કેરળના રસોડામાં ફરી એકવાર ફરી વળતા ધુમાડાના ગોટા

સૌથી પહેલો ગ્રાહક કાટિલ કડા પહોંચે એ પહેલાં જંગલમાં દિવસ શરૂ થઈ ગયો હોય છે. પરોઢિયું થતા જ શશીકુમારી કાણી અને બીજી મહિલાઓ તિરુવનંતપુરમ જિલ્લાના વિદુરા-પેપારા ડેમ રોડ પરથી ઉતરીને જંગલમાં જાય છે. આ પશ્ચિમ ઘાટની તળેટીનો વિસ્તાર છે, અહીં રસ્તો પેપારા જળાશયની ફરતે થઈને જાય છે, અને વસાહતો ઓછી થતા થતા આદિવાસી કસ્બાઓમાં ફેરવાઈ જાય છે. અહીં રસોઈ માટેનું બળતણ પહોંચાડવામાં આવતું નથી. એકઠું કરવામાં આવે છે.

તેઓ માથા પર બળતણ માટેના લાકડાના ભારા સંતુલિત કરતા પાછા ફરે છે. એ પછી જ રસોડું ખુલે છે. કાટિલ કડાનો શાબ્દિક અનુવાદ થાય છે 'જંગલમાં દુકાન'.

રસ્તાને કિનારે આવેલા ખાણીપીણીના નાનકડા ધાબામાં ધુમાડો ઊઠે છે અને કાળા થઈ ગયેલા વાસણો પર નીચે ઝઝૂમ્યા કરે છે. એક ન વપરાયેલ એલપીજી સિલિન્ડર એક ખૂણામાં પડેલું છે. રિફિલ અનિયમિત છે, ભાવ વધી ગયા છે, અને પુરવઠો અનિશ્ચિત છે.

59 વર્ષના શશીકુમારી કહે છે, "હવે અમે ગેસના ભરોસે બેસી ન રહી શકીએ. તેથી અમે ફરી પાછું લાકડા વાપવાનું શરુ કર્યું છે.”

સમગ્ર કેરળમાં, ખાણીપીણીની નાની-નાની દુકાનો યુએસ-ઇઝરાયેલે ઈરાન વિરુદ્ધ છેડેલા યુદ્ધને કારણે લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (એલપીજી) ના પુરવઠામાં ઊભા થયેલા વિક્ષેપ સાથે સંઘર્ષ કરી રહી છે. (રિફિલ મળવામાં થતો) વિલંબ અને ઊંચા ભાવ ઘણાને ફરીથી બળતણ માટે લાકડા વાપરવા મજબૂર કરી રહ્યા છે.

આ બદલાવે કાટિલ કડા ખાતેનું આખા દિવસનું સમયપત્રક બદલી નાખ્યું છે.

શશીકુમારીના પતિ, 58 વર્ષના મણિયન બીમાર પડ્યા પછી તેઓ શારીરિક શ્રમનું કામ કરી શકતા નહોતા, ત્યારે ચાર વર્ષ પહેલા શશીકુમારીએ આ ધાબુ શરૂ કર્યું હતું. કાણી સમુદાયના - દક્ષિણ પશ્ચિમ ઘાટના જંગલો સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા એક નાના આદિવાસી સમુદાયના - હોવાને કારણે શશીકુમારીએ તેમને જે સૌથી સારું આવડતું હતું તે કામ શરુ કર્યું: સ્થાનિક ઘટકો વડે સ્થાનિક ખોરાક બનાવવાનું.

ઈન્ટિગ્રેટેડ ટ્રાઈબલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (સંકલિત આદિજાતિ વિકાસ કાર્યક્રમ) ની મદદ અને કુડુમ્બશ્રી દ્વારા મળેલી લોનથી, મહિલાઓએ આવકનો સ્ત્રોત ઊભો કરવા - રસ્તાને કિનારે એક સાધારણ રસોડું ઊભું કરી દીધું હતું. કુડુમ્બશ્રી 'હોટેલો' એ ઘણા લોકોને કોવિડ-19 લોકડાઉન દરમિયાન ટકી રહેવામાં મદદ કરી હતી.

એલપીજીને કારણે મુશ્કેલી થોડી ઓછી થઈહતી, થોડી રાહત થઈ હતી - ધુમાડો દૂર થયો હતો અને લાકડા એકઠા કરવામાં લાગતો સમયબચ્યો હતો. હવે, રોજસવારે પહેલું કામ હોય છે ઈંધણાં એકઠા કરવાનું.

એલપીજીને કારણે મુશ્કેલી થોડી ઓછી થઈ હતી, થોડી રાહત થઈ હતી - ધુમાડો દૂર થયો હતો અને લાકડા એકઠા કરવામાં લાગતો સમય બચ્યો હતો. હવે, રોજ સવારે પહેલું કામ હોય છે ઈંધણાં એકઠા કરવાનું.

શશીકુમારીના પુત્રવધૂ, 38 વવર્ષના સ્વપ્ના કાણી કહે છે, "જો અમે વહેલા ન જઈએ તો અમને પૂરતા ઈંધણાં ન મળે." (ઇંધણા વીણવાની) આ વધારાની મહેનતને કારણે પહેલું ભોજન તૈયાર થાય તે પહેલાં જ તેમની ઘણીબધી શક્તિ ખર્ચાઈ જાય છે.

