ମାତୃଭାଷାର କାହାଣୀର ଶୂନଶାନ ଗଳି

ମୁଁ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଏକ ମିଠାବାକ୍ସ ଖୋଲୁଛି ଏବଂ ଏକ ପୁରୁଣା ପରିଚିତ ଡାକ ମୋ କାନରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଛି: ରାମଦାନା ଲାଇ ବା, ବୌଆ କେ ମିଠାଇ ବା (ରାମଦାନା ମିଠା... ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ମିଠା...)

ବିହାରର ରାଜଧାନୀ ପାଟନାର ଚାନ୍ଦପୁର ବେଲା ମୋହଲ୍ଲାରେ ଏକ ତାତଲା, ଆଳସ୍ୟଭରା ଅପରାହ୍ନ । ମୋତେ ପ୍ରାୟ ୧୨ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା । ଜଣେ ଫେରିବାଲା କାନ୍ଧରେ ଏକ ବଡ଼ କାଚପାତ୍ର ଧରି ଗଳିକନ୍ଦିରେ ବୁଲୁଥିଲେ, ଯାହାର ପ୍ରଶସ୍ତ ମୁହଁରୁ ରାମଦାନା ଲଡୁ (ଅମରନାଥ ମଞ୍ଜିରେ ତିଆରି ମିଠା ଗୁଳା) ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇ ରହିଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ଡାକ ସେ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ମିଠାଠାରୁ ବି ଅଧିକ ମିଠା ଥିଲା । ଆନ୍ତରିକତାରେ ଭରା । ଆମେ କେବଳ ଗ୍ରାହକ ନଥିଲୁ ବରଂ ବୌଆ (ଅତିପ୍ରିୟ ଛୋଟ ପିଲା) ଥିଲୁ । ସେ ଆମକୁ ଏପରି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲେ ଯେମିତି ଆମେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କୀୟ, ଯାହା ଆମ ଭଳି କ୍ରେତା ଏବଂ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାଚେରିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲା ।

ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଆମ ଭାଷା କେବଳ ଶ୍ରେଣୀଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା ବରଂ ଏହା ରାସ୍ତାଘାଟରେ, ଫେରିବାଲାମାନଙ୍କ ଡାକରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା ।

୧୯୮୯ ମସିହାର କଥା । ମୋତେ ବୋଧହୁଏ ୮-୯ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବ । ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଗୁଣ୍ଟୁର ଜିଲ୍ଲାର ମୋ ଗାଁ କୋଲାକାଲୁରୁରେ, ଦୁଦେକୁଲା ମୁସଲିମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଦୁଇଜଣ ଭଉଣୀ (ଯେଉଁମାନଙ୍କ ବୟସ ୪୦-୪୫ ମଧ୍ୟରେ ହେବ) ତାଜା ଫୁଲହାର ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ । ଜଣେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଛୋଟ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣକ ଡେଙ୍ଗା ଏବଂ ହୃଷ୍ଟପୃଷ୍ଟ ଥିଲେ । ମୋର ସେମାନଙ୍କ ନାଁ ମନେ ନାହିଁ । ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପିନ୍ନି (ସାନ ମାଉସୀ ବା ଖୁଡ଼ୀ) ବୋଲି ଡାକୁଥିଲି ଏବଂ ସେମାନେ ମୋ ମା'ଙ୍କୁ ଆକ୍କା (ବଡ଼ ଭଉଣୀ) ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲେ । ମୋ ଜେଜେବାପା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ାଉଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସେଠାରେ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ । ବୋଧହୁଏ ସେଇଥିପାଇଁ ସେମାନେ ମୋ ପରିବାରକୁ ବହୁତ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଥିଲେ ।

ସେତେବେଳେ ଆମେ କେବଳ ଖରାଦିନେ ମଲ୍ଲେପୁଲୁ (ମଲ୍ଲୀଫୁଲ) ପାଉଥିଲୁ । ବର୍ଷର ବାକି ସମୟ ସେମାନେ ଚେମନ୍ତିପୁଲୁ (ସେବତୀ), ବେଣ୍ଟି (ଗେଣ୍ଡୁ) ଏବଂ କରାବ୍‌ବାଣ୍ଟୁଲୁ (ତାରା ଗେଣ୍ଡୁ) ଫୁଲର ହାର ତିଆରି କରୁଥିଲେ । ପୁରୁଣା ମଇଳା ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧି, କାଖରେ ଝୁଲୁଥିବା ବାଉଁଶ ଟୋକେଇରୁ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର ଫୁଲହାର ସବୁ ବାହାରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ସେମାନେ ତାଜା ଫୁଲର ନାଁ ଧରି ଡାକି ଡାକି ଆସୁଥିଲେ । ମଲ୍ଲେପୁଲୁ, ଚେମନ୍ତିପୁଲୁ, କାଗଦାଲୁ, କରାବ୍‌ବାଣ୍ଟୁଲୁ...

