধী সম্প্ৰদায় এই মতুৱাসকল। অবিভক্ত বংগৰ পূব অংশত হৰিচন্দ ঠাকুৰৰ নেতৃত্বত নিম্নবৰ্গৰ জাতিসমূহ, বিশেষকৈ নমঃশূদ্ৰসকলৰ একত্ৰীকৰণৰ সময়ত মতুৱাসকলৰ আত্মপ্ৰকাশ ঘটিছিল। বিপন্ন অৱস্থাত বহু মতুৱা পশ্চিমবংগলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ হাতত বৈধ নথিপত্ৰ নাছিল। যুক্তৰাজ্যৰ ছাছেক্স বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৱেষক অয়ন গুহই লিখিছে, “দেশ বিভাজনৰ পিছত পূব পাকিস্তান/বাংলাদেশতো নমঃশূদ্ৰসকল ধৰ্মীয় নিৰ্যাতনৰ বলি হৈছিল।” গুহই পশ্চিমবংগৰ জাতিগত ৰাজনীতিৰ ওপৰত ব্যাপক গৱেষণা কৰিছে।

ঠাকুৰবাৰীত ললিতাৰ দৰে বহু মানুহৰ আগমন ঘটিয়ে আছে। তেওঁলোকে হয় নতুন নথি বিচাৰি আহিছে, নাইবা পুৰণি নথি সত্যাপিত কৰাবলৈ আহিছে। কিছুমানে আকৌ হিন্দু আৰু মতুৱা কাৰ্ড বনাবলৈ কিমান পইচা লাগিব, তাকেই সুধিবলৈ আহিছে।

ললিতাই হিন্দু কাৰ্ডৰ বাবে ১৭০ টকা আৰু নাগৰিকত্ব কাৰ্ডৰ বাবে ৫০০ টকা দিছে। “অনেক টাকা, না (বহুত টকা, নহয়নে)?” তেওঁ সুধিছে আৰু লগতে যোগ দিছে, “আমাৰ কাগজ-পত্ৰ জেৰক্স কৰোঁতেও পইচা গৈছে।” বিভিন্ন কাৰ্ডৰ বাবে মানুহে ২০০ ৰ পৰা ৮৫০ টকালৈকে দিছে। কিছুমানে কেৱল নাগৰিকত্ব প্ৰমাণৰ বাবে হাজাৰ টকাৰো বেছি দিছে।

মহাৰাষ্ট্ৰৰ নিৰ্মাণ ছাইটত কাম কৰা প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক কাৰ্তিকে কয়, “মোৰ মা-দেউতা, ভাইটি, মোৰ তিনিগৰাকী কন্যা - আটাইৰে ভোটাধিকাৰ আছে। ললিতাৰ ভাই-ভনীকেইগৰাকীৰো আছে... কেৱল তাইৰ নামটোহে কাটিছে।”

নাম কৰ্তনৰ ফলত তেওঁলোকৰ মনত ভয়ো সোমাইছে। “ফোনত কিবাকিবি ধেৰ দেখি থাকো (যিসকলৰ নাম ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা কাটি দিয়া হৈছে)। ভয় খাইছো। চিন্তাই লাগি থাকে,” ললিতাই কয়। তেওঁ এতিয়া নাগৰিকত্ব সংশোধন আইনৰ জৰিয়তে নিজৰ নাগৰিকত্বৰ বাবে আবেদন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব।

ৰীণাৰ (নাম সলনি কৰা হৈছে) ক্ষেত্রত সমস্যাটো আৰু জটিল। তেওঁৰ গিৰীয়েকৰ নাম ভোটাৰ পুনৰীক্ষণত কটা গৈছে। গাইঘাটা ব্লকৰ অন্তৰ্ভুক্ত চিকনপাৰাৰ এইগৰাকী বাসিন্দাই পাৰিক কয়, “এই দেশে আমাৰ কেউ নেই (এই দেশত আমাৰ কোনো নাই)।” তেওঁৰ পিতৃ, মাহী আই আৰু ভাই-ভনীকে ধৰি গোটেই পৰিয়ালটো বাংলাদেশত আছে।

