‘మౌనానికి తలొగ్గని గీతం’

దుర్గ, నారాయణస్వామి ప్రదర్శించిన ‘గంగమ్మ నీర్నాగా జడే హెణితవళె’’ నాటకం ముగిసేసరికి సాయంత్రం అయ్యింది. కోటిగానహళ్ళి రామయ్య రచించిన ఈ కన్నడ నాటకం, భూమిపై, నీటిపై ప్రజలకు ఉండే రాజ్యాంగ హక్కుల గురించి మాట్లాడుతుంది. అంటరానితనంపై ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించే ఒక పిలుపుగా, రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఈ నాటకాన్ని తరచూ ప్రదర్శిస్తుంటారు.

తమ పాటలోని చివరి సంగీత స్వరాలు మరుగునపడుతున్నప్పుడు, వీధినే తమ వేదికగా మలచుకున్న చోట, వారు బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ చిత్రపటాన్ని ప్రదర్శించారు. బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ ఒక పండితుడు. సంఘ సంస్కర్త. దళితుల హక్కుల కోసం, సమానత్వం కోసం పోరాడిన వ్యక్తి.

అప్పటివరకూ, జనాలందరూ శ్రద్ధగా కూర్చొని నాటకం చూశారు. కానీ వారు అంబేద్కర్ చిత్రపటాన్ని బయటికి తీయగానే, కర్ణాటకలోని ఆ చిన్న గ్రామంలోని వాతావరణం ఒక్కసారిగా మారిపోయింది.

“మేం చిత్రపటాన్ని ప్రదర్శించినప్పుడు, ప్రజలు మా కులాన్ని ఊహిస్తారు. మాకు నీళ్ళు ఇవ్వడానికి నిరాకరిస్తారు. వారి వరండాలో కూర్చోవద్దని కూడా చెబుతారు. కొన్ని గ్రామాల్లో అయితే నిర్వాహకులు మా ప్రదర్శనను సైతం రద్దు చేస్తారు,” అంటూ నారాయణస్వామి నిట్టూర్చారు.

ఇక 31 ఏళ్ళ దుర్గ దగ్గరికి వస్తే, ఆమెను తన వయసు, వైవాహిక స్థితి, ఇంకా మరెన్నో విషయాల గురించి ప్రశ్నిస్తారు: “నీ తల్లిదండ్రులూ, కుటుంబ సభ్యులూ నువ్వు ఇలా ప్రదర్శన ఇచ్చేందుకు అనుమతిస్తారా?”

బట్టలు మార్చుకోవడానికి టాయిలెట్‌కి వెళ్ళే ఒక మాములు సందర్భం కూడా, క్షణాల్లో అవమానకరమైన దృశ్యంగా మారిపోతుంది. “చుట్టూ ఉండే జనాలు, ‘కాస్ట్యూమ్ చేంజ్ మాడువాగా, వాష్‌రూమ్‌ గె హోగువాగా, తుంబా జనా హేయ్ ఇలియాక్ బర్తిరా, హోగి అల్లే యెల్లాద్రూ టోపోగళ క్కడే హోగి అన్నోరు. [ఏయ్, బట్టలు మార్చుకోవడానికి నువ్వు టాయిలెట్‌కి ఎందుకు వస్తున్నావు? వెళ్ళు… వెళ్ళి పొదల మాటున మార్చుకో]’ మాపై అరుస్తారు. తుంబా అవమాన అనుభవిస్తిదివి [మేం చాలా అవమానాలను భరించాల్సి వచ్చింది],” దుర్గ గుర్తుచేసుకున్నారు; ఆమె ముఖంలో ఆ బాధ, వేదన ఇప్పటికీ స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి.

