ધીમી ટ્રેન, તનતોડ મહેનત, નજીવાં વેતન, લાંબા દિવસો

દક્ષિણકોલકાતાના જાદવપુર રેલ્વે સ્ટેશન પર ભીડભાડવાળા પ્લેટફોર્મપર ઊભા રહીને બ્રેશ્પતિસરદાર મોટેથી બૂમ પાડીને પૂછેછે, "તમને શું લાગેછે, આજે ટ્રેનમાં બેસવાનીજગ્યા હશે?" તેમની બાજુમાં રાહ જોઈને બેઠેલીમહિલાઓ નિરાશામાં માથું હલાવે છે અને તેમનોઆ સવાલ સાંભળીને હસીપડે છે.

બ્રેશ્પતિકેનિંગ જતી સાંજની 4:35 નીટ્રેનની રાહ જોઈ રહ્યાછે. ટ્રેન ઝડપથી જાદવપુર સ્ટેશન પર પહોંચે છે. મહિલાઓ ભીડમાં ધક્કામુક્કી કરીને પહેલેથી જ ભરેલા મહિલાઓમાટેના બે ડબ્બામાંના એકમાંઘુસવા તૈયાર થઈ જાય છે.

ઉત્તરકોલકાતાના સિયાલદાહ સ્ટેશનથી આવેલી આ ટ્રેન પાર્કસર્કસ, બાલીગંજ જંક્શન અને ઢાકુરિયા ખાતેરોકાઈ હતી. જાદવપુર પછી, તે બાઘા જતીન, ન્યુગડિયા અને ગડિયા ખાતેથોભશે - આ બધા મુખ્યત્વેદક્ષિણ કોલકાતાના મધ્યમ વર્ગના અને સમૃદ્ધ વિસ્તારોછે. જાધવપુરમાં - તેમજ માર્ગ પરનાબીજા સ્ટેશનો પર - રાહ જોતીમહિલાઓ દક્ષિણ કોલકાતાના આ વિસ્તારોમાં ઘરેલુકામકાજ કરે છે.

તેમાંથીઘણા 45-કિલોમીટર લાંબો સિયાલદાહ-કેનિંગ રુટ લે છે, જે 16 સ્ટેશનો પરથી પસાર થાયછે અને કેટલાક 65-કિલોમીટરલાંબા સિયાલદાહ-લક્ષ્મીકાંતપુર રુટની ટ્રેન લે છે, જે 25 સ્ટેશનો પર થોભે છેઅથવા બીજા કેટલાક દક્ષિણમાંવધુ આગળ જતી સિયાલદાહ-નામખાના લાઈન લે છે. તેથી કોલકાતામાં કેટલાક લોકો આ પૂર્વીયરેલ્વે ટ્રેનોને 'ઝી સ્પેશિયલ' કહેછે. ઝી એ બંગાળીમાંઘરેલુ કામકાજ કરતી મહિલાઓ માટેનોઅપમાનજનક શબ્દ છે.

તે દિવસે બપોરે કામ પરથી ઘેરપાછા ફરતી વખતે, નારંગીસાડી પહેરેલા, કપાળ પર લાલચાંલ્લો લગાડેલા અને હાથમાં સફેદહેન્ડબેગ પકડેલા બ્રેશ્પતિ ધક્કા મારીને ડબ્બામાં ઘુસી જાય છે. ડબ્બાની અંદર માણસો, બેગોઅને બંગડીઓની ભીડ વચ્ચે તેમનેમાંડ ઊભા રહેવા પૂરતીએક સાંકડી જગ્યા મળી જાય છે. તેઓ વારંવાર નજીકની બારી પાસેની સીટતરફ જુએ છે. ત્યાંબેઠેલી વ્યક્તિ જવા માટે ઊભીથાય છે ત્યારે બ્રેશ્પતિતેમની ગમતી સીટ કબજેકરવા ધસી જાય છે. બીજી એક મહિલા, જેનેધક્કો મારીને બાજુ પર ધકેલીદેવામાં આવી હતી, તેબ્રેશ્પતિને ઘાંટા પાડે છે.