দুকুৰি বছৰ বয়সৰ ৰীণাই কয় যে তেওঁ জন্ম বাংলাদেশত, নমঃশূদ্ৰ পৰিয়াল এটাত। কিন্তু মতুৱা সম্প্ৰদায়ৰ বংশাৱলী বা সাংস্কৃতিক নীতি-নিয়মৰ বিষয়ে তেওঁ বিশেষ একো নাজানে। প্ৰায় ২০ বছৰ আগতে তেওঁ ভাৰতলৈ আহিছিল। মূলতঃ বাংলাদেশৰ ফৰিদপুৰ জিলাৰ পাটবালি গাঁৱৰ পৰা তেওঁ নিজৰ ডেৰ বছৰীয়া সন্তানটোক লৈ তেওঁ ইয়ালৈ আহিছিল।

“মোৰ ডেৰ বছৰ হওতেই মা ঢুকাল। মাহীআয়ে মোক শান্তিত থাকিবলৈ দিয়া নাছিল। মোৰ ১৭ বছৰ নহওতেও দেউতাই মোক এজনলৈ গতাই দিলে। স্বামীয়ে মোৰ ওপৰত অত্যাচাৰ চলাইছিল। আমি খুব কষ্টে দিন কাটামু (বৰ কষ্টত দিন নিয়াইছো),” কেঁচা ঘৰটোৰ চোতালত থিয় হৈ ৰীণাই কয়। এই মাটিত তেওঁৰ দুটা দশক হ’ল, কেতিয়াও জন্মস্থানলৈ যোৱা নাই। নিকটৱৰ্তী সীমান্ত পহৰা চকীটোলৈ তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা ২০ কিলোমিটাৰ দূৰত্ব।

ৰীণাই প্ৰায় এটা দশক কল্যাণী জিলাত আছিল। পুত্ৰ সন্তানটিক পোহপাল দিবলৈ তেওঁ মানুহৰ ঘৰে ঘৰে কাম কৰিছিল, চিকিৎসা সহায়িকা আৰু ৰান্ধনী হিচাপেও আছিল। দ্বিতীয়বাৰ বিয়া হোৱাৰ পিছত তেওঁ চিকনপাৰালৈ আহে। তাত তেওঁ পৰিচয়ৰ নথি বনালে যদিও এইবছৰৰ সংশোধিত ভোটাৰ তালিকাত তেওঁৰ নামটো নাহিল। তেওঁ উপস্থিত থকা এটা শুনানিত “এক কপি কৰে ফটো তুললো খালি (কেৱল এখন ফটো তুলিলে)।” চিন্তাগ্ৰস্ত ৰীণাই প্ৰশ্ন কৰে, “এতিয়াও বাংলাদেশত থকা মোৰ মা-দেউতাৰ নথিপত্ৰ মই কেনেকৈ আনিম?”

বিদেশী ন্যায়াধীকৰণত ৰাজ্যখনৰ ২৭ লাখৰো অধিক লোকে নাম কৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে আবেদন জনাইছিল যদিও তেওঁলোকে ভোটদান কৰিব নোৱাৰিলে।

দ্বিতীয় বিবাহৰ পিছত আঠ বছৰীয়া কন্যা সন্তান থকা ৰীণাই নিজৰ সন্তানহালৰ ভৱিষ্যতক লৈও চিন্তিত। তেওঁৰ ল’ৰাই মুম্বাইত থাকি হোটেল এখনত কাম কৰি আছে। তেওঁৰ স্বামীৰ এখন ভৰি বিকল আৰু তেওঁ উত্তৰ বংগৰ শিলিগুৰিৰ এটা কেক ফেক্টৰিত কাম কৰে। তেওঁ ইতিমধ্যে নাগৰিকত্ব সংশোধনী বিধায়ক চমুকৈ চি.এ.এ.ৰ জৰিয়তে নাগৰিকত্বৰ বাবে আবেদন কৰিছে। কেইদিনমান আগলৈকে ৰীণাই কাষৰে এঘৰত ঘৰুৱা কাম-বন কৰিছিল যদিও এতিয়া তেওঁ স্বামী আৰু পুত্ৰৰ যৌথ উপাৰ্জনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