అయితే, వారు ఈ అవమానాలనే పాటలుగా మార్చి పాడతారు:

తేరహళ్ళి బెట్టపై నిశ్శబ్దం దట్టంగా ఆవరించింది. ఇక్కడ, మొబైల్ టవర్ల ఝంకార శబ్దం లేదు. ఈ కొండ శిఖరాన్ని దాటి ఇంటర్నెట్ ప్రసారాలూ రావు. ఇక ఫోన్ చేయాలంటే, ఎవరైనా సరే, సిగ్నల్ దొరికే వరకు కొండవాలు దిగి నడవక తప్పదు. ఇక్కడ మౌలిక సదుపాయాలు, గుర్తింపు, ప్రభుత్వ మద్దతు లాంటివేవీ లేని జీవనం నడుస్తుంది. అయినప్పటికీ, అంబేడ్కర్‌వాదులైన ఈ జానపద గాయనీగాయకులు ఆలపించే ప్రతిఘటన గీతాలు ఈ నిశ్శబ్దం నుంచే ఉద్భవించాయి.

సంగీతకారులైన నారాయణస్వామి, దుర్గా బుడ్డీదీపాలు ఎవరి బతుకు వారు బతుకుతుంటారు. అయితే, సమష్టి స్మృతి, పట్టుదల, ప్రతిఘటనతో పాటు, ఓర్పును స్మరిస్తూ ఆశను అన్వేషించే ప్రజలను ఒక తాటిపైకి తీసుకువచ్చే సంఘీభావపు భాషను, పాటల రూపేణా పాడటానికి కలిసి పనిచేస్తుంటారు.

కర్ణాటక, కోలార్ జిల్లాలోని తేరహళ్ళి బెట్ట అనే ఒక చిన్న దళిత బస్తీ (నివాస ప్రాంతం)లో వారి వ్యక్తిగత ప్రస్థానాలు మొదలయ్యాయి. ఇక్కడి ప్రజలు, తమ జ్ఞానాన్నీ, జ్ఞాపకాలనూ, ప్రేమనీ, జీవన విధానాన్నీ, అనుబంధ భావననూ పాటల రూపంలోనే వ్యక్తం చేస్తుంటారు.

ఈ గూడెం పాపరాజనహళ్ళి పంచాయతీ పరిధిలోకి వస్తుంది. హిందువులూ, ముస్లింలూ సందర్శించే ఒక దర్గాకి ఇది ప్రసిద్ధి. సుమారు 1,000 మంది జనాభా ఉన్న ఈ గ్రామంలో – వీరిలో అధిక శాతం వ్యవసాయ కూలీలు, అసంఘటిత రంగ కార్మికులే – మూడో వంతు దళితులు (2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం) ఉన్నారు.

కోలార్ జిల్లాకి సుదీర్ఘమైన కుల వ్యతిరేక, అంబేడ్కర్‌వాద చరిత్ర ఉంది. ఇది, దళిత సంఘాల కూటమి అయిన ‘దళిత సంఘర్ష సమితి’ (డిఎస్ఎస్) వారసత్వానికి ప్రతీక.

“అంబేడ్కర్, బుద్ధుడు, బసవలతో పాటు కోలార్ నేలతో పెనవేసుకున్న మా సాంస్కృతిక, భావోద్వేగ మూలాల గురించి పాడుతుండటంతో మా సంగీత ప్రయాణాలు ముడిపడ్డాయి,” అని దుర్గ PARIతో అన్నారు.

బడికి వెళ్ళే రోజుల్లోనే ఆమె పాడటం, ప్రదర్శనలు ఇవ్వడం మొదలుపెట్టింది. దుర్గ ఒక సంగీతకారిణిగా మారడానికి ప్రేరణగా నిలిచింది, శోబానే పద (సంప్రదాయ జానపద సంగీతం) కళాకారులైన తన అమ్మమ్మ, అమ్మ. సంప్రదాయ మౌఖిక చరిత్రలో మూలాలున్న శోబానే పాటలను తరతరాలుగా పొలాల్లో పనిచేసే మహిళలు పండుగలు, ఇతర వేడుకల సమయంలో పాడుతూ వచ్చారు.

లిఖిత చరిత్రలో ప్రవేశం నిరాకరించబడిన దళిత మహిళలకు దేవాలయాల్లో ప్రవేశాన్ని, బడుల్లో విద్యను సైతం నిరోధించినప్పుడు, తమ స్వరాల ద్వారా ముందు తరాలకు అందించిన ఈ పాటలే ధృవీకరించబడిన జ్ఞాపకాలుగా, సంగ్రహాలుగా నిలిచాయి.