ઝગડોશરૂ થઈ જાય છે. બ્રેશ્પતિનો અવાજ ઊંચો થાયછે અને તેઓ ગુસ્સાથીલાલ થઈ જાય છે. બીજી મહિલાઓ ઝડપથી દરમિયાનગીરી કરે છે. તેઓશાંત થાય છે અનેબીજી મહિલાના ખોળામાં બેસી જાય છે. તેમના ચહેરા પર સ્મિત પાછુંઆવે છે અને તેઓઉત્સાહપૂર્વક તેમની આસપાસની મહિલાઓને એક સાપ સસલાનેખાઈ જાય છે એનોવીડિયો બતાવે છે. તેઓ ગુસ્સાથીકહે છે, “સામાન્ય રીતેક્યારેય હું ઝઘડો કરતીનથી. પરંતુ તમે જોયું નહીંતે મહિલા કેવી રીતે વર્તતીહતી?"

લગભગ 75 મિનિટ પછી ટ્રેન જાદવપુરથીલગભગ 45 કિલોમીટર દૂર કેનિંગ પહોંચેછે, બ્રેશ્પતિ અહીંથી જ ટ્રેનમાં ચઢ્યાહતા. કેનિંગ દક્ષિણ 24 પરગણા જિલ્લામાં સુંદરવન પ્રદેશની બહારની કોરે આવેલું છે. તેમના ઘરોની નજીક કામના વિકલ્પોનાઅભાવે આ મહિલાઓને દરરોજશહેરમાં આવ-જા કરવાનીફરજ પાડે છે.

બ્રેશ્પતિનુંઘર બજારની નજીક છે, સ્ટેશનથીચાલીને તેમને ઘેર જતાં 30 મિનિટલાગે છે. રસ્તામાં તેઓમને કહે છે, "પહેલાંહું મારા માતા-પિતાસાથે રહેતી હતી અને શાળાએજતી હતી. પરંતુ 5 માધોરણ પછી તેમને માટેગુજરાન ચલાવવું મુશ્કેલ બન્યું હતું." બ્રેશ્પતિને ત્રણ બહેનો અનેએક ભાઈ છે. તેઓ 11 વર્ષના હતા ત્યારથી તેમણે લોકોના ઘરમાં કામ કરવાનું શરૂકરી દીધું હતું, અને અત્યાર સુધીતે ચાલુ છે. તેમનાલગ્ન 14 વર્ષની ઉંમરે થયા હતા અનેહવે તેઓ 28 વર્ષના છે.

સાંજે૬ વાગ્યાની આસપાસ અમે તેમના બેરૂમના પતરાના ઘરમાં પહોંચીએ છીએ ત્યારે બ્રેશ્પતિનીદીકરીઓ, 11 વર્ષની તાન્યા અને 10 વર્ષની સાન્યા, તેમની રાહ જોઈ રહ્યાહોય છે. તેમને છવર્ષનો એક દીકરો, બિશ્વજીતપણ છે. બાળકો તેમનામાતાપિતા અને સાસરિયાઓ સાથેરહે છે. બ્રેશ્પતિ અનેતેમના પતિ સંજીબ સરદારકામના વધારે કલાકોને કારણે ઘેર બહુ ઓછોસમય ગાળી શકે છે. સંજીબ ફરસાણ બનાવતા એકમમાં કામ કરે છેઅને મહિને 9000 રુપિયા કમાય છે.