ତାହା ଏପରି ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଖରାଛୁଟିରେ କିଶୋରୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଚୁଟିରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲମାଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା । କେବେ କେମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଦୋନ୍ତରା ମଲ୍ଲେ (ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ ଦୁଇ-ସ୍ତରୀୟ ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ ଆରବୀୟ ମଲ୍ଲୀ) ଫୁଟୁଥିଲା, ପିନ୍ନିମାନେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାହକଙ୍କଠାରୁ ଲୁଚାଇ, ତାଜା ପଦ୍ମପତ୍ର କିମ୍ବା କଦଳୀ ପତ୍ରରେ ଗୁଡ଼ାଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ମୋ ପାଇଁ ଆଣୁଥିଲେ ।

ଆଜିକାଲି ଦୋନ୍ତରା ମଲ୍ଲେ ବର୍ଷସାରା ମିଳୁଛି, କିନ୍ତୁ କିଶୋରୀମାନେ ଆଉ ସେମାନଙ୍କ ଚୁଟିରେ ଗଜରା (ଫୁଲହାର) ପିନ୍ଧିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି । ଏବଂ ରାସ୍ତାରେ ବୁଲି ଫୁଲ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି ।

ଆମ ପାଖରେ ଏବେ ଅନେକ ଆପ୍‌, ନୋଟିଫିକେସନ୍ ଏବଂ ଘର ଦୁଆରମୁହଁରେ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ଆଉ ନାହିଁ ଯାହା ଆମକୁ ଆମ ନାଁ ଧରି ଡାକୁଥିଲେ ଏବଂ ରାସ୍ତାଘାଟରେ ଆମ ମାତୃଭାଷାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖୁଥିଲେ – ନା ଅଛି ବୌଆ, ନା ଅଛି ଚିନ୍ନା । ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଛି ସତ, କିନ୍ତୁ ଆମର ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତିସବୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମଳିନ ପଡ଼ିଯାଉଛି ।

ପ୍ରାୟ ୫୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଛତିଶଗଡ଼ର ମହାସମୁନ୍ଦ ଜିଲ୍ଲା ପାଟନଦାଦର ଗାଁରେ ଏକ ଲୟବଦ୍ଧ ଡାକ ନିୟମିତ ଭାବେ ତେଜିଆନ ଖରାର ଅପରାହ୍ଣର ନିରବତାକୁ ଭାଙ୍ଗୁଥିଲା । ଥଣ୍ଡେ ମିଠେ ବରଫ୍, ଲାଲେ ଲାଲ୍, ମୁହଁ ମେ ଡାଲ୍ (ଥଣ୍ଡା ମିଠା ବରଫ, ନାଲି ଟୁକଟୁକ, ପାଟିରେ ପକାଅ) । ଆମେ ପିଲାମାନେ ଯେମିତି ତାଙ୍କ ଡାକ ଶୁଣୁଥିଲେ, ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। ଆମେ ହାତରେ ଚାଉଳ କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ମହୁଲ ଭର୍ତ୍ତି ଗିନା ଧରି ଦୌଡ଼ୁଥିଲୁ । ସେତେବେଳେ ଟଙ୍କାପଇସାର ଅଭାବ ଥିଲା, ତେଣୁ ଆମେ ଗୋଟିଏ ବରଫ ଗୋଲା ବଦଳରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନିମୟ କରୁଥିଲୁ ।