চিকনপাৰাখনত কিছু ৰাস্তা পকী, কিছু কেঁচা। ৰাজ্যখনৰ উত্তৰ চৌব্বিছ পৰগনা জিলাৰ গাইঘাটা (চিডি) ব্লকৰ অন্তৰ্গত গাঁওখনত ডাঙৰ প্লাষ্টিকৰ বস্তাত ভৰাই থোৱা ফুলৰ মালা এক সুলভ দৃশ্য। গাঁওখনৰ বেছিভাগ লোকেই মালা তৈয়াৰ কৰা আৰু বিক্ৰী কৰাৰ কামত নিয়োজিত। স্থানীয় লোকসকলে কোৱা অনুসৰি ডেকাচামৰ সৰহভাগেই কামৰ বাবে প্ৰব্ৰজন কৰিছে। সেয়ে গাঁৱত বুঢ়া মানুহহে বেছি।

ভোটাৰ পুনৰীক্ষণত নাম কটা যোৱা বেছিভাগেই নিজৰ নাম ‘under adjudication’ মানে বিচাৰাধীন বুলি পাইছে। যিসকলৰ নাম তালিকাৰ পৰা কাটি দিয়া হৈছে, তেওঁলোকৰ বাবে কাৰণ স্পষ্ট কৰি দিয়া হোৱা নাই। নাম কিয় কটা গ’ল, সেই তথ্য বুথ পৰ্যায়ৰ বিষয়া (বি.এল.অ’.)ৰ হাতত নাই।

চিকনপাৰাত নিজৰ পকী ঘৰৰ বাহিৰত বহি অমল কৃষ্ণ হালদাৰে হঠাতে কয়, “আমাৰ ভোট নেই তো কি হৈছে? আমি আজ আছি কাল নেই (ভোটাধিকাৰ থকা-নথকাৰনো কি আছে, এনেও দেখোন আমি আজি আছো, কাইলৈ কোনে জানে)।”

১৯৮৫ চনত অমল কৃষ্ণই বাংলাদেশৰ খুলনাৰ পৰা ভাৰতলৈ আহিছিল। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল ২৮ বছৰ। তেওঁ কলকাতাত নিৰ্মাণ ছাইটত কাম পাইছিল। থাকিছিল উত্তৰ চৌব্বিছ পৰগনা জিলাৰ কানুপুৰত। পশ্চিমবংগলৈ অহাৰ প্ৰায় আঠ মাহ পিছত তেওঁ চিকনপাৰালৈ যায় আৰু তাতেই কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ লয়।

তেওঁৰ সম্প্ৰদায়ৰ সৰহভাগৰ দৰে তেঁৱো পূৰ্বৰ দুটাকৈ নিৰ্বাচনত মমতা বেনাৰ্জীৰ নেতৃত্বাধীন সৰ্বভাৰতীয় তৃণমূল কংগ্ৰেছক ভোট দিছিল। বহু বছৰ ধৰি বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দলে মতুৱা মহাসংঘৰ মাতৃ বীণাপাণি দেৱী যাক মতুৱা সম্প্ৰদায়ৰ লোকে ‘বড়মা’ আখ্যা দিছে, সেই সংঘৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰি আহিছে। বীণাপাণি দেৱী এই অঞ্চলত মতুৱা মহাসংঘ প্ৰতিষ্ঠা কৰা গুৰুচন্দ ঠাকুৰৰ নাতি পি. আৰ. ঠাকুৰৰ পত্নী আছিল। ২০১৯ চনত বীণাপাণি দেৱীৰ দেহাৱসান ঘটে আৰু পৰিয়ালটোৰ ৰাজনৈতিক আনুগত্যৰ বিভাজন অধিক স্পষ্ট হৈ পৰে।

২০২৩ চনত মালদহত অনুষ্ঠিত এক ৰাজহুৱা সভাত বেনাৰ্জীয়ে তেওঁলোকৰ আন এজন আধ্যাত্মিক নেতা গুৰুচন্দ ঠাকুৰৰ নামটো ‘গৰু-চন্দ’ বুলি ভুলকৈ উচ্চাৰণ কৰাৰ পিছত অমলে বেনাৰ্জীৰ দলৰ প্ৰতি থকা মোহ হেৰুৱাই পেলায়। মূৰ জোকাৰি অমলে কয়, “আমাৰ ঠাকুৰ কে যে গৰু বলে, তাৰ সাথে আমি নাই, নাই, নাই (আমাৰ ঠাকুৰক যিয়ে গৰু বুলি কয়, সিজনাৰ লগত আমি নাই)।”

এতিয়া তেওঁ ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিৰ সমৰ্থনত সৰৱ। সমষ্টিটোৰ মেলে-মিটিঙে তেওঁ উপস্থিত থাকেই।

বনগাঁৱৰ বিজেপিৰ সভা এখনত ভাগ ল’বলৈ যাওঁতে ২০২০ চনত সংঘটিত এক দুৰ্ঘটনাৰ পিছত অমলে কাম কৰিব নোৱাৰা হৈছে। তেওঁৰ পত্নী শ্বাশ্বতীয়ে কলকাতাৰ বাঘযতীন বজাৰত নিজে বনোৱা মালা বিক্ৰী কৰে। তেনেকৈ ঘৰখনলৈ মাহে ৪,০০০ টকা আহে। ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা তেওঁৰ নামো কটা গৈছে। অমলে বৰ্তমান মুম্বাইত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক হিচাপে থকা তেওঁৰ পুত্ৰৰ হৈও আবেদন জনাইছে।

অমলে কয় যে ২০১৯ চনৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱা নাগৰিকত্ব সংশোধন আইন চমুকৈ চি.এ.এ.-ৰ জৰিয়তে নাগৰিকত্বৰ আবেদন কৰিবলৈ তেওঁ নিজৰ হিন্দু আৰু মতুৱা দুয়োখন কাৰ্ড লৈ ইতিমধ্যে ঠাকুৰবাৰীলৈ আহিছে। এই আইনে আফগানিস্তান, পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশত ধৰ্মীয় নিৰ্যাতনৰ বলি হোৱা সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলক, যিসকলে ২০১৪ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰৰ পূৰ্বে ভাৰতলৈ আহিছিল, তেওঁলোকক নাগৰিকত্বৰ সুবিধা কৰি দিয়ে।

অঞ্চলটোৰ নতুনকৈ নিৰ্বাচিত বিধায়ক সুব্ৰত ঠাকুৰ আধ্যাত্মিক গুৰু হৰিচন্দ ঠাকুৰৰ পোনপটীয়া বংশধৰ। “হিন্দু দেৰ ৰক্ষা কৰতে হবে (হিন্দুসকলক সুৰক্ষিত কৰিব লাগিব),” গাইঘাটাৰ বিধায়কজনে কয়। লগতে কয় যে হিন্দু মানে সকলোৰে কথা তেওঁ কৈছে। বিধায়কজনে নাগৰিকত্ব সংশোধনী আইনখনক মতুৱাসকলৰ “ৰক্ষা কবচ” বুলি কয়। “এই কাৰণেই মতুৱাসকলে দলে-বলে আমাক ভোট দিছে,” তেওঁ বুজাই কয়।

অৱশ্যে তৃণমূলৰ ৰাজ্যসভাৰ সাংসদ মমতা বালা ঠাকুৰে পাৰিক কয় যে মতুৱাসকল এতিয়া নিজৰ ভৱিষ্যতক লৈ সন্দিহান। আগলৈ কি হ’ব একো উৱাদিহ নোপোৱা মতুৱাসকলে এতিয়া শংকাত দিন নিয়াইছে বুলি সাংসদগৰাকীয়ে কয়। “বিভিন্ন নথি-পত্ৰ বনাবলৈ মতুৱা মানুহখিনিয়ে এতিয়া হাবাথুৰি খাইছে। চৰকাৰে ইফালে ডিটেনচন কেম্প খুলিছে আৰু মতুৱাসকলৰ শংকা দিনকদিনে বাঢ়িছে।”