તે સાંજે તેમની દીકરીઓ તેમને મળવા આવવાની હતી. બ્રેશ્પતિ તેમને તેલ અને શાકભાજીખરીદવાનું કહે છે અનેપોતે રસોઈ માટે ગોબરગેસનો ચૂલો સળગાવે છેઅને નજીકના ટ્યુબવેલમાંથી પાણી ભરી લાવેછે. સંજીબ પણ થોડા સમયમાંઘેર આવી પહોંચશે. પરિવારનેજમાડી, પોતે જમીને વાસણોસાફ કર્યા પછી બ્રેશ્પતિ થોડાકલાકો સૂઈ જશે અનેસવારે ૩ વાગ્યે ઊઠશેજેથી તેઓ સવારે ૪:૩૦ વાગ્યાની જાદવપુરજતી ટ્રેન પકડવા માટે સમયસર કેનિંગસ્ટેશન પહોંચી શકે. તેઓ કહેછે, “અંધારું હોય છે અનેક્યારેક ઠંડી પણ હોયછે. પણ મને ડરનથી લાગતો કારણ કે અમેપડોશના ઘણા લોકો કોલકાતામાંલોકોના ઘેર કામ કરીએછીએ અને બધા સાથેમુસાફરી કરીએ છીએ. અમેએકબીજાના ઘરો પાસેથી પસારથતાં એકબીજાને બોલાવતા જઈએ છીએ."

ત્યારબાદબ્રેશ્પતિ દિવસ દરમિયાન છઘરોમાં કામ કરે છે. "મારા કામમાં રસોઈ કરવી, કપડાંધોવા અને વાસણો સાફકરવા અને સાફસૂફી કરવાનોસમાવેશ થાય છે. મનેદર મહિને કુલ 8500 રુપિયા મળે છે. મનેસામાન્ય રીતે મારા માલિકોનાઘેર ચા અને ખાવાનુંમળે છે અને મહિનામાં 3-4 રજાઓ મળે છે. પરંતુબધા માલિકો સારા નથી હોતા. એકવાર હું થોડા દિવસોમાટે કામ પર આવીનહોતી એટલે એક માલિકેમારો 20 દિવસનો પગાર કાપી લીધોહતો. પછીથી મેં ત્યાં જવાનુંબંધ કરી દીધું હતું."

જોકેબ્રેશ્પતિનું કહેવું છે કે તેમનામાલિકો દ્વારા તેમની સાથે મોટાભાગે સારોવ્યવહાર કરવામાં આવે છે પરંતુસામાન્ય રીતે ઘરેલુ કામકાજકરતા શ્રમિકો મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરે છે. ઘરેલુકામકાજ કરતા શ્રમિકોના સંગઠનોઅને સંસ્થાઓના સમૂહ ગૃહો શ્રમિકઅધિકાર અભિયાન દ્વારા 2016 માં પશ્ચિમ બંગાળસરકારને સુપરત કરાયેલા એક નિવેદનમાં જણાવાયુંછે કે તેઓ યોગ્યવેતનનો અભાવ, કામના નિર્ધારિત કલાકો અને લાભોનો અભાવ, દુર્વ્યવહાર અને જાતીય સતામણીજેવી કેટલીક સમસ્યાઓનો નિયમિતપણે સામનો કરે છે.

આ નિવેદનમાં માનવ તસ્કરો અનેપ્લેસમેન્ટ એજન્સીઓ દ્વારા થતી કનડગત, બળજબરીથીસ્થળાંતર, કલ્યાણકારી પગલાં અને કૌશલ્ય વિકાસનીતકોનો અભાવ ની સમસ્યાઓપણ સૂચિબદ્ધ કરાઈછે. નિવેદન નોંધે છે કે ઘરેલુકામ કરતા શ્રમિકોને અનઓર્ગેનાઈઝ્ડવર્કર્સ' સોશિયલ સિક્યોરિટી એક્ટ (2008) (અસંગઠિત કામદાર સામાજિક સુરક્ષા અધિનિયમ (2008)) અને સેક્યુઅલ હેરેસમેન્ટઓફ વિમેન એટ વર્કપ્લેસ (પ્રિવેન્શન, પ્રોહિબિશન એન્ડ રિડ્રેસલ) એક્ટ, 2013 (કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીયસતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને ઉપાય) અધિનિયમ, 2013) હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યાછે. પરંતુ હજી સુધી પશ્ચિમબંગાળ સરકાર દ્વારા તેમની કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓનુંકોઈ નિયમન કરવામાં આવ્યું નથી.