ସେହି ଫେରିବାଲାଙ୍କ ନାଁ କେହି ଜାଣି ନଥିଲେ । ଆମେ ତାଙ୍କୁ ବେନ୍ତିଖିଆ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲୁ, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଟି ସେମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସୂଚାଉଥିଲା । ସେ ଆମକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ସମୟରେ ସବୁବେଳେ ସମ୍ପର୍କ ସୂଚକ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ: ଦିଦି, କାକା, ଦାଦା । ପ୍ରାୟତଃ ବେନ୍ତିଖିଆ ଜଣେ ଭ୍ରାମ୍ୟମାଣ ସନ୍ଦେଶିଆ (ବାର୍ତ୍ତାବାହକ) ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଯିଏ ପାଖାପାଖି ଗାଁରେ ଥିବା ଆମ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ଖବର ଆଣି ଦେଉଥିଲେ । ଅନେକ ସମୟରେ, ମୁଁ ମୋ ଜେଜେମା'ଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପଖାଳ ଖୁଆଉଥିବାର ଦେଖିଛି ।

କାହାକୁ ଦେଖି ସେ ଭୋକିଲା ଅଛି ବୋଲି ବୁଝିପାରିବା ଏବଂ ତା'ପରେ ତାଙ୍କୁ ପାଖକୁ ଡାକି କିଛି ପଖାଳ ବା ଭାତ ଖୁଆଇବା – ତାହା ହିଁ ଥିଲା ଭାଷାର ଏକ ନିଶବ୍ଦ ରୂପ । ଗୋଟିଏ ମାତୃଭାଷା ଯାହା ବିନା ଶବ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କିଛି କହିପାରୁଥିଲା ।

କେରଳର ଏର୍ଣ୍ଣାକୁଲମ୍ ଜିଲ୍ଲାର ବନ୍ଦର ସହର କୋଚିର ରାସ୍ତାଘାଟ ଦିନେ ମାଛ ବିକ୍ରେତାମାନଙ୍କ ଡାକରେ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ରହୁଥିଲା । ସେମାନେ ସେଇଦିନ ଧରିଥିଵା ମାଛ ଵିକ୍ରି କରୁଥିଲେ - ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚକଚକିଆ, ଶକ୍ତ ଏଵଂ ସମୁଦ୍ର ତଥା କୂଳ ବାସ୍ନାରେ ଚହଟି ଉଠୁଥିଲା । କାନ୍ଧରେ ଏକ ବାଉଁଶ ବାଡ଼ିର ଦୁଇ ପଟେ ଦୁଇଟି ବାଉଁଶ ଟୋକେଇ ଝୁଲାଇ ପୁରୁଷମାନେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ସେଦିନର ମାଛରେ ଭର୍ତ୍ତି ବଡ଼ ବଡ଼ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ପାତ୍ର ଧରି ମହିଳାମାନେ ଆବାସିକ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇ କିଲୋମିଟର କିଲୋମିଟର ପଥ ଚାଲୁଥିଲେ ।

ରେଫ୍ରିଜରେଟେଡ୍ ଟ୍ରକ୍ କିମ୍ବା ବରଫ ବୋଝେଇ ଲରିଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବ୍ୟବସାୟକୁ ସୁପର-ମାର୍କେଟ୍ ହାତକୁ ଟେକିଦେବାର ବହୁ ପୂର୍ବ, କିମ୍ବା ମହାମାରୀ, ଅନଲାଇନ୍ ମାଛ କିଣାକୁ ଅଧିକ ଗ୍ରହଣୀୟ କରିବା ପୂର୍ବର ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆଣିବା ପୂର୍ବର ଏକ ପରିଚିତ ସ୍ୱର ମୋର ମନେ ପଡୁଛି ।

ସମୁଦ୍ରର ଢେଉ ଭଳି ରାସ୍ତାରେ ଉଠୁଥିବା ଏବଂ ପଡ଼ୁଥିବା ଏକ ଲମ୍ବା ଡାକ, ସେଦିନ ଜାଲରେ ପଡ଼ିଥିବା ମାଛମାନଙ୍କର ଏକ ତାଲିକା ଶୁଣାଉଥିଲା: ମାଥି...ଆୟିଲି...ସ୍ରାଓ...ଚେମ୍ମିନ...ତିଲୋପିଆ (କୋକଲି, ମିରିକାଳି, ମାଗୁର, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, ତିଲାପିଆ) । ହଁ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ଏବେ ବି ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଆରକୁ ଆସି ଡାକୁଥିବା ସେହି ବିକ୍ରେତାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜାଲରେ ପଡ଼ୁଥିବା ମାଛ ଭଳି ଏବେ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅନିଶ୍ଚିତ ।

ଭାଷାଭିତ୍ତିରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ, ମୁଁ ଏପରି ଏକ ଭାଷାର ଗର୍ବିତ ଭାଷାଭାଷୀ ଯାହାର ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବା ଭୂଖଣ୍ଡ ନାହିଁ । ରାଜସ୍ଥାନର ଶ୍ରୀ ଗଙ୍ଗାନଗର ଜିଲ୍ଲାର ଏହି ଛୋଟ ସହରରେ ରହୁଥିବା ମୁଷ୍ଟିମେୟ ସିନ୍ଧି ବାସିନ୍ଦାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ମୁଁ ମୋ ଘର ବାହାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମାତୃଭାଷା ଶୁଣିବାକୁ ପାଇନାହିଁ । ଯଦିଓ ଏହା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ୨୨ଟି ଅନୁସୂଚିତ ଭାଷା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ।

ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ସୀମାରେ ଥିବା ହିନ୍ଦୁମଲକୋଟ ସୀମାଠାରୁ ମାତ୍ର ୨୫ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଗଙ୍ଗାନଗର ସହରର ରାସ୍ତାରେ ଆପଣ ଏହାକୁ ଶୁଣିବାକୁ ପାଇବେ ନାହିଁ । ବ୍ୟବସାୟ ଚାଲୁଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ଛକଗୁଡ଼ିକରେ କିମ୍ବା ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ । ଜିନିଷ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ଫେରିବାଲାମାନେ ପଞ୍ଜାବୀ କିମ୍ବା ହିନ୍ଦୀରେ ଡାକ ଦିଅନ୍ତି ।

କିନ୍ତୁ ମୋର ଗୁରୁଜନମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଫେରିବାଲାମାନେ ସିନ୍ଧି ଭାଷାରେ ଡାକ ଦେଉଥିବା ବିଷୟରେ କଥା ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ ହୋକୋ ଡିୟାନୁ (ଜିନିଷ କିଣିବା ପାଇଁ ଡାକ ଦେବା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏବଂ ବିଭାଜନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର 'ଅବାନା' (୧୯୫୮)ର ଜଣେ ଫେରିବାଲା ଚରିତ୍ର ଗୀତ ଗାଇ ଗାଇ ସିନ୍ଧି ଖାଦ୍ୟ ବିକ୍ରି କରିବା କଥା ମୋର ମନେ ପଡୁଛି: ବିହ ବତଲୋ ଚହିରା ଚହିରା ଚଟନି ଚଶକେ ଭାରି... ଓ କାକା, ଓ ଭାଉ, ଓ ଚାଚା ହେଦେ ଆଉ (ମୁସମୁସିଆ ପଦ୍ମନାଡ଼ ପକୁଡ଼ି, ଚଟପଟା ଚଟଣି... ମାତ୍ର ଦୁଇ ପଇସାରେ ପେଟପୂରା ଜଳଖିଆ । ହେ କାକା, ହେ ଭାଇ, ହେ ଚାଚା ଇଆଡ଼େ ଆସ । ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଗୋଟେ ତିଆରି କରିଦେଉଛି) ।

ତେଣୁ, କେଉଁଠି କେଉଁ ବହିରେ, କିଛି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ, କିଛି ବୟସ୍କଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସିନ୍ଧି ଭାଷାର ଏହି କାହାଣୀ, ଗୀତ ଏବଂ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ବି ସାଇତା ହୋଇ ରହିଛି । କିନ୍ତୁ କଥିତ ଭାଷା ଏବଂ ରାସ୍ତାଘାଟରେ ଏହାକୁ ଶୁଣିବାର ମଜା – ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଶ ବିଭାଜନ ଯୋଗୁଁ ହରାଇ ବସିଛି ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ ହେବ କି ନାହିଁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ । ।

ଆମ ଗଳିଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିବା ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ଯଦି କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ତେବେ ସେମାନେ ଥିଲେ ଶିଶୁମାନେ । ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ସୁପ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ଏପରିକି ସେମାନଙ୍କର ଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିଲା । ଶିଶୁମାନେ ଆମ ମୋହଲ୍ଲାରେ ଶୁଭୁଥିବା ସେହି ମଧୁର କୋଳାହଳରେ ନିଜ ସ୍ୱରକୁ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ କରୁଥିଲେ ।