2010లో, దుర్గ మూడవ తరగతి చదువుతున్నప్పుడు, ఒక నాటక శిక్షణా శిబిరాన్ని నిర్వహించే ఉద్దేశంతో కవి, ఉద్యమకారుడైన కోటిగనహళ్ళి రామయ్య కోలార్‌లోని ఆమె ప్రభుత్వ పాఠశాలను సందర్శించారు. ఆ నాటకంలో కేవలం ఒక్కసారి మాత్రమే వేదికపై కనిపించే ఒక చీమ పాత్రను ఆమెను పోషించమన్నారు. అయితే, ఆ పాత్రకుగాను దుర్గకి లభించిన హర్షధ్వానాలూ కరతాళధ్వనులూ నటన గురించి, నాటక ప్రదర్శన గురించి మరింత లోతుగా అన్వేషించేలా ఆమెను ప్రోత్సహించాయి.

ఆ క్షణంలోనే ఒక కళాకారిణిగా తన ప్రయాణం మొదలైందని దుర్గ తెలిపారు.

“ఆ రోజు కోటిగనహళ్ళి రామయ్య రాకపోయి ఉంటే, ఈ రోజు నా వృత్తి జీవితం ఇందుకు పూర్తి భిన్నంగా ఉండేది! కళ గురించి గానీ, నాటకరంగం గురించి గానీ నాకు ఒక్క ముక్క కూడా తెలిసి ఉండేది కాదు.” ఈరోజున ఆమె తనను తాను ఒక కళాకారిణిగా, నటిగా, గాయనిగా, ఇంకా అంబేడ్కర్‌వాదిగా భావిస్తున్నారు. “మేం మా పాటల ద్వారా అంబేడ్కర్‌ని చదువుతాం. మా కళ ద్వారా అంబేడ్కర్‌ని ప్రదర్శిస్తాం,” బుడ్డీదీపా కేంద్రంలో నివసిస్తూ, దగ్గర్లో ఉండే తన తల్లిదండ్రులను తరచూ కలిసే దుర్గ అన్నారు.

ఇంతేకాకుండా, దుర్గ, కోలాటా (కోలాటం) ఆడటం, డొళ్ళు కునిత (డోలు వాయిస్తూ చేసే ఒక నాట్య రూపం) నేర్చుకోవటం కూడా మొదలుపెట్టారు. “నేను అబ్బాయిలా నాట్యం చేస్తానని, అబ్బాయిలా డొళ్ళు వాయిస్తానని జనాలు తరచూ నాతో అంటుంటారు,” ఆమె ముసిముసి నవ్వులు నవ్వారు. కోలాటా, డొళ్ళు కునిత అనేవి కర్ణాటకకు చెందిన సంప్రదాయ జానపద నృత్య రూపాలు. సామాజిక జీవితం, మౌఖిక చరిత్రలో వీటి మూలాలు దాగి ఉన్నాయి.

ఇకపోతే నారాయణస్వామి తండ్రి, మరణించిన ఆయన తాతగారు కూడా కోలాటా కళాకారులే (కర్రలతో చేసే ఒక జానపద నృత్యం). కానీ, పుట్టుకతోనే దృష్టి లోపం ఉండటంతో ఆయన తన కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించలేకపోయారు. అయితే ఆయన ఆసక్తి గానం – ప్రతిఘటనను తెలిపే జానపద గీతాలు, మత సామరస్యం, సామాజిక సమానత్వం, సాంస్కృతిక మార్పిడిని ప్రోత్సహించే జానపద పద్యాలు, లేదా గీతాలైన తత్వపద - వైపు మళ్ళింది.