કેન્દ્રસરકારે ઘરેલુ કામ કરતા શ્રમિકોમાટે સામાજિક સુરક્ષા અને લઘુત્તમ વેતનઅંગેની ભલામણો સાથેનો રાષ્ટ્રીય નીતિનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે. પરંતુ તેનાઅમલીકરણની જવાબદારી રાજ્ય સરકારો પર મૂકવામાં આવીછે.

જૂન 2018 માં પશ્ચિમ બંગાળમાં પહેલી વાર ઘરેલુ કામકરતા શ્રમિકોના સંગઠન, પશ્ચિમ બંગ ગૃહ પરિચારિકાસમિતિને ટ્રેડ યુનિયનનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તરતજ આ સંગઠને રાજ્યસરકાર સમક્ષ પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરી હતી, તેમાં કલાકદીઠ વેતન તરીકે 54 રુપિયા, પ્રસૂતિ રજા, દર મહિનેચાર દિવસની સવેતન રજા અને કામનાસ્થળે શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવાના અધિકારનો સમાવેશ થાય છે.

ઘરેલુકામ કરતા શ્રમિકો સાથેકામ કરતી કોલકાતા સ્થિતબિન-સરકારી સંસ્થા પરિચિતીમાં કામ કરતા મલ્લિકાદાસ કહે છે,"જોમહિલાઓ વધુ વેતન માગેતો તેમને નોકરી ગુમાવવાનો ડર રહે છે, કારણ કે બીજા લોકોઓછા દરે કામ કરવાતૈયાર હોય છે. કામનાસ્થળે કોઈ ઘોડિયાઘર નથી, તેથી તેઓને તેમના બાળકોને બીજા લોકો પાસેછોડીને આવવાની ફરજ પડે છે. તેમને ક્યારેક ખાવા માટે વાસીખોરાક આપવામાં આવે છે. કેટલાકનોકરીદાતાઓ તેમને તેમના શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી પણ આપતા નથી. રેલ્વે સ્ટેશનના શૌચાલય મોટાભાગે તાળાબંધ, તૂટેલા અથવા એટલી ખરાબસ્થિતિમાં હોય છે કેમહિલાઓને કુદરતી હાજત રોકી રાખવીપડે છે અને સાંજેઘેર પહોંચે ત્યાં સુધી રાહ જોવીપડે છે.

બ્રેશ્પતિનામાલિકો તેમને તેમના શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપે છે. "હુંતેમને મારા હાથે રોટલીનીકણક બાંધી આપું છું અનેશાકભાજી સમારી આપું છું. તેઓશા માટે વાંધો ઉઠાવે?" તેમની સૌથી મોટી અગવડએ છે કે તેમનેતેઓ જે ઘરમાં કામકરે છે ત્યાં અનેપાછા ફરતી વખતે ટ્રેનમાંએમ આખો દિવસ ઊભારહેવું પડે છે. તેઓકબૂલે છે, "મારા પગ અનેપીઠ સતત દુખે છે."

રાતપસાર થાય છે અનેસવારના 4 વાગ્યાની આસપાસ કેનિંગ સ્ટેશન પર ધમાલ શરૂથઈ જાય છે. અમેહાથમાં ચાના કપ અનેબિસ્કિટ સાથે બ્રેશ્પતિને પ્લેટફોર્મપર જોઈએ છીએ. આટલીવહેલી સવારે પણ તેઓ તાજગીભર્યાલાગે છે. વાળ અંબોડામાંબાંધેલા છે, કપાળમાં ચાંલ્લોલગાવેલો છે અને તેમનોચહેરો ચમકી રહ્યો છે. બીજી મહિલાઓ આવે છે, બધીકામ પર જઈ રહીછે, તેમાં તેમની સખી બસંતી સરદારનોપણ સમાવેશ થાય છે, તેઓપણ જાદવપુરમાં કામ કરે છે. બસંતી કહે છે, "વરસાદપડે કે તડકો હોય, અમારે નોકરાણીઓએ તો કામ પરજવું જ પડે, નહીંતો અમારા માલિકો ગુસ્સે થાય. તેમને અમારાવગર જરાય ચાલતું નથી!" આ સાંભળીને બધી મહિલાઓ હસીપડે છે.

