गंजल्या ओठास माझ्या, धार वज्राची मिळू दे

दुर्गा आणि नारायणस्वामींचं ‘गंगाम्मा नीरनागा जडे हेणितवले’चं सादरीकरण संपता संपता संध्याकाळ होत आली. कोटिगानहळ्ळी रामय्या यांचं हे कन्नड नाटक. ते बोलतं जमीन आणि पाण्यावरच्या घटनात्मक अधिकारांबद्दल! या नाटकाचं सादरीकरण राज्यभर केलं जातं; ते अस्पृश्यतेच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यासाठी!

सादरीकरण संपता संपता संगीताचे सूर हवेत विरत जातात नि रस्त्यावर थाटलेल्या रंगमंचावर ते बाबासाहेब आंबेडकरांचा फोटो आणून ठेवतात. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणजे समाजसुधारक, समतेचे पुरस्कर्ते आणि दलितांच्या हक्कांचा विद्वत्तापूर्ण, लढाऊ आवाज!

लोक बसलेले असतात. मन लावून नाटक ऐकत असतात, बघत असतात. अन् जसा आंबेडकरांचा फोटो रंगमंचावर येतो तसं कर्नाटकातल्या या छोट्याशा गावातलं वातावरण क्षणार्धात पालटतं.

“जेव्हा आम्ही फोटो आणून ठेवतो, त्यानंतर मग आमच्या जातीचा अंदाज लावायला सुरुवात होते. आम्हाला पाणी नाकारलं जातं. ‘आमच्या व्हरांड्यावर बसू नका’ असं आम्हाला सांगितलं जातं. काही गावांमधलं सादरीकरणच आयोजक रद्द करून टाकतात,’’ नारायणस्वामी सांगत असतात.

दुर्गा ३१ वर्षांची. तिला तिच्या वयाविषयी, तिच्या वैवाहिक स्थितीविषयी आणि इतरही बरेच प्रश्न विचारले जातात: “तुझे आई-वडील आणि कुटुंबीय तुला अशा सादरीकरणात सहभागी व्हायची परवानगी देतात का?’’ वगैरे.

नाटकासाठी वेशभूषा बदलायची म्हणून स्वच्छतागृह वापरणं गरजेचं. पण आमच्या बाबतीत ते निमित्त अपमाननाट्यात बदलतं. “चिडक्या स्वरात लोक ओरडतात, ‘वेशभूषा बदला मदुवगा, वॉशरूम गे होगा होगुवगा तुंबा जाना हे इलियाक बर्तिरा होगी अले येल्लाद्रु टोपुगुल काडे होगी अन्नोरू... तुंबा अवमान अनुभववादी [अगं, इकडे कशासाठी येतेयस... जा... तिकडे जा... झाडाझुडपाच्या आड…’ दुखावलेल्या मनातल्या वेदना तिच्या चेहऱ्यावर ताज्या होऊन उमटतात.

या अपमानांची मग गाणी होतात:

थेरहल्ली बेट्टा भागात घनदाट शांतता आहे. इथे मोबाइल टॉवर नाहीत, इंटरनेट नाही. मोबाइल वापरून कॉल करायचा तर मोबाइलवर सिग्नल बार दिसेपर्यंत उतारावरून चालत रहायचं. सर्वसामान्य जगण्याची कुठलीच चिन्हं इथे आढळत नाहीत - पायाभूत सुविधा, अस्तित्वासाठी आवश्यक मान्यता, शासकीय साहाय्य; काहीच नाही! इथे आढळते फक्त प्रगाढ शांतता. याच शांततेतून या आंबेडकरवादी लोकगायकांची प्रतिकाराची गाणी उगवून आलीयेत आणि हीच मौनाला भेदून टाकत निनादतायत.

संगीतकार नारायणस्वामी आणि दुर्गा बुद्धिदीप यांची आयुष्यं निरनिराळी, जीवनप्रवासही भिन्न. पण सामूहिक स्मृतीची, चिकाटीची, प्रतिकाराची नि ऐक्याची गाणी गाण्यासाठी ती दोघं एकत्र आली. आशा जागवू लागली.

त्यांचा प्रवास कर्नाटकमधल्या कोलार जिल्ह्यातल्या थेरहल्ली बेट्टा या लहानशा दलित वस्तीतून सुरू झाला. आपल्यापासचं ज्ञान, आपल्या आठवणी, आपलं प्रेम आणि आपुलकी लोक कशी व्यक्त करतात, असं सारं सांगणारी गाणी ते गाऊ लागले.