ଆସାମ କାମରୂପ ଜିଲ୍ଲା ଭେହବାରୀ ଗ୍ରାମର ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁ ରାସ୍ତା ଦେଇ ମୁଁ ସ୍କୁଲକୁ ଯାଉଥିଲି, ସେତେବେଳେ ବହୁତ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେତେବେଳେ ଆଜିକାଲିର ସ୍ଥାଣୁ ମୋବାଇଲ ବା କମ୍ପ୍ୟୁଟର ସ୍କ୍ରିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ରାସ୍ତାର ସେହି ଜୀବନ୍ତ ଉତ୍ସାହକୁ ଛଡ଼ାଇ ନେଇ ନଥିଲେ । ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବେ, ରାସ୍ତାରେ ପାରମ୍ପରିକ ଖେଳ ଖେଳୁଥିବା ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କର ପ୍ରବଳ କୋଳାହଳ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । କେବଳ କ୍ରିକେଟ୍ ନୁହେଁ, ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ।

ତଳ ଆସାମରେ ମୋ ପିଲାଦିନର ସେମିତି ଏକ ଖେଳ ହେଉଥିଲା, ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ହାଉ, ଯାହାକି କିଛିଟା କବାଡ଼ି ସଦୃଶ । ଦୁଇଟି ଦଳ ପରସ୍ପରର ମୁହାଁମୁହିଁ ହୁଅନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ଦଳର ଖେଳାଳି 'ହାଉ ରେ ହପ୍ପାର୍‌' ଗୀତ ଗାଇ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଦଳର ସୀମା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯଥାସମ୍ଭବ ଅଧିକ ଖେଳାଳିଙ୍କୁ ଛୁଇଁ 'ମାରିବା' ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଦଳର ସେତିକି ସଂଖ୍ୟକ ଖେଳାଳିଙ୍କୁ ପୁଣି ଖେଳକୁ ଫେରାଇ ଆଣୁଥିଲା । ମୋର ମନେ ଅଛି ଖେଳିବା ସମୟରେ ଆମେ କେମିତି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲୁ ଏବଂ ପରସ୍ପରର ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଉଥିଲୁ । ବର୍ଷାଦିନକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏମିତି କୌଣସି ଦିନ ନଥିଲା ଯେଉଁଦିନ ଆମେ ଏହି ଖେଳ ଖେଳୁ ନଥିଲୁ ।

ହାଉ ରେ ହାପ୍ପାଇ, ଦିମା ଖାବା ନାପ୍ପାଇ, ଇତୋ କୋଥା କୋନେ କୋଛି, ବୋର୍ଡେକାର ଆପ୍ପାଇ... (ହାଉ ରେ ହାପ୍ପାଇ, ଅଣ୍ଡା ଖାଇବା ମନା, ଏକଥା କିଏ କହିଲା? ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ପୁଅ । ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ପୁଅ), ଆମେ ନିଜ ପାଳି ସମୟରେ ଏମିତି କହୁଥିଲୁ । ସେହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ଥାଉ ବା ନଥାଉ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଜୀବନର ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ସେହି ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ଯାହା କେବଳ ଶିଶୁମାନେ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି । ଅଥବା ମୁଁ କହିପାରେ ଯେ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପିଢ଼ିର ଶିଶୁମାନେ ହିଁ ଏହା ଜାଣିଥିଲେ?

ପଞ୍ଜାବର ତରନ୍ ତାରନ୍ ଜିଲ୍ଲାର ପଟ୍ଟି ଗ୍ରାମରେ ଥିବା ମୋ ସ୍କୁଲ୍ ସାମ୍ନାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଟଫି, ଋତୁକାଳୀନ ଫଳ, ତେନ୍ତୁଳି, ପାଣିସଙ୍ଘାଡ଼ା ଏବଂ ପପ୍‌ସିକଲ୍ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ୟାକେଟ୍ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ପକେଟ୍ ମନିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା । ମୋର ସେହି ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ନାଁ ମନେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଶୀତଦିନେ ସେ ସଙ୍ଘାଡ଼ା (ପାଣିଫଳ) ବିକ୍ରି କରୁଥିବାରୁ, ପିଲାମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ସଙ୍ଘାଡ଼ା' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ! ସେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଦେଇଥିବା ଏହି ନାମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନେଇଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ କେଉଁ ଏକ କାରଣ ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ଆମ ଭିତରୁ କୌଣସି ପିଲା ନିଜ ପିତାମାତା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖରାପ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲା, ସେମାନେ ଆମକୁ ଭୟ ଦେଖାଇ କହୁଥିଲେ ଯେ ସେଦିନ ରାତିରେ ସେମାନେ ଆମକୁ ସଙ୍ଘାଡ଼ା ପାଖରେ ଛାଡ଼ିଦେବେ । ଏହି ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡୁଥିଲି । ବିଶେଷ କରି ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଚାରିବର୍ଷର ହୋଇଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟଧିକ ଡେଙ୍ଗା ଶରୀର ଏବଂ ଗାଢ଼ କଳା ରଙ୍ଗର କେଶ ଦେଖି ମୁଁ ଆଗରୁ ହିଁ ଡରି ଯାଇଥିଲି ।

ତଥାପି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଏକ ଅଜବ ଆକର୍ଷଣ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ସେ ଆମ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ:

ହୋହୋହୋହୋ ଲାଲାଲାଲାଲାଲା
ଲୋ ଲୋ ବଚ୍ଚିୟୋ ବରଫ୍ ଦା ଗୋଲା...
ହିହିହିହିହିହି
ଵଦଲେ ଵିଚେ ଦେ ଦୋ ଇକ ଦାସୀ
ଲାଲାଲାଲାଲିଲିଲିଲି

ଆ ରହି ତୁହାଦି ଇମଲି
ଆଜା ମେରି ରାଣୀ ଧୀ ମେରି ରାଣୀ ଧୀ
ଵଦଲେ ୱିଚ ଦେ ଦୋ ଚାୱନି
ସୁନାଓ ମେନୁ ୪ ଦା ପାହାଡା
ରାତି ଖାୱା ଇକ୍‌ ସଙ୍ଘାଡ଼ା

(ହୋହୋହୋହୋ ଲାଲାଲାଲାଲାଲା
ଆସ ପିଲାମାନେ ଆସ,
ଏଇ ନିଅ ବରଫ ଗୋଲାର ମଜା...

ହିହିହିହିହିହି
ଏଇଟା ନିଅ ଏବଂ ମୋତେ ଦଶ ପଇସିଟିଏ ଦିଅ
ଲାଲାଲାଲାଲିଲିଲିଲି
ଏଇ ନିଅ ତୁମ ତେନ୍ତୁଳି
ଆସ ମୋ କୁନି ରାଜକୁମାରୀ, ଆସ ମୋର ଗେହ୍ଲା ଝିଅ
ତୁମ ତେନ୍ତୁଳି ବଦଳରେ ମୋତେ ୨୫ ପଇସା ଦିଅ
ମୋତେ ଚାରିର ପଣିକିଆ ଶୁଣାଅ,
ଆଉ ରାତିରେ ସତେଜ ପାଣିଫଳର ଆନନ୍ଦ ନିଅ)

ସେହି ସ୍ୱରର ସ୍ମୃତି, ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସେହି ପୁରୁଣା ସମୟକୁ ଫେରାଇ ନେଇଯାଏ ।

କାବୁଲିବାଲା ମୋ ପାଇଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନଥିଲା, ବରଂ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଆପଣାପଣ ଶିଖିବାର ମୋର ପ୍ରଥମ ପାଠ ଥିଲା । ପଞ୍ଚମ ଶ୍ରେଣୀରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋରଙ୍କ ମୂଳ କାହାଣୀ ପଢ଼ିବାର ବହୁ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ, ୧୯୫୭ ମସିହାର ସେହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ କୁନି ଝିଅ ମିନି ଏବଂ ଛବି ବିଶ୍ୱାସ (କାବୁଲିବାଲା ଭୂମିକାରେ) ମୋ ଉପରେ ଏକ ଅଭୁଲା ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲେ । ମିନି ଏବଂ ଜଣେ ପ୍ରବାସୀ ଫେରିବାଲା 'କାବୁଲିବାଲା'ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ମୋତେ ଶିଖାଇଥିଲା ଯେ, ଆମକୁ ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ବୋଧହୁଏ ଏହି କାହାଣୀ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ମୁଁ ଫେରିବାଲା ଏବଂ ବିକ୍ରେତାମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ଅଜଣା ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି ଭାବି ନାହିଁ ।

ମୁର୍ଶିଦାବାଦର ବେଲଡାଙ୍ଗା ଗ୍ରାମରେ ୟାକୁବ୍ ନାମକ ଜଣେ ଖଜା-ବିକ୍ରେତା (କୁରୁକୁରିଆ ସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ ମିଠା) ନିୟମିତ ଭାବେ ଆସୁଥିଲେ । ଗୁଡ଼େର ଖଜା, ତିଲେର ଖଜା... ଖେତେ ମଜା, ଭାରି ମଜା (ଗୁଡ଼ ଖଜା, ରାଶି ଖଜା... ଖାଇବାକୁ ମଜା, ଭାରି ମଜା) । ପ୍ରତିଥର ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଯାଉଥିଲି । ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟ ଭଳି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ ।

ଵହୁ ବର୍ଷ ପରେ ମୁଁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ କୋଲକାତା ଆସିଲି । ସେଠାକାର ପରିବେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା ଏବଂ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷାର ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା – ଇଂରାଜୀ । ମୁଁ ନିଜକୁ ବହୁତ ଏକାକୀ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲି ଏବଂ ଚାରିପାଖର ସବୁକିଛି ସହ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା । ଏମିତି ଏକ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଅପରାହ୍ଣରେ ମୁଁ ସେହି ସମାନ ଡାକ ଶୁଣିଲି । ଖଜା ଖଜା ଗୁଡ଼େର ଖଜା । ଏଥର ଅନ୍ୟ ଏକ ସହରରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ରାସ୍ତାରେ, ଯେମିତି କିଏ ଜଣେ ମୋତେ ମୋ ପିଲାଦିନକୁ ଫେରାଇ ଡାକୁଛି । ନା, ଏହା କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ନଥିଲା, ସେଠାରେ ରକ୍ତମାଂସର ଶରୀର ନେଇ ୟାକୁବ୍ ହିଁ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ!

ସେହି ଚଳଚଞ୍ଚଳ ମହାନଗରୀ ମଧ୍ୟରେ ୟାକୁବ୍‌ଙ୍କ ସ୍ୱରର ସେହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀ ଏବଂ ଗୁଣ ମୋତେ ନିଜ ସହ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା । ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପୁଣି ଭେଟିବା ମୋ ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ କାବୁଲିବାଲା-ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସଦୃଶ ଥିଲା, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ସାହାରା ପାଲଟିଲା । ମୁଁ ଅନୁଭବ କଲି ଯେ, ଏହି ବଡ଼ ସହରରେ ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିବା ପାଇଁ ମୋତେ ନିଜକୁ ବଦଳାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ ।

ଆଜି ୟାକୁବ୍ ଆଉ ନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ସବୁବେଳେ ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ଯାହା ମୋତେ ମୋ ମୂଳ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରଖେ ।

ବିହାରର ସୀତାମଢ଼ି ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ଆମ ଗାଁ ବାରି ଫୁଲୱାରିଆରୁ ପ୍ରାୟ ଏକ ଘଣ୍ଟା ଦୂରରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗାଁ ଅଛି - ଭବାନୀପୁର । ସେଠାକାର ଜଣେ ମହିଳା ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ଛ୍ୟାନ୍ତି (ବାଉଁଶ ଟୋକେଇ) ରେ ମାଂସ ଧରି ଆମ ଗାଁର ମୋହଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ ବୁଲୁଥିଲେ । ସେ ପାନ ଖାଇବାକୁ ବହୁତ ଭଲ ପାଉଥିଲେ, ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପାନବାଲୀ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲୁ । ଏହା ୧୯୭୯ ମସିହାର କଥା ।

ସେତେବେଳେ ଭୀଷଣ ଅଭାବର ଦିନ ଥିଲା, ଖୁବ୍ କମ୍ ଲୋକ ମାଛ କିମ୍ବା ମାଂସ କିଣିବାକୁ ସମର୍ଥ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଦୁଇମାସରେ ଥରେ ଯେତେବେଳେ ପାନବାଲୀ ଆସୁଥିଲେ, ତାହା ଆମ ପାଇଁ ଇଦ୍ ପରି ଥିଲା । ଗୋସ୍ ଲେ ଲୋ ଗୋସ୍ (ମାଂସ ନିଅ, ମାଂସ ନିଅ)!

