કોલ્હાપુરમાં ઉજાગરા

જનાબાઈ સોનાવણેને ક્યારેય પોતાની ખાસ સહેલીઓ સાથે ઝઘડો કે તકરાર થઈ ન હતી.

પણ આ વર્ષે બધું બદલાઈ ગયું. મહારાષ્ટ્રના ભાદોલે ગામમાં પોતાના બે ઓરડીના સાધારણ મકાનની બહાર બેઠેલાં 62 વર્ષીય જનાબાઈ કહે છે, “હું નાની-નાની વાતોમાં પણ જલદી અકળાઈ જતી હતી અને નજીવા મતભેદોને કારણે પણ મારી સહેલીઓ સાથે ઝઘડવા લાગતી હતી.”

2025ના ઉનાળામાં રાજ્યના કોલ્હાપુર જિલ્લામાં રાતના તાપમાનમાં નોંધપાત્ર રીતે વધારો નોંધાયો હતો. અને જનાબાઈને ઊંઘવામાં મુશ્કેલી પડવા લાગી. શરૂઆતમાં, તેમને લાગ્યું કે આ બેચેની એક-બે દિવસમાં જતી રહેશે. પરંતુ, એમાંને એમાં ઘણા દિવસો એવા પસાર થવા માંડ્યા જેમાં તેમને માંડ ત્રણ કલાકની તૂટક-તૂટક ઊંઘ નસીબ થતી. દિવસો અઠવાડિયામાં અને અઠવાડિયાં મહિનાઓમાં ફેરવાઈ ગયાં. તેઓ સતત ચીડિયાપણું અને થાક અનુભવવા લાગ્યાં.

જનાબાઈ એક ભૂમિહીન ખેડૂત છે, જેઓ દિવસના આઠ કલાક બીજાંનાં ખેતરોમાં કમરતોડ મજૂરી કરે છે. તેઓ નિંદામણ કરે છે, ઘાસચારાના ભારે ભારીયા ઉપાડે છે અને પાકની લણણી કરે છે. સાંજ પડતાં સુધીમાં તો તેઓ થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે – તેમના ખભા દુખતા હોય, અને આખા દિવસના ભારથી પગ ભારે થઈ ગયા હોય છે. આવા થકવી દેનારા દિવસ પછી, તેઓ સામાન્ય રીતે રાત્રે 10 વાગ્યા સુધીમાં પોતાના ઘરના ઉંબરા પાસે આડાં પડતાં અને મિનિટોમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘી જતાં.

પણ એ ગાઢ અને શાંતિભરી ઊંઘની રાતો હવે તો બસ એક સપનું બનીને રહી ગઈ છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી આ વિસ્તારમાં આસમાને પહોંચેલી ગરમી અને ભેજને કારણે તેઓ આખી રાત પરસેવે રેબઝેબ રહે છે. તેઓ બેચેનીમાં પડખાં ફેરવતાં રહે છે, અને પતરાંના છાપરાવાળા ઘરમાંથી આવતી ગરમીની લપટોને કારણે વારંવાર જાગી જાય છે.

એક વાર આંખ ખૂલી જાય, પછી ફરીથી ઊંઘ આવતાં ઓછામાં ઓછો એક કલાક લાગી જાય છે.

તેઓ યાદ કરીને કહે છે કે આ મે (2025) મહિનામાં, તાપમાન છેક વહેલી સવારે 3 વાગ્યા જેવું થોડું ઘટતું અને સહ્ય બનતું. અને પાંચ વાગ્યે તો તેઓને ઘરના કામકાજ માટે ઉઠવું પડતું, જે પછી ફરી એક સખત મજૂરીનો દિવસ શરૂ થતો.

જનાબાઈ સૂરજ ઉગતાં પહેલાં ઉઠીને પાણી ભરે છે, વાસીદુ કરે છે અને પરિવાર માટે રસોઈ બનાવે છે. 60 વર્ષની ઉંમરે, ખેતરમાં આખો દિવસની મજૂરી અને દઝાડી દેતી ગરમી તેમને સાવ નિચોવી નાખે છે. છતાં વાસણ માંજવાં, રાત્રિભોજન બનાવવું, અને બીજા દિવસ માટે લાકડાં ભેગાં કરવાં જેવાં ઘરનાં રોજિંદાં કામ તો બાકી જ હોય છે. તેઓ થાકેલા અવાજે કહે છે, “કામનો ક્યારેય અંત નથી આવતો.”