हे गाव पापराजनहळ्ळी पंचायतीत येतं. हिंदू आणि मुस्लिम इथल्या दर्ग्याला आवर्जून भेट देतात, ही या गावाची विशेष ओळख. इथे साधारण हजारभर लोकवस्ती - बहुतेक शेतमजूर आणि अनौपचारिक कामगार - एक तृतीयांश दलित! (जनगणना २०११).

कोलार जिल्ह्याला जातीविरोधी आणि आंबेडकरवादी इतिहासाची शिदोरी लाभलीय. दलित संघर्ष समितीचा (दलित संघटनांची शिखर संस्था) हा वारसा आहे.

“आंबेडकर, बुद्ध, बसव यांची गाणी आणि सोबतीला कोलारच्या मातीशी असलेले सांस्कृतिक-भावनिक बंध हा आमच्या दोघातला दुवा!’’ दुर्गा सांगत असते.

तिने शालेय जीवनातच गाणं म्हणायला आणि ते सादर करायला सुरुवात केली. तिची आजी आणि आई- दोघीही सोबना पाडा (पारंपरिक लोकसंगीत) गायिका होत्या. त्यांच्याकडूनच तिला प्रेरणा मिळाली; कलाकार बनण्याची! सोबना गाणी पारंपरिक मौखिक इतिहासात रुजलेली आहेत. पिढ्यान् पिढ्या गात गात पुढे पुढे जात राहिली आहेत. शेतात राबणाऱ्या बायकांच्या ओठावर ती आपसूक असतात नि सण-उत्सवांमध्येही ती गायली जातात.

लिखित इतिहासात प्रवेश नाकारलेल्या दलित स्त्रियांसाठी ही गाणी म्हणजे ऐतिहासिक आठवणींचा ठेवाच! देवळात प्रवेश आणि शाळांमधे शिक्षण नाकारलं जात होतं, तेव्हा हा ठेवा त्यांच्या स्वरातून पुढे पुढे जात राहिला.

साल २०१०. दुर्गा तेव्हा कोलारमधल्या सरकारी शाळेत तिसरीत होती. कवी आणि कार्यकर्ते कोटिगानहळ्ळी रमय्या त्यांच्या शाळेत नाटकाची कार्यशाळा घेण्यासाठी आले होते. एका नाटकात त्यांनी तिला मुंगीची भूमिका करायला दिली होती. संपूर्ण नाटकात फक्त एकदाच तिला रंगमंचावर यायचं होतं. पण त्यावेळी झालेला जल्लोष आणि मिळालेल्या प्रचंड टाळ्या तिला अभिनयाची आणि सादरीकरणाची ओढ लावून गेल्या.

त्याच क्षणी माझा एक कलाकार म्हणून प्रवास सुरू झाला, असं दुर्गा सांगते.

“कोटिगानहळ्ळी रामय्या त्या दिवशी शाळेत आले नसते तर आज मी जशी आहे, तशी नसते. कला किंवा रंगभूमीविषयी मी अनभिज्ञ राहिले असते,’’ दुर्गा आज स्वत:च्या नजरेत एक कलाकार, अभिनेत्री, गायिका आणि आंबेडकरवादी आहे. “आंबेडकरांना आम्ही गाण्यातून वाचतो आणि कलेतून सादर करतो,’’ दुर्गा सांगत असते. दुर्गा बुद्धिदीप केंद्रात राहते आणि तिथून अगदी जवळच राहात असलेल्या आपल्या पालकांना अधूनमधून भेटायला जाते.

दुर्गानेही कोलाटा आणि डोल्लू कुनिता (एक नृत्य प्रकार. यात नर्तक एक मोठा ड्रम वाजवतात.) शिकायला सुरुवात केली. “लोक म्हणायचे, मी मुलांसारखा डोल्लू वाजवते आणि नाचते,’’ बारीकसं हसत ती सांगते. कोलाटा आणि डोल्लू कुनिता हे कर्नाटकातले पारंपरिक लोकनृत्य प्रकार. सामुदायिक जीवन आणि मौखिक इतिहासात त्याची पाळंमुळं सापडतात.

नारायणस्वामींचे वडील आणि आजोबाही कोलाटा (काठ्यांनी सादर केलेलं लोकनृत्य) कलाकार. मात्र जन्मापासूनच दृष्टिदोष असल्याने त्यांना ही कौटुंबिक परंपरा पुढे चालू ठेवता आली नाही. ते गायनाकडे वळले- प्रतिकाराची लोकगीतं आणि तत्वपद- तात्विक लोकपद गाऊ लागले. धार्मिक सलोखा, सामाजिक समता आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीला चालना देणारी गाणी सादर करू लागले.