ପିଲାଦିନେ ମୁଁ ମାଂସକୁ ଏତେ ଭଲ ପାଉଥିଲି ଯେ, ମୋ ଜେଜେବାପା ଶେଖ୍ ଅବଦୁଲ ହକିମ୍ ମୋତେ ଚିଡ଼ାଇ କହୁଥିଲେ ଯେ “ଜଵ୍‌ ଵଡ଼ା ହୋଗା, ତେରି ଶାଦି ପାନଵାଲୀର ଝିଅ ସହିତ କରିଦେଵି [ଯେତେବେଳେ ତୁ ବଡ଼ ହେବୁ, ମୁଁ ପାନବାଲୀର ଝିଅ ସହ ତତେ ବାହା କରିଦେବି] ।"

ଆମ ଗାଁ ଏକ ମୁସଲିମ୍ ବହୁଳ ଗାଁ ଥିଲା । ଭବାନୀପୁରରୁ ଫୁଲୱାରିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଦୁଇଟି ରାସ୍ତା ଥିଲା । ଗୋଟିଏ ନରହରପୁର ଦେଇ ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ବସୌଲ ଦେଇ ଯାଇଥିଲା । ଏହି ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ହିନ୍ଦୁ ଏବଂ ମୁସଲିମ୍‌ଙ୍କ ମିଶ୍ରିତ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିଲା । ଏବଂ ତା'ପରେ ଅଧୱାରା ନଦୀ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ପାର ହୋଇ ପାନବାଲୀଙ୍କୁ ଆମ ଗାଁକୁ ଆସିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ।

ଆମ ଗାଁରୁ ସେ ବାରି ଏବଂ ବାଜିତପୁର ଦେଇ ଚାଲି ଚାଲି ଯାଉଥିଲେ (ଯେଉଁଠାରେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ), କାଞ୍ଚନପୁରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବାକି ରହିଥିବା ମାଂସ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ ।

ଆଜି ଏହା ଅବିଶ୍ୱାସନୀୟ ମନେହେବ, କିନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ଟୋକେଇ ଭର୍ତ୍ତି ମାଂସ ଧରି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାର ବୁଲୁଥିବା ସେହି ମହିଳାଙ୍କୁ କେହି ଅଟକାଇ ନଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଗାଁ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ କେହି ତାଙ୍କର କୌଣସି କ୍ଷତି କରିନଥିଲେ । ଆମ ଅଞ୍ଚଳରେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ଘୁଷୁରି ମାଂସ ଖାଇବା, ତାଡ଼ି ଏବଂ ମଦ୍ୟପାନ କରିବା ନେଇ ମୁସଲିମ୍‌ମାନେ ବିରକ୍ତ ହେଉ ନଥିଲେ । ଏବଂ ସେହିଭଳି, ମୁସଲିମ୍‌ମାନେ ମାଂସ ଖାଇବା ନେଇ ହିନ୍ଦୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ ନଥିଲେ ।

ଆଜି ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ପାନବାଲୀ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆଉ ନାହିଁ । ଭବାନୀପୁର ଏବଂ ଫୁଲୱାରିଆ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା କେବଳ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି ।

ଏହି କାହାଣୀଟି ମୂଳତଃ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତା, ସୁଧାମୟୀ ସତ୍ତେନାପଲ୍ଲୀ, ନିର୍ମଳ କୁମାର ସାହୁ, ରାଜୀବ ଚେଲାନାଟ୍, କରଣ ବନ୍ନୀ, ପଙ୍କଜ ଦାସ, କମଲଜିତ କୌର, ସ୍ମିତା ଖଟୋର ଏବଂ କମର ସିଦ୍ଦିକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା।

ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହିନ୍ଦୀରେ ଅନୁଦିତ ଏବଂ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଛି, ଜୋସୁଆ ବୋଧିନେତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇଂରାଜୀରେ ଅନୁଦିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଣ୍ଡ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇଂରାଜୀରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଛି । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ଫଟୋ ସମ୍ପାଦନା ବିନାଇଫର ଭୁରୁଚାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଛି ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