ఇది కాకుండా, నారాయణస్వామి స్వయంగా తంబురి (తంబుర) వాయించడం నేర్చుకున్నారు. చూడటానికి సరళమైనదిగా కనిపించినా, ఈ తంత్రీ వాయిద్యానికి ఒక విప్లవాత్మకమైన చరిత్ర ఉంది. తరతరాలుగా బసవన్న వచనాల (సమానత్వం, శ్రమ గౌరవం, శివభక్తిని ప్రోత్సహించిన భక్తి ఉద్యమంలోని తాత్విక కవితలు)లో మూలాలున్న సమానత్వ పద్యాలను పాడుతూ, గ్రామ గ్రామాలూ తిరిగే సంచార శరణ కవులకు తంబురి సొంతం. బ్రాహ్మణీయ పరిసరాలకే పరిమితమైన వీణ, లేదా మృదంగం లాంటి వాయిద్యాలలా కాకుండా, తంబురి ప్రజల వాయిద్యంగానే మిగిలిపోయింది. తిరుగుబాటు స్వభావానికి, ప్రజాస్వామ్య భావజాలానికి ప్రతీకగా నిలిచిన ఈ వాయిద్యాన్ని సులభంగా ఎక్కడికైనా తీసుకువెళ్ళవచ్చు.

ముప్పైల వయసులో ఉన్న నారాయణస్వామి, తన తల్లిదండ్రులతో, భార్య, బిడ్డతో కలిసి నివసిస్తున్నారు. అయితే, పని నిమిత్తం తన ఇంటికి 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న టి. గొల్లహళ్ళి నుండి బుడ్డీదీపా సాంస్కృతిక కేంద్రానికి రాకపోకలు సాగిస్తున్నారు.

ఎలాగైనా ఒకసారి తంబురిని తాకాలన్న తన గాఢమైన కోరికను ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. అది కొనేందుకు తన దగ్గర డబ్బులేకపోవడమే ఆ కోరికకు పునాది వేసిందన్నారు. కొన్నేళ్ళ తరువాత, ఎట్టకేలకు ఒక సంగీత ప్రదర్శనకుగాను గౌరవ పారితోషికంగా అతనికికొక తంబురి లభించినప్పుడు, అది అతని జీవితంలో అత్యంత సంతోషకరమైన, మరపురాని క్షణాలలో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది.

కోటిగనహళ్ళి రామయ్య దళిత సముదాయానికి చెందిన ఒక ప్రముఖ రచయిత, కవి. రామయ్య రచనలలోనూ కవితలలోనూ, కుల వివక్షను పరిష్కరించడంలో ఆయన చేసిన కృషి బలంగా ప్రతిధ్వనిస్తుంది. రామయ్య రచించిన కాగే కణ్ణు ఇరువే బాల అనే నాటకాన్ని కర్ణాటకలోని అనేక బడులు ప్రదర్శిస్తుంటాయి. ఈ నాటకంలో పాల్గొనడం ద్వారా దళిత, అణగారిన వర్గాలకు చెందిన పిల్లలు తమ సంస్కృతినీ, చరిత్రనూ అర్థం చేసుకునేలా ఇది ప్రోత్సహిస్తుంది.

దుర్గ మొదటి నాటకం ఇదే. ప్రస్తుతం ఆమె, నారాయణస్వామి గాయకులుగా, కళాకారులుగా రామయ్యతో కలిసి పనిచేస్తున్నారు.

1970లో, ప్రధాన స్రవంతి కన్నడ సాహిత్యాన్ని విమర్శించడానికి, బి. బసవలింగప్ప (దళిత రాజకీయ నాయకుడు, కర్ణాటకలో దేవరాజ్ అరసు ప్రభుత్వ హయాంలో మంత్రిగా పనిచేశారు) ‘బూసా’ (పశుగ్రాసం) అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు. దళిత సాహిత్యాన్ని, రచనలను, లేదా గ్రంథాలను అది అణగదొక్కుతోందని ఆయన ఆరోపించారు. రాష్ట్రంలో బూసా ఉద్యమం ఆవిర్భావానికి ఇది దారితీసింది. ఈ ఉద్యమంలోంచే అనేక ప్రతిఘటన ఉద్యమాలు ఊపిరి పోసుకున్నాయి.

కన్నడ సాహిత్యంలో ప్రతిఘటన గీతాల అభివృద్ధిలో, బండయ సాహిత్యం ఉదయించడంలో మైసూరు, కోలార్‌లలోని దళిత యాక్షన్ కమిటీ, దళిత విద్యార్థుల సమాఖ్య కీలక పాత్ర పోషించాయి. కోలార్‌లో, డిఎస్ఎస్‌ని ఏర్పాటు చేయడంలో కూడా, ఒక కార్యకర్తగా రామయ్య ప్రధాన పాత్ర పోషించారు.