ઊંઘ પૂરી થતી નથી, અને તેઓ વારંવાર તેમના પરિવાર પર ગુસ્સે થઈ જાય છે, અને પછી પસ્તાવો કરે છે. તેઓ ઉમેરે છે, “તેમને લાગે છે કે હું બદલાઈ ગઈ છું. પહેલાં તો કામ પરના લાંબા દિવસ પછી પણ હું ખુશમિજાજ રહેતી હતી.” તેઓ પોતાના જુવાનીના દિવસો યાદ કરે છે જ્યારે તેઓ ઊર્જાથી ભરપૂર હતાં અને ખેતરોમાં કામ કરતી વખતે ગીતો ગાતાં હતાં, ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવે છે કે તેઓ કેટલાં બદલાઈ ગયાં છે.

તેઓ ઉમેરે છે, “હવે લોકોને લાગે છે કે હું હંમેશાં ગુસ્સામાં જ રહું છું. પણ મારામાં હવે [ખુશમિજાજ રહેવાની] તાકાત જ નથી રહી.”

અમુક રાત્રે, તેઓ કહે છે, “ડોક દુખતાય [માથું દુખે છે]. ડોળે લાલ લાલ હોતાત [થાકના કારણે આંખો લાલઘૂમ થઈ જાય છે]. એવું લાગે છે જાણે “માઝા ડોક કામ દેત નાહી [મારું મગજ કામ નથી કરતું].” બેચેની અને ચિંતા જેવા શબ્દો હવે તેમના જીવન અને વાતચીતનો ભાગ બની ગયા છે.

આ પીડા વેઠવામાં જનાબાઈ એકલાં નથી. આસપાસનું વધતું તાપમાન, ખાસ કરીને ગરમ રાતો અને હીટવેવ, લોકો માટે ઊંઘવાનું મુશ્કેલ બનાવી રહ્યું છે. આબોહવા પરિવર્તન ઊંઘ પર કેવી અસર કરે છે તે અંગેના 2025ના એક સંશોધનપત્રમાં જણાવાયું છે કે, “...વાતાવરણ ગરમ થવાને કારણે ઊંઘનો અભાવ વધે છે અને ઊંઘની ગુણવત્તા બગડે છે, ખાસ કરીને વૃદ્ધો અને મહિલાઓ માટે…”

મનોચિકિત્સક ડૉ. ઉવૈસ એન.એ. સમજાવે છે, “જ્યારે ઓરડાનું તાપમાન વધુ હોય, ત્યારે શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવાની આંતરિક પ્રણાલી માટે શરીરનું આંતરિક તાપમાન ઘટાડવું મુશ્કેલ બને છે, જે ઊંઘ શરૂ કરવા અને ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી છે.” પરંતુ ક્લાઈમેટ સેન્ટ્રલના 2024ના એક અભ્યાસ મુજબ, સમગ્ર ભારતમાં લોકો 25 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાનવાળી 80 જેટલી ‘ગરમ’ રાતોનો અનુભવ કરી રહ્યા છે.

આખા વર્ષ દરમિયાન આટલી બધી ગરમ રાતો પસાર કરવી ખૂબ મુશ્કેલ છે. અને જેઓ દિવસ દરમિયાન બહાર ખુલ્લામાં કામ કરે છે, તેમના માટે તો ક્યાંય રાહત નથી.

કેરળના કલિકટમાં IQRAA ઇન્ટરનેશનલ હોસ્પિટલ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટરમાં સેવા આપતા ડૉ. ઉવૈસ ઉમેરે છે, “જૈવિક રીતે, જ્યારે આપણે ઊંઘવાની તૈયારી કરીએ છીએ અને ગાઢ નિદ્રામાં જઈએ છીએ ત્યારે આપણું શરીર ઠંડું પડવા માટે કુદરતી રીતે તૈયાર થયેલું હોય છે. આ સંઘર્ષને કારણે પડખાં ફેરવવાં, વારંવાર જાગી જવું અને બેચેનીનો અનુભવ થઈ શકે છે.” આ સમસ્યા ઓછી આવક ધરાવતા દેશોના લોકો, વૃદ્ધો, મહિલાઓ અને ગરમ પ્રદેશોમાં રહેતા લોકોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.

જનાબાઈના ગામના ઘરમાં, છત પરનો પંખો કોઈ ખાસ રાહત આપતો નથી – તે તો બસ બે ઓરડીના મકાનમાં સૂવાનો પ્રયત્ન કરતા ચાર લોકો પર ગરમ હવા જ ફેંક્યા કરે છે.