नारायणस्वामी स्वत:चे स्वतःच तंबुरी शिकले. अगदी साधं दिसणारं हे तंतुवाद्य; पण त्याचा इतिहास अत्यंत क्रांतिकारी आहे. बसवण्णांची पदं (समानता, श्रमप्रतिष्ठा आणि शिवभक्तीला प्रोत्साहन देणाऱ्या भक्ती चळवळीतील तात्विक कविता) गात, समतेचे सूर आळवत गावोगावी भटकंती करणाऱ्या शरणा कवींची साथ दिली या तंबुरीने! पिढ्यान् पिढ्या हे चालत राह्यलं. वीणा किंवा मृदंग यासारख्या वाद्यांपेक्षा हे वाद्य वेगळं. वीणा, मृदंग ही वाद्यं ब्राह्मणांच्या छत्रछायेत सुरक्षित होती, तंबुरी हे नेहमीच लोकवाद्य ठरलं- लहानखुरं, बंडखोर आणि लोकशाही.

नारायणस्वामी तीस वर्षांचे. आपले आईवडील, बायको आणि लेकरासह ते टी. गोल्लहळ्ळीत राहतात. तिथून २० किलोमीटर अंतरावरच्या बुद्धिदीप सांस्कृतिक केंद्रात कामाला जातात.

त्यांना फार वाटायचं- तंबुरीला किमान स्पर्श तरी करायला मिळावा! विकत घेणं तर काही परवडण्याजोगं नव्हतं. बऱ्याच वर्षांनंतर झालं असं की एका सादरीकरणाचं मानधन म्हणून त्यांना तंबुरी मिळाली! आयुष्यातला सर्वात आनंदाचा आणि अविस्मरणीय क्षण ठरला तो!

कोटिगानहळ्ळी रामय्या हे प्रसिद्ध दलित लेखक आणि कवी. जातिभेद दूर करण्यात त्यांनी लिखाणाच्या माध्यमातून योगदान दिलंय. जातिभेदाच्या विरोधातला दमदार आवाज त्यांच्या लेखनात आणि कवितांमध्ये प्रकर्षाने उमटतो. रामय्यांचं ‘कागे कन्नू इरुवे बाला’ हे नाटक कर्नाटकातल्या अनेक शाळांमधे सादर केलं जातं. दलित आणि उपेक्षित मुलामुलींना या नाटकात सहभागी करून घेतलं जातं. संस्कृती आणि इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यांना नाटकाच्या माध्यमातून प्रोत्साहित केलं जातं.

दुर्गाचं ते पहिलंवहिलं नाटक होतं! आणि आजही दुर्गा आणि नारायणस्वामी हे दोघंही रामय्यांसोबत गायक व कलाकार म्हणून काम करतायत.

१९७० सालात बी. बसवलिंगप्पा (एक दलित राजकारणी आणि कर्नाटकच्या देवराज अर्स सरकारमधले माजी मंत्री) यांनी मुख्य प्रवाहातल्या कन्नड साहित्यावर टीका करण्यासाठी बूसा (गुरांसाठीचा चारा) हा शब्द वापरला आणि त्यावर दलित साहित्य, लेखन, मजकूर दुर्लक्षित केल्याचा आरोप केला. त्यामुळे राज्यात बूसा चळवळ उभी राहिली. त्यातून पुढच्या अनेक प्रतिकार चळवळींनी मूळ धरलं.

म्हैसूर आणि कोलारमधली दलित कृती समिती आणि दलित विद्यार्थी महासंघाने यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. विशेषत: कन्नड साहित्यात प्रतिकाराची गाणी आणि बंडाया साहित्याचा उदय होण्यात त्यांचं योगदान अमूल्य ठरलं. एक कार्यकर्ता म्हणून कोलारमध्ये दलित संघर्ष समिती संघटित करण्यात रामय्या यांचा मोठा वाटा होता.

कर्नाटकातल्या रंगयान आणि निनासम या नाट्यशाळांवरच्या ब्राह्मणी मक्तेदारीला आव्हान देण्यासाठी कोटिगानहळ्ळी रामय्यांनी इतर काही जणांच्या सोबतीने २००५ साली कोलारमधल्या शिवगंगेत आदिमा सांस्कृतिक केंद्राची स्थापना केली. रंगयान आणि निनासम या नाट्यशाळांनी अनेकदा दलित वेदना रंगमंचीय स्वरूपात सादर करण्यासाठी उच्चवर्णीय कलाकारांना प्रशिक्षण दिलं; परंतु क्वचितच कधी दलितांना प्रत्यक्ष मंच देऊ केला. जातीयवादी प्रचार केल्याबद्दल रंगयानला दलित कार्यकर्ते, लेखक आणि नाट्यसमुदायाच्या जोरदार विरोधाला तोंड द्यावं लागलं.

दुर्गा आणि नारायणस्वामी यांनी पहिल्यांदा रंगमंचीय विश्वात औपचारिक प्रवेश केला तो आदिमात! “[आदिमा सेरकोंडमेले नामगे नम्मा हदीना महत्वा तिलसीकोट्टू, जोतेगे हादुवा धैर्य बंटू] आदिमाने आमच्यात हिंमत पेरली. आमचं आयुष्य लाज वाटण्याजोगं नाहीये नि आमची गाणी क्षुल्लक नाहीयेत, हे आदिमाने आम्हाला सांगितलं!’’ दुर्गा सांगते.

आदिमा खुलं आहे. गावाचा बाज, रचना आणि वातावरणाशी मिळत्याजुळत्या पद्धतीने ते बांधण्यात आलंय. आंबेडकर नाट्य महोत्सव (आंबेडकर थिएटर फेस्टिव्हल), जात, श्रम व जमिनीच्या हक्कांबद्दलची हुन्निम हब्बा नाटकं तसंच बुडकट्टू जनपद (आदिवासी लोकपरंपरा) या विषयावरच्या कार्यशाळा इथे होतात. प्रयोग नि सादरीकरणाबाबतच्या नवनवोन्मेषासाठी इथे उपेक्षित कलाकार एकत्र येतात आणि त्यातून अर्थातच ब्राह्मण्यवादाला आव्हान दिलं जातं.

खेडेगावातल्या सादरीकरणानंतर चर्चा व्हायला लागली आणि मग सरावही दुप्पट होऊ लागला, थिएटर हे सामूहिक चेतनेचं केंद्र बनून गेलं, अशी आठवण दुर्गा सांगते. ‘दुय्यम भूमिकेत नसण्याची’ दुर्गा आणि नारायणस्वामींसाठीची ती पहिलीच वेळ!

२०१० साली स्थापन झालेल्या बुद्धिदीप सांस्कृतिक केंद्रात ते सामील झाले आणि त्यांच्या प्रतिकाराच्या प्रवासाला अधिकच धार चढली. आंबेडकरी विचारात रुजलेल्या सांस्कृतिक, राजकीय आणि बौद्धिक प्रबोधनासाठी रामय्या यांनी ही नवी जागा निर्माण केली. त्यात आंबेडकर लायब्ररी आहे- आंबेडकर लायब्ररी मूव्हमेंट (ए.एल.एम). ‘आलम’ अशी त्याची ओळख. दलित संघर्ष ही संग्रहालयात ठेवण्याची चीज नाही, असं त्यांचं ठाम मत. त्यामुळे तसा आग्रह धरणाऱ्या प्रत्येक विचाराला व कृतीला मी विरोध करतो, असं ते सांगतात.

रामय्या यांनी बालनाट्यं लिहिलीयेत. उन्हाळी शिबिरांमध्ये ती सादर होतात. “पाठ्यपुस्तकांच्या आधारे शिकवणं काही खरं नाही. आम्ही त्याऐवजी कला, सादरीकरण आणि खेळाच्या माध्यमातून मुलांपर्यंत भाषा, सामाजिक विज्ञान आणि समाजाविषयीची जागरुकता पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतो,” असं ते सांगतात.

“आम्हाला बऱ्याचदा ‘लोकगायक’ किंवा ‘आंबेडकरवादी गायक’ असं संबोधलं जातं. अशा संबोधनाद्वारे आमची कला ‘खास’ किंवा ‘वंचित’ अशा चौकटीत बसवून टाकली जाते,’’ दुर्गा निरीक्षण नोंदवते. आक्षेप बाजूला ठेवून असं म्हणता येतं- ते रामय्या यांच्या रचना गातात, कट्टरपंथी आणि जाती-विरोधी गाणी गातात.

लोकसंगीत नाजूक अवस्थेत आहे. संधी आक्रसत चालल्यात. लोकसंगीताच्या क्षेत्रात ओळख मिळणं अवघडच नाही, दुर्मिळ झालंय. तरीही, ते दोघं म्हणतात- ‘आम्ही जिवंत राहण्यासाठी गातोय, आम्ही प्रतिकार करण्यासाठी गातोय.’ मोठ्या रंगमंचावर प्रवेश मिळत नाहीये; पण त्यांची गाणी लोकांपर्यंत पोहोचतायत.

संगीत आवडणं म्हणजे डीजे, बॉलीवूड गाणी, इलेक्ट्रिक बीट्स आणि गिटार आवडणं असं झालंय, याची जाणीव कलाकारांना आहे. “ऐकायला कुणी कितीही नकार दिला तरी आम्ही आमची गाणी... आमची प्रतिकाराची गाणी गातो. कारण बाबासाहेबांचा सांगावा गाण्याच्या माध्यमातून आम्हाला लोकांपर्यंत पोहोचवायचाय. आमचं ध्येय सुस्पष्ट आहे!’’ दुर्गा सांगत असते.

अर्थात हा विचारातला, कृतीतला नि गाण्यातला ठामपणा ना घरभाडं भरू शकतो, ना बिलं! कर्नाटकचा ‘कन्नड आणि संस्कृती विभाग’ शास्त्रीय कला-अनुदानावर कोट्यवधी रुपये खर्च करतो. पण त्यातून आंबेडकरी लोकगायकांना वगळलं जातं. “आम्ही जेव्हा आंबेडकरी विचारधारेची गाणी गायचं म्हणतो, तेव्हा सगळी दारं बंदच होऊन जातात,” दुर्गा सांगत असते, “यातून किती पैसे पदरात पडणार? सगळंच अनिश्चित! पण दुसरं आहे तरी काय आमच्यापाशी? हे असंच आहे आमचं आयुष्य!’’

कोलार हा दुष्काळी जिल्हा. कृषी संकट आणि स्थलांतर हे पाचवीला पूजलेलं. दलित समाजातले बहुतेक जण अनौपचारिक कमी वेतनाच्या कामात गुंतलेले. कर्नाटकात दलित महिला कामगारांचा सहभाग तर २० टक्क्यांपेक्षा कमी! “आमच्या शेतातही दुष्काळ नि ताटातही दुष्काळ…’’ दुर्गाला तिच्या आजीचे शब्द आठवतात: “केवळ गाणीच आम्हाला जगवतात.’’

बांधकाम कामगार, शेतमजूर, लाकूडतोड्या म्हणून नारायणस्वामीने अघोरी कष्ट उपसलेत. त्याविषयी ते सांगतात, “स्वतःचं आणि माझ्या पालकांचं पोट भरण्याइतपत कमाई व्हायची त्यातून! पण नंतर माझ्या अपंगत्वामुळे मला कुणीच काम देईनासं झालं.’’

कलाकार म्हणून दुर्गा आणि नारायणस्वामी यांची सुरुवातीची कमाई होती एका सादरीकरणासाठी रु. १,०००! दशकभरानंतर हळूहळू वाढत ती आता पाच हजार रुपयांवर येऊन ठेपलीय. ते दोघं हा आणि इतकाच त्यांचा नाटकाचा चमू! जास्तीचे कलाकार किंवा जास्तीची वाद्यं त्यांना परवडत नाहीत, हे त्यामागचं कारण!

आजवर त्यांना दोघात मिळून सर्वाधिक मानधन मिळालंय- रु. १०,०००! दुर्गा सांगते, “या कामात अनिश्चितता ही एकच गोष्ट निश्चित आहे. आम्हाला स्वत:ला आणि आमच्या कुटुंबांना पोसण्याइतपत नियमित उत्पन्न यातून मिळत नाही. आता १५ वर्षं झाली तरी, मूलभूत गरजा भागवण्यासाठीही झगडावं लागतंय आम्हाला!’’

“शहरातही जात असतेच, फक्त निराळ्या स्वरूपात!’’

“परिस्थिती कितीही खडतर असो आणि आव्हान काहीही मोठं; आम्ही शेवटपर्यंत गात राहाणार, सादर करत राहणार!’’ असं ठामपणे सांगणाऱ्या दुर्गाच्या आवाजातून जात आणि पितृसत्तेचा प्रतिकार प्रतिध्वनित होत राहतो.

उदयोन्मुख तरुण दिग्दर्शक पुष्पराजा दिग्दर्शित ‘द १९७९ अनटोल्ड स्टोरी’ हा चित्रपट प्रदर्शित होण्याची आता दुर्गा वाट पाहतेय. तिने या चित्रपटात बहिणीची मुख्य साहाय्यक भूमिका साकारलीय. ‘एक ओळख मिळेल आणि कलाकार म्हणून आणखी चांगल्या संधी मिळतील…’ दुर्गाला आशा आहे.

(या लेखातील सर्व रचना कोटिगानहळ्ळी रामय्या यांच्या आहेत.)

या लेखाला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (MMF) च्या फेलोशिपचं साहाय्य लाभलं आहे.

अनुवाद : अमृता वाळिंबे