2005లో, కోలార్‌లోని శివగంగేలో కొంతమందితో కలిసి కోటిగనహళ్ళి రామయ్య ఆదిమ సాంస్కృతిక కేంద్రాన్ని స్థాపించారు. కర్ణాటకలోని రంగాయణ, నీనాసం లాంటి నాటక శిక్షణా కేంద్రాలపై బ్రాహ్మణుల ఏకస్వామ్యాన్ని సవాలు చేసే ఉద్దేశంతో ఇది స్థాపించబడింది. ఈ శిక్షణా కేంద్రాలు దళితుల కష్టాలను ప్రదర్శించడానికి తరచూ అగ్రవర్ణ నటులకు శిక్షణనిచ్చేవి, కానీ దళితులకు మాత్రం వేదిక కల్పించేవి కావు. తన కులతత్వ ప్రచారం కారణంగా దళిత కార్యకర్తల, రచయితల నుండి, నాటక సమాజం నుండి రంగాయణ భారీ నిరసన ఎదుర్కొంది.

దుర్గ, నారాయణస్వామి మొదటిసారి నాటకరంగంలోకి లాంఛనంగా అడుగుపెట్టింది ఆదిమ సాంస్కృతిక కేంద్రంలోనే. “ఆదిమ సేర్కోండమేలే నమగే నమ్మా హాడిన మహత్వ తెళిసికొట్టు, జొతెగే హాడువా ధైర్య బంతు [ఆదిమ మాకు ధైర్యాన్నిచ్చింది. మా జీవితాలేమీ అవమానకరమైనవి కావు. మా పాటలేవీ విలువలేనివి కావు],” అన్నారు దుర్గ.

ఒక బహిరంగ ప్రాంగణంలో నెలకొని ఉన్న ఆదిమ, గ్రామీణ భూచిత్రంలో భాగంగా నిర్మించబడింది. ఇక్కడ, అంబేడ్కర్ నాటకోత్సవ (నాటకోత్సవం)తో పాటు, కులం, శ్రమ, భూ హక్కుల గురించి ప్రదర్శించే ‘హుణ్ణిమే హబ్బా’ నాటకాలు, బుడకట్టు జనపద (ఆదివాసీ జానపద సంప్రదాయాలు)పై శిక్షణా శిబిరాలు, ఇలాంటి ఎన్నో ఉత్సవాలు క్రమం తప్పకుండా జరుగుతుంటాయి. అణగారిన వర్గాలకు చెందిన కళాకారులు ఒకచోట చేరి నాటకాలను పునఃసృష్టించడంతో బ్రాహ్మణవాదం సవాలు చేయబడుతోంది.

ప్రజలు నాటకరంగాన్ని ఒక సామూహిక చైతన్యంగా ఎలా పరిగణించేవారో, అలాగే గ్రామ సమావేశాలు, ప్రదర్శనలు చర్చలతో ముగియడంతో నాటక రిహార్సల్స్ ఎలా రెండింతలయ్యాయో దుర్గ గుర్తుచేసుకున్నారు. దుర్గ, నారాయణస్వామి కేవలం చిన్నాచితకా జానపద ప్రదర్శనకారులుగా మిగిలిపోని మొదటి సందర్భం అదే.

2010లో స్థాపించబడిన బుడ్డీదీపా సాంస్కృతిక కేంద్రంలో చేరినప్పటి నుండి వారి ప్రతిఘటన ప్రస్థానానికి మరింత ఊపు లభించినట్లయింది. అంబేడ్కర్‌వాద భావజాలంలో మూలాలుండే సాంస్కృతిక, రాజకీయ, మేధోపరమైన చైతన్యాన్ని తీసుకురావడం కోసం రామయ్య ఈ కొత్త వేదికను సృష్టించారు. ఇందులో, ‘ఆలం’గా పిలువబడే అంబేడ్కర్ లైబ్రరీ మూవ్‌మెంట్ (ఏఎల్ఎం) అనే ఒక అంబేడ్కర్ గ్రంథాలయం ఉంది. దళిత పోరాటాలను మ్యూజియంలకు పరిమితం చేయాలనే ధోరణిని తాను ప్రతిఘటిస్తున్నానని రామయ్య అంటారు.

పిల్లల కోసం రామయ్య ఎన్నో నాటకాలు రచించారు. పిల్లలు వీటిని వేసవి శిబిరాలలో ప్రదర్శిస్తుంటారు. “పాఠ్యపుస్తకాల ఆధారిత బోధనకు బదులుగా కళలూ ప్రదర్శనలూ ఆటల ద్వారా మేం పిల్లల్ని వివిధ భాషలు, సాంఘిక శాస్త్రాలు, సామాజిక అవగాహన లాంటి విషయాలలో నిమగ్నం చేస్తుంటాం,” ఆయన PARIతో అన్నారు.

“తరచూ మమ్మల్ని ‘జానపద గాయకులు’, లేదా ‘అంబేడ్కర్‌వాద గాయకులు’ అని పిలుస్తుంటారు. అయితే, ఈ ముద్ర మా కళను విలక్షణమైనదిగానో, లేదా అల్పమైనదిగానో చిత్రీకరిస్తుంది,” దుర్గ పేర్కొన్నారు. కానీ అవమానాలన్నిటినీ పక్కకు నెట్టి వారు రామయ్య రచనలనూ, విప్లవాత్మక గీతాలనూ, కుల వ్యతిరేక గీతాలనూ పాడతారు.

అవకాశాలు తగ్గిపోతుండటంతో జానపద సంగీతం ఒక క్లిష్టమైన పరిస్థితిని ఎదుర్కొంటోంది. ఇక్కడ, గుర్తింపు లభించడమనేది అరుదు. కానీ బతకడానికీ, ప్రతిఘటించడానికీ మాత్రమే తాము పాడుతున్నామని ఆ ఇద్దరూ చెబుతున్నారు. పెద్ద పెద్ద వేదికలపైకి ప్రవేశం లేకపోయినా వారి పాటలు ఇప్పటికీ ప్రజలను చేరుకుంటున్నాయి.

డిజేలు, బాలీవుడ్ పాటలు, ఎలక్ట్రానిక్ బీట్స్, గిటార్ల వైపు జనాల సంగీత అభిరుచులు మళ్ళాయని ఈ కళాకారులకు బాగా తెలుసు. “మా పాటలు వినడానికి నగరాలు నిరాకరించినా, మేం మా పాటల్నీ, మా ప్రతిఘటన గీతాలనీ పాడతూనే ఉంటాం. ఎందుకంటే, మా గానం ద్వారా బాబాసాహెబ్‌ సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేయడమే మా దృక్పథం, లక్ష్యం. అందులో మేం స్పష్టంగా ఉన్నాం,” అన్నారు దుర్గ.

అయితే, తమ విస్వాశాలను బలంగా ప్రకటించినంత మాత్రాన ఇంటి అద్దె, బిల్లులు చెల్లించలేరు కదా. కర్ణాటక రాష్ట్ర కన్నడ, సాంస్కృతిక శాఖ, శాస్త్రీయ కళలను ప్రోత్సహించే ఉద్దేశంతో కొన్ని కోట్ల రూపాయల రాయితీలు ఇస్తున్నప్పటికీ, అంబేడ్కర్‌వాద జానపద గాయకులు మాత్రం దీనికి మినహాయింపుగా ఉన్నారు. “మేం అంబేడ్కర్ సిద్ధాంతంతో పాడినప్పుడు, ప్రదర్శన వేదికలు మూతపడతాయి,” దుర్గ నిజాన్ని నిక్కచ్చిగా చెప్పారు. “మా ఆదాయం అనిశ్చితం. కానీ, మాకు ఇంతకన్నా ఇంకేముంది? ఇదే మా జీవితం.”