જ્યારે જનાબાઈ માટે સહન કરવું અશક્ય બની જાય છે, ત્યારે તેઓ તમાકુ ચાવે છે. તેઓ પારીને કહે છે, “હું તમાકુ ચાવું છું કારણ કે તેનાથી મને થોડી વાર માટે ઊંઘ આવી જાય એટલી શાંતિ મળે છે,” અને ઉમેરે છે કે હવે તેમને તેની લત લાગી ગઈ છે. જોકે, આ રાહત માત્ર ક્ષણિક છે, કારણ કે નિકોટિન લાંબા ગાળે ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડવા માટે જાણીતું છે.

ઊંઘવા માટે તમાકુ પર જનાબાઈનો આધાર એક વ્યાપક સમસ્યા દર્શાવે છે. ઘણા સમુદાયોમાં, લોકો અપૂરતી ઊંઘનો સામનો કરવા માટે દારૂ અથવા અન્ય પદાર્થોનો સહારો લે છે. પરંતુ તેનો વારંવારનો ઉપયોગ તૂટક ઊંઘ, નસકોરાં અને સ્લીપ એપનિયા (ઊંઘમાં શ્વાસ રૂંધાવાની બીમારી) જેવી સમસ્યાઓમાં પરિણમે છે.

થાક અને ઊંઘની કમી તેમના શરીર પર પણ અસર કરે છે. તેઓ કહે છે કે ઉનાળા દરમિયાન, તેમનું બ્લડ પ્રેશર ઘણી વાર વધી જાય છે, અને હૃદયના ધબકારા તેજ થઈ જાય છે, જેનાથી તેઓ બેચેની અને તણાવમાં રહે છે. “સવાર સુધીમાં તો માથું ફાટવા લાગે છે કારણ કે હું બરાબર ઊંઘી શકી નથી હોતી.” ઉનાળા દરમિયાન દર અઠવાડિયે, તેઓ એક ખાનગી ક્લિનિકમાં જાય છે જ્યાં ડૉક્ટર તેમને ઊંઘની ગોળીઓ લખી આપે છે, જેનાથી આખરે તેમને થોડી રાહત મળે છે.

ભાદોલે સાંકડા કાચા રસ્તાઓ અને ઊંચી નાળિયેરી, આંબા, પીપળા અને લીમડાના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક શાંત ગામ છે. મોટાભાગના લોકો શેરડીનાં દૂરનાં ખેતરોમાં ખેતમજૂર તરીકે દિવસો વિતાવે છે. એક સમયે પડોશીઓ ઘરની બહાર એકબીજા સાથે ગપ્પાં મારતા અને સાંજ આનંદમય રહેતી, પરંતુ તાપમાનમાં સતત વધારો થતાં આવી સાંજ હવે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

ઉનાળા દરમિયાન કોલ્હાપુરમાં દિવસનું તાપમાન નિયમિતપણે 38 ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી જાય છે, અને આ વર્ષ પણ કંઈ અલગ નહોતું. તેમની એક સહેલીએ, જૂના શાળાના પાઠ્યપુસ્તકથી પવન નાખતા કહ્યું, “દરેક ઉનાળો ગયા ઉનાળા કરતાં વધુ ગરમ લાગે છે.”

જ્યારે જનાબાઈ અને તેમના પડોશીઓ કામ પરથી પાછા ફરે છે, ત્યારે વાતચીત ઘણી વાર એ તરફ વળે છે કે રાતો કેટલી અસહ્ય બની ગઈ છે, પવન પણ કેવો ગરમ લાગે છે, અને હવે ઊંઘ સહેલાઈથી આવતી નથી. તેઓ પોતાના રોજિંદા તણાવ અને ચિંતાનું વર્ણન કરતાં કહે છે, “એક તો ગરમી આટલી બધી છે, અને તેમાં અધૂરી ઊંઘ પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ બનાવે છે.”

જનાબાઈ કહે છે કે સારી ઊંઘના અભાવે તેઓ કામ પર વધુ નબળાં પડી જાય છે. તેઓ કહે છે કે કામ કરતી વખતે ઘણી વાર તેમને લાગે છે કે તેઓ ઢળી પડશે. આવું ન થાય તે માટે, “હું ભૂલ્યા વિના મારી સાથે ખાંડ રાખું છું.” જ્યારે પણ તેમને ચક્કર જેવું લાગે છે, ત્યારે જનાબાઈ ખાંડ ખાઈ લે છે અને લીંબુનો રસ પીએ છે, જેનાથી તેમને તરત રાહત મળે છે.

પોતાની સહેલીઓ સાથે હસી-મજાક કરવાનો, એકબીજાને સાંભળવાનો અને મદદ કરવાનો, વાતો વહેંચવાનો સમય હવે ભૂતકાળ બની ગયો છે. મહિનાઓની અધૂરી ઊંઘ, ચીડિયાપણું અને થાકને કારણે તેઓ દિવસો સુધી લોકો સાથે હળવા-મળવાનું ટાળે છે; તેઓ એકલાં રહેવાનું પસંદ કરે છે, અને એ દોસ્તીને પણ તિલાંજલિ આપી દીધી છે જેનો તેઓ એક સમયે ખૂબ આનંદ માણતાં હતાં.

ગામમાં એક કહેવત અવારનવાર સાંભળવા મળે છે, “ઝોપ નાહી તર શરીર દમ દેત નાહી, આની મન શાંત હોત નાહી [ઊંઘ વિના શરીરને આરામ મળતો નથી, અને મન શાંત થતું નથી].”

આ કહેવત જનાબાઈના મનમાં સતત ગુંજતી રહે છે; તેમને થાક લાગે છે, પણ ઊંઘ નથી આવતી.

જનાબાઈના ઘરથી 30 કિલોમીટરથી થોડે દૂર આવેલા જાંભલી ગામમાં, લાલુબાઈ કાંબલે પણ ગરમીનો આ જ પ્રકોપ અનુભવી રહ્યા છે.

તેઓ કહે છે, “આ વર્ષે ભયંકર ગરમી હતી, અને એ ત્રણ મહિના દરમિયાન હું દરરોજ ભાગ્યે જ એક કલાક સૂઈ શકી હતી.” તેમના નવ પુખ્ત વયના લોકોના ઘરમાં જે એક ટેબલ ફેન છે, તે પણ તેમના દીકરા વાપરે છે. 72 વર્ષીય લાલુબાઈ, જેમણે હવે શેરડીના ખેતરોમાં કામ કરવાનું છોડી દીધું છે, તેઓ કહે છે, “પૂરતી ઊંઘ વગર, બીજા દિવસે હું ખૂબ જ થાકેલી અને નબળી અનુભવું છું.” ગરમ રાતોમાં મોડી આવતી ઊંઘથી શારીરિક થાક વણસે છે અને ડિપ્રેશન, ચિંતા અને અન્ય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધે છે.

પુખ્ત વયના લોકો માટે, દરરોજ ઓછામાં ઓછી સાત કલાકની ઊંઘ લેવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે. જોકે, લાલુબાઈ માટે આ એક દૂરનું સપનું લાગે છે, જેઓ કેટલાક દિવસો તો ઊંઘવા માટે પણ સંઘર્ષ કરે છે. આ તેમના વૃદ્ધ થતા શરીર – શેરડીના ખેતરોમાં દાયકાઓની સખત મહેનતનો શારીરિક થાક, જે હવે અત્યંત ગરમ રાતોને કારણે થતી ઊંઘની કમીથી વધુ વકરી ગયો છે – તેનું પરિણામ છે.

લાલુબાઈ પારીને કહે છે, “ચાર વર્ષ પહેલાં સુધી, હું પાંચ મિનિટમાં ઊંઘી જતી હતી. પણ હવે નહીં.”

તેમના 45 વર્ષીય પુત્ર પ્રમોદને ચિંતા છે કે તેઓ ભાગ્યે જ ઊંઘે છે. તેઓ કહે છે, “તેઓ હંમેશાં થાકેલાં દેખાય છે. જ્યારે તેઓ શાંતિથી બેઠાં હોય, ત્યારે પણ એવું લાગે છે કે તેમનું મન બેચેન છે.”

ડૉ. ઉવૈસ કહે છે કે જરૂરી ગુણવત્તાવાળી ઊંઘ ન મળવાથી ડિપ્રેશન, ચિંતા, બાયપોલર ડિસઓર્ડર અને પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર જેવી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ વકરી શકે છે. અપૂરતી ઊંઘ મગજના રસાયણોને ખલેલ પહોંચાડી શકે છે, મગજમાં તણાવ અને લાગણીના કેન્દ્રોને વધુ સક્રિય કરી શકે છે, શરીરને સતત “તણાવની સ્થિતિમાં” રાખી શકે છે, શરીરમાં હળવો સોજો લાવી શકે છે અને શરીરના ઊંઘવા-જાગવાના કુદરતી ચક્રમાં ખલેલ પહોંચાડી શકે છે.

લાલુબાઈ ચિંતા સાથે ઉમેરે છે, “મને લાગ્યું કે ઋતુ બદલાતાની સાથે પીડા ઓછી થઈ જશે, પણ એવું ન થયું.”

હવે, તેઓ માને છે કે તેમણે ખેતીકામ કાયમ માટે છોડી દેવું પડશે. તેઓ હંમેશાં તણાવમાં રહે છે; તેમના પડોશીઓના કહેવા મુજબ, તે તેમના ચહેરા પર સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.

આખરે, પાંચ મહિનાના ઉજાગરા પછી, લાલુબાઈએ એક ડૉક્ટરને બતાવ્યું જેમણે તેમને ઊંઘની ગોળીઓ લખી આપી. તેઓ કહે છે, “મને લાગ્યું કે બધું સારું થઈ જશે... પણ જ્યારે મને રોજનાં સામાન્ય કામો કરવામાં પણ મુશ્કેલી પડવા લાગી, ત્યારે મને સમજાયું કે કંઈક ગંભીર છે.”

ભાદોલે ગામનાં નંદા સોનાવણેને ઉનાળાથી ડર લાગે છે. જ્યારે પણ ઉનાળો શરૂ થાય છે, ત્યારે તેઓ 90-દિવસનું કાઉન્ટડાઉન શરૂ કરે છે. 50 વર્ષીય નંદા કહે છે, “હું દરરોજ ઉનાળો પૂરો થાય તેની પ્રાર્થના કરું છું.” આનું કારણ એ છે કે ઋતુ બદલાતાની સાથે જ તેમની ઊંઘનું ચક્ર સુધરી જાય છે.

ગરમ રાતોમાં તેઓ ત્રણ કલાકથી પણ ઓછું ઊંઘે છે. તેઓ કહે છે, “જો કંઈ કામ ન આવે, તો હું ટેલિવિઝન જોવાનું શરૂ કરું છું, એ આશામાં કે કદાચ ઊંઘ આવી જાય.” અપૂરતી ઊંઘનાં પરિણામો ગંભીર છે. બીજા દિવસે તેઓ ચીડિયાં થઈ જાય છે અને તેમને ચક્કર આવે છે, અને શરીરનો દુખાવો એટલો વધી જાય છે કે પેઇનકિલર (દુખાવાની ગોળી) લીધા વિના મટતો નથી.

જનાબાઈ અને લાલુબાઈની જેમ, નંદાને પણ ઊંઘની દવા લેવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, જે તેમના મતે ઘણી સ્ત્રીઓ માટે વ્યસન બની ગયું છે. તેઓ લો બ્લડ પ્રેશર (હાયપોટેન્શન)થી પીડાય છે, અને સખત ગરમી તેને વધુ ખરાબ કરે છે, જેનાથી તેમને ઊંઘ આવવી મુશ્કેલ બને છે. જ્યારે પણ ગરમીને કારણે તેઓ જાગી જાય છે, ત્યારે તેઓ પોતાને શાંત કરવા માટે થોડી ખાંડ ખાઈ લે છે.

આખા જિલ્લામાં, વધતી ગરમી લોકોની ઊંઘ હરામ કરી રહી છે.

જનાબાઈ કહે છે, “પહેલાં, મને ક્યારેય ઊંઘની કોઈ સમસ્યા નહોતી.” તેઓ કહે છે કે તેઓ પહેલાં તણાવમાં નહોતાં રહેતાં, પણ હવે એવો એક પણ દિવસ નથી જતો જ્યારે તેમને તણાવ ન હોય.

પારીની આબોહવા પરિવર્તન અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પરની રાષ્ટ્રવ્યાપી શ્રેણી, મરીવાલા હેલ્થ ઇનિશિયેટિવ દ્વારા સમર્થિત છે. આ શ્રેણી ગ્રામીણ ભારતના લોકો અને શહેરી ભારતમાં વસતા ગ્રામીણ પ્રવાસી મજૂરોના માનસિક અને એકંદર આરોગ્ય તથા આજીવિકા પર આબોહવા સંકટની અસરની તપાસ કરશે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