(રસોડાની) અંદર, કામ વધારે ધીમું, વધારે મહેનત માગી લેતું થયું છે. આગને સતત ફૂંકવી પડે છે. ઓરડો ધુમાડાથી ભરાઈ જાય છે. જેમ સમય જાય તેમ ગરમી વધે છે અને લાંબા સમય સુધી બધું ગરમ-ગરમ રહે છે. વધારે લોકો માટે રાંધવામાં વધુ સમય લાગે છે. છતાં (અહીં જમવા આવતા લોકોની) સંખ્યા તો વધતી જ રહી છે.

બપોર સુધીમાં તો ભોજનાલય ભરાઈ જાય છે. પેપારા ડેમ તરફ જતા પ્રવાસીઓ અહીં રોકાય છે. વિદુરા અને પાલોડ જેવા નજીકના નગરોમાંથી લોકો અહીં આવે છે. કેટલાક લોકો આરારૂટના પાંદડા પર પીરસવામાં આવતા ભોજનની વાર્તાઓથી ખેંચાઈને આવે છે.

અહીંનો ખોરાક સાદો અને સ્થાનિક છે. સાબુદાણા મુખ્ય ઘટક છે. કરી શેની બનાવાય એનો આધાર શું મળી રહે છે એના પર છે. આરારુટના તાજા કાપેલા પાન પર ભોજન પીરસવામાં આવે છે જે ભોજનને એક આછી ઔષધીય સુગંધ આપે છે.

તિરુવનંતપુરમથી આવેલા એક મુલાકાતી જમ્યા પછી પાન વાળતા કહે છે, “લાકડા પર રાંધેલા ખોરાકનો સ્વાદ અલગ જ હોય છે." બીજા લોકો પણ સ્વાદ વધુ સંતોષકારક હોવાનું કહે છે.

એ સ્વાદની કિંમત ચૂકવવી પડે છે.

અગાઉ અહીં 60 થી 120 લોકોને ભોજન પીરસાતું હતું, પરંતુ હવે આ ભોજનાલય દિવસના લગભગ 200 લોકોને જમાડે છે. (ગ્રાહકોને અપાતી) સગવડમાં કોઈ ફેરફાર નથી, કોઈ વિસ્તરણ નથી. બસ, ફક્ત કામ વધી ગયું છે. એક સામાન્ય ભોજન - પોન્ની રાઈસ અથવા રેડ રાઈસ સાથે ફિશ કરી અને થોડા-થોડા ત્રણ શાક - ના 60 રુપિયા થાય છે. એક ઉત્તમ જમણ, પરંતુ "અમારા પરિવારના પાંચેય સભ્યો અહીં કામ કરે છે ત્યારે બધા મળીને દિવસના 4,200-5,000 રુપિયા [નફો] કમાય છે."

સમગ્ર કેરળમાં, કુડુમ્બશ્રી દ્વારા સંચાલિત મોટા સામુદાયિક રસોડા સહિત ખાણીપીણીના અનેક ધાબા એલપીજીનો પુરવઠો ઘટતા બળતણ તરીકે ફરીથી લાકડાનો ઉપયોગ કરવાનું શરુ કર્યું છે. કેટલાકે ખાણીપીણીની વસ્તુઓ ઓછી કરી છે. બીજા કેટલાકે સમય બદલ્યો છે.

કાણી સમુદાયની મહિલાઓ માટે, આ બદલાવે વધુ તણાવ ઊભો કર્યો છે. તેમની ખાદ્ય પરંપરાઓ હંમેશા જંગલ આધારિત રહી છે. તેમને માટે લાકડાની મદદથી રસોઈ બનાવવી એ નવી વાત નથી.

પરંતુ ફરી એકવાર લાકડાથી રસોઈ કરવાનું શરુ કરવા માટેનું કારણ ચોક્કસ નવું છે.

શશીકુમારી કહે છે, "અમારી આ માટેની તૈયારી નહોતી. ગેસથી વસ્તુઓ સરળ બની ગઈ હતી. હવે કામ વધી ગયું છે." બળતણ એકઠું કરવામાં વધારે સમય જાય છે. ધુમાડાના સંપર્કમાં વધુ રહેવું પડે છે. પીરસાતા દરેક ભોજન માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે.

મોડી બપોર સુધીમાં ધસારો ઓછો થઈ જાય છે. લાકડાનો ઢગલો નાનો થઈ ગયો છે. છેલ્લા ગ્રાહકો વિદાય લે છે. જંગલ ફરીથી નજીક આવે છે.

સવાર પડતા પહેલાં મહિલાઓ જંગલમાં પાછી ફરશે, રસોડું ચાલુ રાખવા માટે તેમને જે જોઈએ છે તે એકઠું કરશે. ઘણે દૂર, બળતણ અને પુરવઠા અંગેના નિર્ણયો બદલાતા રહેશે. અહીં, કાટિલ કડા ખાતે, એ બદલાવ ધીમે ધીમે નિયક્રમમાં ગોઠવાતા જશે

એક એક કરીને થાય લાકડાનો ભારો