બ્રેશ્પતિકહે છે, "અમારું જીવન મુશ્કેલ છેઅને અમે ગરીબ છીએ. પણ આ હસીખુશીની ક્ષણોમાટે જ અમે જીવીએછીએ." વહેલી સવારે ટ્રેન ખાલી હોય છે, પરંતુ કોલકાતા તરફ આગળ વધતાજ તે ઝડપથી ભરાઈજશે. બ્રેશ્પતિ અને બસંતી મહિલાઓમાટેના ડબ્બાને બદલે જનરલ ડબ્બામાંબેસે છે. બસંતી કહેછે, "જનરલ ડબ્બામાં પુરુષોક્યારેક પોતાની સીટ છોડી દેછે અને અમારા પરચીસો પાડતા નથી. જ્યારે પણશક્ય હોય ત્યારે અમેઆ જ ડબ્બામાં ચઢીએછીએ."

ટ્રેનસવારે 4:30 વાગ્યે ઉપડે છે અનેલગભગ 75 મિનિટ પછી જાદવપુર પહોંચેછે. સ્ટેશનની બહાર બીજા ઘરેલુકામ કરનારા શ્રમિકોની ભીડ વચ્ચેથી રસ્તોકરતા બ્રેશ્પતિ ઉતાવળે ચાલીને પોતાના કામના સ્થળે પહોંચી જાય છે.

ઘણાશ્રમિકો દક્ષિણ 24 પરગણા જિલ્લાના લક્ષ્મીકાંતપુર શહેરથી સિયાલદાહ સુધીની મુસાફરી પણ કરે છે. 60 કિલોમીટરથી વધુની ટ્રેનની આ મુસાફરીમાં લગભગ 85 મિનિટનો સમય લાગે છે. ચમેલી બૈદ્ય મથુરાપુર રોડ સ્ટેશનથી ટ્રેનમાંચઢે છે, જે આલાઇનનું ત્રીજું સ્થાનક છે. તેઓ દક્ષિણકોલકાતામાં બાલીગંજ નજીક છ ઘરોમાંકામ કરે છે. દસવર્ષ પહેલાં તેમનું જીવન કંઈક અલગહતું.

તેઓયાદ કરે છે, "મારાપતિની અને મારી પાન-બીડીની દુકાન હતી. થોડા સમયમાટે બધું બરાબર હતું, પછીથી મારા પતિએ કામકરવાનું બંધ કરી દીધુંઅને તેમણે પૈસા ઉડાવવાનું શરુકરી દીધું. અમારે દુકાન બંધ કરી દેવીપડી અને મેં લોકોનેઘેર કામ કરવાનું શરૂકર્યું. જ્યારે હું દુકાન ચલાવતીહતી, ત્યારે હું સ્વતંત્ર હતી. હવે લોકોને ઘેર કામ કરતીવખતે જો હું મોડીપડું અથવા એક દિવસનુંકામ ચૂકી જાઉં તોમને ઠપકો આપવામાં આવેછે." ચમેલી હવે તેમના ઘરનુંભાડું પણ ચૂકવી શકતાનથી, અને તેઓ અનેતેમના પતિ, તેમની ત્રણદીકરીઓ અને એક દીકરાસાથે, મથુરાપુર રેલ્વે લાઇન પાસે એકઝૂંપડીમાં રહે છે.

ચમેલીકહે છે કે ઘરોમાંકામ કરવા કરતાં આટ્રેનની મુસાફરી કરવી વધુ મુશ્કેલછે. “હું દરરોજ સવારેમુસાફરી દરમિયાન હેરાન થાઉં છું. બધાધક્કા મારે છે અનેચીસો પાડે છે. ક્યારેકલોકો એકબીજાને મારવાનું પણ શરૂ કરીદે છે. બેસવાની જગ્યાનથી હોતી. જો મારી પાસેમારા બાળકોને ખવડાવવા માટે મુઠ્ઠીભર ચોખાહોત, તો હું આમુસાફરી ન કરત. હુંઘેર જ રહેતી હોત.”

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક