ਚੰਦਰਪੁਰ ਦਾ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਰੁੱਖ ਤੈਅ ਕਰੇਗਾ ਚੋਣ ਨਤੀਜਾ

ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। “ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ,” ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ ਬੈਠੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕਾਂਬਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਦਰੱਖਤ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਏਕੜ ਦੇ ਬੰਜਰ ਅਮਰਾਈ (ਅੰਬ ਦਾ ਬਾਗ਼) ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਦਰੱਖਤ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਂਬਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਇਓਂ ਕਿਉਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚੰਦਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਾਰੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਹੰਸਰਾਜ ਅਹੀਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ।

ਕਾਂਬਲੇ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੋਲ਼ਾ ਖਾਨ ਲਈ ਕਬਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ (ਜਨਗਣਨਾ 2011 ਵਿੱਚ ਬਾਰੇਂਗ ਮੋਕਾਸਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ) ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਗਭਗ 1,800 ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਯਕੀਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ- ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਲ 2003 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯੁਨਿਟ ਕਰਨਾਟਕ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਿਟਡ (ਕੇਪੀਸੀਐੱਲ) ਨੇ ਸੀਮਿਤ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਬਾਰੰਜ ਕੋਲ਼ਾ ਖਾਨਾਂ ਦਾ ਲੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ - ਭਾਵ, ਪੁੱਟੇ ਗਏ ਕੋਲ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ- ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। ਕੇਪੀਸੀਐੱਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੋਲ਼ਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਈਸਟਰਨ ਮਾਈਨਿੰਗ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਡਿੰਗ ਏਜੰਸੀ (ਈਐੱਮਟੀਏ) ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਹਦੇ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ-ਈਐੱਮਟੀਏ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟਡ (ਕੇਈਸੀਐੱਲ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਲ 2008 ਤੱਕ, ਕੇਈਸੀਐੱਲ ਨੇ ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਚੈਕ ਬਾਰੰਜ ਸਣੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ 1457.2 ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਨੇ ਲਗਭਗ 550 ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਆ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 500 ਹੈਕੇਟਅਰ ਵਿੱਚ ਕੋਲ਼ਾ ਖਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੜਕ, ਕੂੜੇ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਬਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 68 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਿਕ ਟਨ ਕੋਲ਼ਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਓ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਕੋਈ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ।

ਨਾਗਪੁਰ ਸਥਿਤ ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਪੀਪਲਸ ਕੈਲੇਕਟਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਵੀਣ ਮੋਟੇ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਡਾਟਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰੀਬ 50 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਜੋ 75,000-100,000 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੇਈਸੀਐੱਲ ਨੇ ਸਿੱਧਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਬਗ਼ੈਰ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦੇ। ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਸਾ ਵਿਖੇ, ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ 4 ਤੋਂ 5 ਲੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ੇ, ਜਿਹਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਤੀਆਂ ਲਈ 750 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ੇ।

ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਢੁਕਵੇਂ ਪੂਰਨ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪੈਕੇਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ- ਭਾਵ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਵਧੀਆ ਕੀਮਤ, ਖਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਅਤੇ ਉਜੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਸਥਾਈ ਨੌਕਰੀ। EMT ਉਂਝ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਾਜਬ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਕਾਰਨ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਸਦ ਅਹੀਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਆਪਣੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਗਲ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਲਿਤ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸਚਿਨ ਚਾਲਖੁਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਇੱਕ ਵਸੇਬਾ ਸਥਾਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।” ਚਾਲਖੁਰੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਈ ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਢੇ ਗਏ। ਪਰ ਲੋਕ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਸਰਪੰਚ ਬਾਬਾ ਮਹਾਕੁਲਕਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਵਰਗੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ ਪਾਰਕਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਨਾਰਾਇਣ ਕਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਏਐੱਮਟੀਏ ਨੂੰ ਵੇਚੀ ਸੀ।”

ਚਾਲਖੁਰੇ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਪੈਸੇ ਵੰਢੇ ਗਏ। ਸਾਡੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਹੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਡੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ਼ਾ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ੇਗਾ।”

ਖਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ- ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੇ ਭੂ-ਖੰਡ 'ਤੇ, ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਖੰਡਾਂ 'ਤੇ- ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਾ ਬਚਿਆ। ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਸਾ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪਿੰਡ ਵਿਕਾਸ ਅਫ਼ਸਰ ਵਿਨੋਦ ਮੈਸ਼ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇੱਥੋਂ ਦਾ [ਹੁਣ] ਇੱਕ-ਇੱਕ ਇੰਚ ਕੋਲ਼ੇ ਦਾ ਖਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ।”

ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਪਿੰਡ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰ (ਖੇਤੀ) ਗੁਆ ਲਿਆ। ਬੇਜ਼ਮੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲ਼ਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ (ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ) ਗੁਆ ਲਈ। ਚਾਲਖੁਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਖਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।”

ਖਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕਲਰਕ ਰਾਮਾ ਮੱਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 450 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਲਰਕ, ਗਾਰਡ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 122 ਲੋਕ ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਸਾ ਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੱਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਭਦਰਾਵਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਗਪੁਰ-ਚੰਦਰਪੁਰ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਇੱਕ ‘ਸੇਤੂ’ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ (ਸਰਕਾਰੀ ਫਾਰਮਾਂ, 7/12 ਨਿਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਜ-ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਫ਼ਤਰ) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਕਈ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਗੁਆਈ ਉਹ ਹੁਣ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਸਾਡੇ ਖੇਤ ਸੇਂਜੂ ਸਨ, ਤਿੰਨ-ਫ਼ਸਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ।”

ਖਾਨਾਂ 4-5 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕੀਤੇ ਕੋਲ਼ੇ 'ਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੇਪੀਸੀਐੱਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲੀ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਪਰ ਇਹਨੇ ਈਐੱਮਟੀਏ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ ਕਿ ਜੁਰਮਾਨਾ ਅਦਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ। ਬਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਖਾਨ ਚਾਲੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਪੀਸੀਐੱਲ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਆਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਸਰਪੰਚ ਮਹਾਕੁਲਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਕੇਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੀਜ਼ਧਾਰਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ। "

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਚਾਲੂ ਰਿਹਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਖਾਨ ਦੇ ਸ਼ੋਰ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਨਮੀ ਪਏ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ; ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਪੰਚ ਮਾਇਆਤਾਈ ਮਹਾਕੁਲਕਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਈ ਉਸਦਾ ਹਰਜਾਨਾ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਮਾਇਆਤਾਈ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲ਼ੀ। ਕੁਝ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ। “ਮੈਂ ਬਾਰੰਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਸ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ…ਇਸਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।''

ਖਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਖੱਡਨੁਮਾ ਟੋਇਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੰਜਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਬਦਸੂਰਤੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਟੋਇਆ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਈਨਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਛੱਡੀ ਗਈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਜੰਗਾਲ਼ ਖਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਾਗ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਓਥੇ ਬੈਠੇ ਉਮਰ ਦੇ 80ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕਾਂਬਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਗੁਆ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ।”

ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੁਰੇਸ਼ (ਬਾਲੂ) ਧਨੋਰਕਰ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੁਨਬੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰੋਰਾ (ਭਦਰਾਵਤੀ) ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ (ਐੱਮਐੱਲਏ) ਹਨ। ਧਨੋਰਕਰ ਮਾਰਚ 2019 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਸੈਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਰੰਜ ਮੋਕਾਸਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕੁਨਬੀ ਹੈ, ਜੋ OBC ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ; ਅਹੀਰ ਯਾਦਵ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ OBC ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਮੁੱਖ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਤਕਾਰੀ ਕਾਮਗਾਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਵਮਨਰਾਓ ਚਟਪ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜਾਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਵੋਟ ਵੰਡੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅਹੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ।

ਚਾਲਖੁਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਖਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਿੰਡ ਅਹੀਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵੋਟ ਦੇਣਗੇ।” ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਹਿ-ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੀਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ਼ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਲਈ ਲੜਨਗੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ,“ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਧੋਖਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ।”

ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ ਕਾਂਬਲੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਅਸੀਂ ਅਹੀਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਚਾਹੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉਜੜੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਫੈਸਲਾ ਹੈ: ‘ਉਸ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਹੈ’।