వ్యవసాయ సంక్షోభం, వలసలతో సతమతమవుతున్న కరువు పీడిత కోలార్ జిల్లాలో, చాలామంది దళితులు అసంఘటిత రంగంలో తక్కువ జీతాలకే పనిచేస్తున్నారు. కర్ణాటకలో దళిత మహిళల శ్రామిక శక్తి భాగస్వామ్యం 20 శాతం కంటే తక్కువే. “మేం పొలాల్లోనూ, పళ్ళెంలోనూ కరవుతో బతుకుతున్నాం,” దుర్గ తన అమ్మమ్మ మాటలు గుర్తుచేసుకున్నారు. “మమ్మల్ని పాటలే బతికిస్తున్నాయి.”

నిర్మాణ కార్మికుడిగా, వ్యవసాయ కూలీగా, కట్టెలు కొట్టేవాడిగా తాను పనిచేసిన రోజులను నారాయణస్వామి గుర్తుచేసుకున్నారు: “అప్పుడు, నా కడుపు నింపుకోవడానికి, నా తల్లిదండ్రులను పోషించడానికి సరిపడా సంపాదించలేకపోయేవాడిని. క్రమంగా, నా వైకల్యం కారణంగా నాకు అందరూ పని ఇవ్వడం మానేశారు.”

కళాకారులుగా మారిన తొలినాళ్ళలో దుర్గ, నారాయణస్వామి ఒక్కో ప్రదర్శనకు సుమారు రూ.1,000 సంపాదించేవారు; దశాబ్దాలు గడిచిన తర్వాత ఇది రూ.5,000కు పెరిగింది. అయితే, ఒక బృందంగా కలిసి ప్రదర్శనలు ఇవ్వడం వారి స్వచ్ఛంద ఎంపిక కాదు. ఆర్థిక పరిమితుల వల్లే అలా చేయాల్సి వచ్చింది. ఎందుకంటే, అదనపు కళాకారులను గానీ, వాయిద్యాలను గానీ సమకూర్చుకునే స్తోమత వారికి లేదు.

ఇప్పటివరకు వారికి లభించిన అత్యధిక మొత్తం రూ.10,000. దీన్ని ఇద్దరూ పంచుకున్నారు. దుర్గ ఇలా అంటారు: “ఇది అనిశ్చితితో నిండిన పని. మమ్మల్ని మేం పోషించుకోవడానికి, మా కుటుంబాలకు అండగా నిలవడానికి సరిపడా స్థిరమైన ఆదాయ వనరేదీ మా దగ్గర లేదు. పదిహేనేళ్ళ అనుభవం ఉన్నప్పటికీ, మా కనీస అవసరాలను తీర్చుకోవడానికి కూడా మేం ఇంకా కష్టపడుతూనే ఉన్నాం.”

“మేము నగరానికి వెళ్ళినప్పుడు కూడా ఇంకా కులం కనబడుతూనే ఉంటుంది; కాకపోతే వేరే రూపంలో.”

“పరిస్థితి ఏదైనా, సవాలు ఏదైనా మేం చివరి వరకూ పాడతాం. ప్రదర్శనలిస్తాం,” దుర్గ దృఢంగా తెలిపారు. ప్రదర్శన ఇచ్చే ప్రతిసారీ కుల, పితృస్వామ్య వ్యవస్థలకు వ్యతిరేకంగా ఆమె స్వరం ప్రతిఘటిస్తుంటుంది.

వర్ధమాన యువ దర్శకుడు పుష్పరాజా దర్శకత్వం వహించిన ‘ద 1979 అన్‌టోల్డ్ స్టోరీ’ చిత్రం విడుదల కోసం ప్రస్తుతం ఆమె ఆసక్తిగా ఎదురుచూస్తున్నారు. ఈ చిత్రంలో సోదరి పాత్రలో దుర్గ ఒక ప్రధాన సహాయ నటిగా నటించారు. “ఈ చిత్రం ద్వారా నాకు తగిన గుర్తింపుతో పాటు, నేను ఒక కళాకారిణిగా ఎదగడానికి మరిన్ని మంచి అవకాశాలు లభిస్తాయని ఆశిస్తున్నాను,” అన్నారావిడ.

(ఈ కథనంలోని పాటలూ పద్యాలన్నీ కోటిగనహళ్ళి రామయ్య రచించినవే.)

ఈ కథనానికి మృణాళిని ముఖర్జీ ఫౌండేషన్ (MMF) ఫెలోషిప్ సహకారం అందించింది.

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి