केरळच्या स्वयंपाकघरात पुन्हा धुराचे लोट

'कत्तिले कडा' मध्ये पहिला ग्राहक येण्यापूर्वीच, जंगलात दिवसाची सुरुवात झालेली असते.

पहाटेचा प्रकाश फुटताच, शशीकुमारी कानी आणि इतर बायका तिरुवनंतपुरम जिल्ह्यातील विथुरा-पेप्पारा धरण रस्त्यावरून उतरून जंगलात चालू लागतात. हा पश्चिम घाटाच्या पायथ्याचा भाग आहे, जिथे रस्ता पेप्पारा जलाशयाच्या कडेने जातो आणि वस्त्या हळूहळू आदिवासी पाड्यांमध्ये विरून जातात. इथे स्वयंपाकाचं इंधन घरपोच मिळत नाही, तर ते हिंडून गोळा करावं लागतं.

डोक्यावर जळाऊ लाकडाच्या मोळ्या सावरत त्या परततात. त्यानंतरच स्वयंपाकघर उघडते. 'कत्तिले कडा'चा शब्दशः अर्थ 'जंगलातील दुकान' असा होतो.

रस्त्याच्या कडेला असलेल्या या छोट्या खानावळीत धूर उफाळतो आणि काळवंडलेल्या भांड्यांवर रेंगाळत राहतो. कोपऱ्यात एक न वापरलेला एलपीजी सिलिंडर पडून आहे. गॅसचे रिफिल वेळेवर मिळत नाही, किमती वाढल्या आहेत आणि पुरवठा अनिश्चित आहे.

"आम्ही आता गॅसवर अवलंबून राहू शकत नाही," ५९ वर्षांच्या शशीकुमारी सांगतात. "म्हणून आम्ही पुन्हा याकडे (चुलीकडे) वळलो आहोत."

इराणवर अमेरिका आणि इस्रायलने पुकारलेल्या युद्धामुळे द्रवरूप पेट्रोलियम गॅसच्या पुरवठ्यात अडथळे निर्माण झाले असून संपूर्ण केरळमधील छोट्या खानावळींना याचा फटका बसत आहे. विलंब आणि वाढत्या खर्चामुळे अनेकजण पुन्हा जळाऊ लाकडांचा वापर करण्याकडे वळत आहेत.

'कत्तिले कडा' मध्ये या बदलामुळे संपूर्ण दिवसाचे वेळापत्रकच बदलून गेलं आहे.

चार वर्षांपूर्वी जेव्हा तिचे पती मणियन (५८) आजारी पडले आणि अंगमेहनतीचे काम करण्यास असमर्थ ठरले, तेव्हा शशीकुमारीने ही खानावळ सुरू केली. दक्षिण पश्चिम घाटातील जंगलाशी घनिष्ठ नाते असलेल्या 'कानी' या छोट्या आदिवासी समुदायाच्या त्या रहिवासी आहेत. त्यामुळे शशीकुमारीने तिला जे उत्तम ठाऊक होतं तेच निवडलं ते म्हणजे जमिनीशी नातं सांगणारे अन्न.

एकात्मिक आदिवासी विकास कार्यक्रम आणि 'कुटुंबश्री'च्या माध्यमातून मिळालेल्या कर्जाच्या सहाय्याने या महिलांनी उत्पन्नाचा स्रोत म्हणून रस्त्याच्या कडेला एक साधी खानावळ उभारली. कोविड-१९ लॉकडाउनच्या काळात या 'कुटुंबश्री हॉटेल'ने अनेकांना जगण्याचा आधार दिला होता.

एलपीजीमुळे थोडा दिलासा मिळाला होता – धूर कमी झाला होता आणि सरपण गोळा करण्याचा वेळही वाचत होता. आता रोज सकाळी सरपण गोळा करणे हे पहिले काम झाले आहे.

जर आम्ही लवकर गेलो नाही तर आमच्याकडे पुरेसं सरपण नसेल असं शशीकुमारी यांची सून ३८ वर्षांची स्वप्ना कानी सांगते. या अतिरिक्त कष्टाचा अर्थ असा की पहिले जेवण तयार होण्यापूर्वीच त्यांची बरीचशी शक्ती खर्च होते.

आतलं काम आता संथ गतीने आणि अधिक कष्टाचे झाले आहे. जाळ सतत पेटता ठेवावा लागतो. खोलीत धूर भरतो. उष्णता वाढते आणि साचून रहाते. मोठ्या संख्येने लोकांसाठी स्वयंपाक करायला आता जास्त वेळ लागतो.

तरीही ग्राहकांची संख्या वाढतच चालली आहे.

दुपारपर्यंत खानावळ पूर्ण भरते. पेप्पारा धरणाकडे जाणारे प्रवासी इथे थांबतात. विथुरा आणि पालोड सारख्या जवळच्या शहरांतून लोक येतात. काहीजण आरारूटच्या पानांवर वाढल्या जाणाऱ्या जेवणाच्या गोष्टी ऐकून या खाणावळीकडे अक्षरशः खेचले जातात.

इथलं अन्न साधं आणि जमिनीशी जोडलेलं आहे. साबुदाणा (कप्पा) हा मुख्य आधार आहे. रस्साभाजी काय उपलब्ध आहे त्यावर अवलंबून असते. जेवण ताज्या कापलेल्या आरारूटच्या पानांवर वाढले जाते ज्यामुळे अन्नाला एक सौम्य औषधी चवही येते.

चुलीवर शिजवलेल्या अन्नाची चव वेगळी असते असे तिरुवनंतपुरमूहून आलेला एक पाहुणा जेवण झाल्यावर आपले पान दुमडताना सांगतो. इतरही लोक म्हणतात की याची चव अधिक दाट असते.

पण ही चव एका किंमतीवर मिळते.

आधी साधारण ६० ते १२० थाळ्या वाढणारी ही खानावळ आता दिवसाला जवळपास २०० लोकांना जेवण देते. इथे कुठल्याही प्रकारच्या सोयी सुविधा नाहीत किंवा विकासही झालेला नाही. फक्त काम तेवढं अधिक कठीण झाले आहे. एक सामान्य थाळी – माशांचा रस्सा आणि पोन्नी तांदूळ किंवा लाल तांदूळ आणि तीन लहान भाज्या – याची किंमत ६० रुपये आहे. हे जेवण उत्तम असले तरीही आमच्या कुटुंबातील पाचही सदस्य इथे काम करतात आणि आम्ही मिळून दिवसाला साधारण ४,२०० ते ५,००० रुपये (निव्वळ नफा) कमवतो.

संपूर्ण केरळमध्ये कुटुंबाद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या अनेक खानावळी आणि मोठी सामुदायिक स्वयंपाकघरे (कम्युनिटी किचन) एलपीजी पुरवठा कमी झाल्यामुळे पुन्हा सरपणाकडे वळू लागली आहेत. काहींनी आपला मेनू कमी केला आहे तर काहींनी वेळा बदलल्या आहेत.

कानी महिलांसाठी हा बदल मानसिक आणि शारिरीक पातळीवर अधिक ताणाचा आहे. त्यांच्या अन्नाच्या परंपरा नेहमीच जंगलातून आलेल्या आहेत. सरपणावर स्वयंपाक करणे त्यांच्यासाठी नवीन नाही.

पण त्याकडे परत वळण्याचे कारण मात्र नवीन आहे.

आम्ही असं नियोजन केलं नव्हतं असं शशीकुमारी म्हणतात. गॅसमुळे गोष्टी सोप्या झाल्या होत्या. पण आता काम वाढलंय. सरपण गोळा करण्यात जास्त वेळ जातो. धुराचा त्रास जास्त होतो. प्रत्येक जेवण वाढण्यासाठी जास्त मेहनत लागते.

दुपार सरल्यावर गर्दी ओसरते. सरपणाची मोळी कमी झालेली असते. शेवटचे ग्राहक निघून जातात. जंगल पुन्हा जवळ आल्यासारखं वाटतं.

सूर्योदयापूर्वी या महिला पुन्हा जंगलात जातील आणि स्वयंपाकघर चालू ठेवण्यासाठी जे-जे म्हणून आवश्यक आहे ते गोळा करतील. लांब कुठेतरी इंधन आणि त्याच्या पुरवठ्याबाबतचे निर्णय बदलत राहतील. इथे कत्तिले कडा मध्ये ते बदल शांतपणे रोजच्या कामांमध्ये सामावून जातात.

एका वेळी सरपणाची एक मोळी.

अनुवाद : जयेश जोशी