मायबोलीच्या कुशीतल्या नीरव वाटा

टेबलावर ठेवलेला मिठाईचा डबा मी उघडत असते नि हलकेच कानामनात एक जुनी ओळखीची हाळी घुमते - रामदाना लाई बा, बोवा के मिठाई बा. (गोड गोड लाडू, राजगिरा लाडू... छोट्या छकुल्यांसाठी लाडू...)

बिहारची राजधानी पाटणा. पाटण्यातला चांदपूर बेला मोहल्ला. कडकडीत उन्हाची इथली एक मरगळलेली दुपार. तेव्हा मी असेन साधारण बारा वर्षांची. मोठ्याने हाळी देत गल्ल्यागल्ल्यांमधून चाललेला एक फेरीवाला नेहमीसारखा या मोहल्ल्यात येतो. खांद्यावर असतो त्याच्या एक मोठ्ठासा काचेचा डबा नि त्यात शिगोशिग भरलेले असतात राजगिऱ्याचे लाडू.

त्याने विकण्यासाठी आणलेल्या मिठाईपेक्षाही जास्त माधुर्य होतं त्याच्या आवाजात! नि गोडवा होता आपुलकीचा! आम्ही फक्त गिऱ्हाईकं नव्हतो त्याच्यासाठी. आम्ही त्याचे ‘बौवा’ (छोटे छकुले) होतो आणि तशीच हाकही द्यायचा तो आम्हाला. ना कुणी विक्रेता, ना कुणी गिऱ्हाईक. ना बाजाराची गणितं, ना औपचारिक नातं. सगळाच आपलेपणाचा मामला.

आता मागे वळून पाहताना वाटतं, तेव्हा आपली मायबोली वर्गखोल्यांच्या भिंतींमध्ये अडकून पडली नव्हती. गल्लीबोळांमधून, रस्त्यारस्त्यावरून हाळ्या देत जाणाऱ्या फेरीवाल्यांच्या आवाजातूनही तिला कंठ फुटत होता, अगदी मुक्तपणे!

साल १९८९. मी तेव्हा आठ-नऊ वर्षांची असेन. आंध्र प्रदेशामधल्या गुंटूर जिल्ह्यातलं कोलकलुरु हे माझं गाव. आमच्या या गावात दोघी बहिणी फुलांचे गजरे नि हार विकायच्या. त्या दुदेकुला या मुस्लिम समाजातल्या होत्या. दोघी चाळिशीच्या घरातल्या. एक जरा लहान आणि बारकीशी दिसायची, दुसरी उंच आणि हट्टीकट्टी. त्यांची नावं नाही आठवत आता; पण इतक्या वर्षांनंतर हे नक्की आठवतंय की मी त्यांना ‘पिन्नी’ (छोटी काकू) म्हणायचे आणि त्या माझ्या आईला म्हणायच्या- ‘अक्का’! थोडे दिवस त्या शाळेतही गेल्या आणि तेव्हा माझे आजोबा त्यांना शिकवायला होते. कदाचित त्यामुळेच त्या दोघींना आमच्या घरची माणसं फार आवडत असावी!

तेव्हा आम्हाला मल्लेपुलु (चमेली) फक्त उन्हाळ्यातच मिळायची. बाकी वर्षभर त्या चेमंतीपुलु (शेवंती), बंती (झेंडू) आणि कारबंतुलु (फ्रेंच झेंडू) अशा फुलांचे हार करून आणायच्या. त्यांनी नेसलेल्या असायच्या जुन्या विटलेल्या साड्या नि त्यांच्या कोपराला लोंबकाळत असायच्या बांबूच्या टोपल्या... रंगीबेरंगी फुलांच्या माळांनी ओसंडून वाहणाऱ्या! त्या यायच्या त्या हाळी देत देतच... मल्लेपुलु… चेमंतीपुलु… कागडालु… कारबंतुलु…

तेव्हा उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांमधे आम्ही मुली केसात गजरे माळायचो. दोंतारा मल्ले (कोमल दुहेरी पाकळ्यांचा मोगरा) हे अगदी दुर्मिळ फूल. क्वचित कधी ते उमलायचं तेव्हा पिन्नी ते खास माझ्यासाठी म्हणून घेऊन यायच्या- इतर गिऱ्हाईकांच्या नजरेस पडणार नाही असं... कमळाच्या किंवा केळीच्या हिरव्यागार ताज्या पानात अलगद गुंडाळून.

तसं तर हल्ली दोंतारा मल्ले मिळतं की वर्षभर! पण केसात गजरा माळायला आजच्या मुलींना नाही आवडत फारसं. आणि रस्त्यांवर फुलं नि गजरे विकणाऱ्या बायका... त्या तर आताशा नजरेसच पडत नाहीत कुठे!

आपल्या आजच्या जगात ॲप्स आहेत, नोटिफिकेशन्स आहेत, होम डिलिव्हरी सर्व्हिसेस आहेत. नाहीयेत ते आपल्याला आपल्या नावाने साद घालणारे आवाज! नाहीये तो बौवा नि चिन्नातून व्यक्त होणारा गावगल्ल्या नि रस्त्यारस्त्यांवरचा आपल्या मायबोलीतला जिव्हाळा. आजघडीला सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत जळी-स्थळी-काष्ठी-पाषाणी! आपल्याला हुडकाव्या लागतायत त्या आपल्या सामूहिक आठवणी!

सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वीची ही आठवण. छत्तीसगडमधला महासमंद जिल्हा. गाव- पाटणदादर. कडकडीत ऊन पडलेलं असायचं आणि त्या दुपारच्या शांततेला जागवत एक ओळखीचा भारदस्त लयदार आवाज इथल्या लेकरांच्या कानापर्यंत पोहोचयचा - ‘ठंडे मिठे बरफ, लाले लाल, मुह में डाल’ (गारेगार गोळा, लालेलाल गोळा, बर्फाचा गोळा, थंडगार गोळा)

आणि मग आवाज ऐकताच आम्ही मुलं वाटीत तांदूळ किंवा सुकवलेला मोह घेऊन त्या आवाजाच्या दिशेने धाव घ्यायचो. कुणापाशीच पैसे नसायचे. त्यामुळे तांदूळ किंवा मोह द्यायचो आणि बर्फाचा गोळा घ्यायचो.

तसं त्या फेरीवाल्याचं खरं नाव कुणालाच ठाऊक नव्हतं. आम्ही त्याला बेंटीखिया म्हणायचो. तो आम्हाला नेहमी दीदी, काका, दादा अशी काहीतरी अगदी आपलेपणाची हाक मारायचा. एखादा फिरता निरोप्या असावा तसाही होता तो. जवळपासच्या गावात राहणाऱ्या नातेवाईकांचे निरोप किंवा त्यांच्याविषयीच्या बातम्याही तो आमच्यापर्यंत पोहोचवायचा. अनेकदा माझ्या आजीला त्याला पखाल (पाण्यात मिसळलेला सरसरित भात) खाऊ घालताना मी पाहिलंय.

एखादा भुकेला आहे हे नुसतं पाहूनही समजून घेणं, नंतर त्याला बोलावणं, थांबवून घेणं नि भाताचा घास खाऊ घालणं हादेखील संवादच- ‘शब्देविण संवादु’. जुन्या काळी सर्रास वापरात असलेली हीसुद्धा शब्दांशिवायची भाषाच! आपलेपणाची मायभाषा!

केरळच्या एर्नाकुलम जिल्ह्यातल्या कोची शहरातले रस्ते एकेकाळी मासेविक्रेत्यांच्या आवाजाने भरलेले आणि भारलेले असायचे. समुद्राच्या वासात न्हालेले ताजे, घट्टमुट्ट, चमकदार मासे. बंदरामुळे प्रसिद्ध असलेल्या या शहराच्या रस्त्यारस्त्यांवरून नि गल्लीबोळातून स्त्रीपुरुष मच्छिमार हाळी देत फिरताना दिसायचे. पुरुषांच्या खांद्यावर बांबू असायचा, त्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन टोपल्या लटकत असायच्या. बायकांच्या डोक्यावर माशांनी भरलेलं अॅल्युमिनियमचं भलंमोठं भांडं असायचं. दिवसाकाठी कित्येक किलोमीटरची पायपीट करायचे हे मच्छिमार!

मला अगदी पक्का आठवतो तो एक आवाज! रेफ्रिजरेटेड ट्रक नि बर्फाच्या लाद्या असलेल्या लॉऱ्या नव्हत्या तेव्हा. सुपर-मार्केटस् आली नव्हती की ऑनलाइन मासेखरेदी रुळली नव्हती तोवर. हवामान बदलापायी मासे किती आणि कधी मिळणार याबद्दलची अनिश्चितताही नव्हती तेव्हा. या सगळ्याच्या आधीचा तो एक जुना ओळखीचा आवाज! मला आजही आठवतो.

पार दूरवरून येणारा तो आवाज... समुद्राच्या लाटेसारखा... लयबद्ध... चढउतारांनी भारलेला. त्या दिवशी जाळ्यात गावलेल्या सगळ्या माशांची नावं सामावून घेणारा... लांब पल्ल्याचा आवाज - मत्ते… आयले… स्राव… चिम्मीन… थिलोपिया (तारली, बांगडे, मोरी, कोळंबी, चिलापी).

मासेमारी करणारे लोक आज नाहीत असं नाही. पण ओळखीची हाळी देत हमखास दारावर येणारे मच्छिमार मात्र आताशा दुर्मिळ झालेत; त्यांच्या जाळ्यात गावणाऱ्या माशांसारखेच!

वसाहतवादानंतरच्या काळात भाषिक आधारावर विभागला गेलेला आपला भारत. या भारतात माझी एक भाषा आहे. या माझ्या मातृभाषेला स्वतःची अशी भूमी नाही की स्वत:चा असा नेमका प्रांत नाही. भारतीय संविधानातल्या २२ अधिकृत भाषांमधे तिचा अंतर्भाव आहे खरा; पण राजस्थानातल्या श्री गंगानगर या छोट्या शहरातली मोजकी सिंधी कुटुंबं सोडली तर इतरत्र माझी मातृभाषा माझ्या कानावर कधी पडली नाही.

तसं बघितलं तर भारत-पाकिस्तानमधल्या हिंदूमलकोट सीमेपासून अवघ्या २५ किलोमीटर अंतरावर हे श्री गंगानगर शहर वसलंय. पण इथल्या रस्त्यांवर ही भाषा तुमच्या कानी पडणार नाही. ना ती ऐकू येईल कुठल्या चौकात, ना कुठल्या बाजारात, ना सरकारी कार्यालयात! रस्त्यावरचे विक्रेते आणि फेरीवाल्यांच्या तोंडीही इथे असते पंजाबी किंवा हिंदी!

आमच्या घरची मोठी माणसं मात्र सांगायची की, त्यांच्या काळात फेरीवाले नि विक्रेते सिंधीमध्ये हाळी द्यायचे. त्याला ‘होको द्येण’ (गिऱ्हाईकांना बोलावण्यासाठी आवाज देणं) असं म्हटलं जायचं. ‘अबाना’ या चित्रपटातला असाच एक फेरीवाला. हा चित्रपट १९५८ सालचा. फाळणीनंतर प्रदर्शित झालेला. या चित्रपटातला फेरीवाला गाणं म्हणत सिंधचं स्ट्रीट फूड विकताना दाखवलाय. त्याच्या तोंडी शब्द आहेत-

बिह बतालु चेहरा चेहरा
चाटनी चश्के वारी
बिन पैसन में धौ कराया
नेरन औन मोचारी
ओ काका, ओ भाऊ, ओ चाचा, हेडे आऊ

(कमळाचं कुरकुरीत देठ
नि सोबतीला चटकदार चटणी
फक्त दोन पैशात पोटभर नाश्ता
अहो काका, अहो भाऊ इकडे या
माझा फक्कड नाश्ता खाऊन तर पहा)

कुठेतरी काही पुस्तकांच्या पानात, काही चित्रपटांत, सुरकुतलेल्या शरीरातल्या तरुण मनांमधे सिंधी कथा, कविता, गाणी नि आवाज अजूनही जिवंत आहेत. पण गल्लीबोळात ऐकू येणारी, कानाला सुखावून जाणारी ही भाषा कधी, कुठे नि कशी हरवली? माझी भाषा फाळणीने हिरावून घेतली, असं मी म्हणावं का?

गल्लीबोळात घुमणारे, तनामनांना जागं ठेवणारे हे आवाज सगळ्यात कुणाला भिडायचे; तर लहानग्या लेकरांना! त्यांच्या छोट्यामोठ्या इच्छा, रंग-वास-चवींच्या त्यांच्या आवडीनिवडी एवढंच नाही तर कधी कधी त्यांच्या मनात दडलेल्या भीतींनाही हे आवाज जागं करून जायचे. मोहल्ल्यातल्या गजबजाटात मग धिटुकली मुलंमुलीही आपापले मनमोकळे आवाज हलकेच मिसळून टाकायची.

आसाममधला कामरूप जिल्हा. इथल्या भेहबारी गावात माझी शाळा होती. शाळेत जाताना ज्या रस्त्यांवरून मी चालायचो ते रस्ते तेव्हा खूप वेगळे होते. अर्थात काही दशकं सरली आहेत. तेव्हा रस्ते उत्साहाने सळसळत असायचे. रस्त्यावर मुलं पारंपरिक खेळांमध्ये अक्षरश: बुडून गेलेली दिसायची. आणि तेव्हा खेळ असायचे निरनिराळे... क्रिकेटच्या पार पलीकडचे!

माझ्या लहानपणी लोअर आसाममध्ये आम्ही ‘हौ’ खेळायचो. हा खेळ अगदी कबड्डीसारखाच. यात दोन संघ. एका संघातला एक जण ‘हौ रे हप्पै’ म्हणत दुसऱ्या संघाच्या मैदानात शिरायचा आणि त्यांच्यातल्या जितक्या खेळाडूंना स्पर्श करता येईल तितक्यांना स्पर्श करायचा. विरुद्ध संघातल्या जितक्या खेळाडूंना तो ‘मारेल’ तितके त्याच्या संघातले खेळाडू पुन्हा जिवंत होणार, असा काहीसा हा खेळ- हौ! खेळतानाचा आमचा आरडाओरडा, गोंधळ, कुणी जिंकलं की होणारा जयघोष... सारंकाही जसंच्या तसं अजूनही कानात आहे आणि ध्यानातही! आम्ही खेळलो नाही, असा एकही दिवस जायचा नाही. खेळाला सुट्टी असायची ती फक्त धो धो पावसाच्या दिवशीच!

हौ रे हप्पै, दिमा खाबा नप्पै, इतो कुठे कोने कोछी, बोर्डेकर अप्पै, बोर्डेकर अप्पै (हौ रे हप्पै, अंडी खायला आहे मनाई, असं कोण म्हणतंय? मोठ्या भावाचा मुलगा. मोठ्या भावाचा मुलगा). खेळात आमच्यावर पाळी आली की आम्ही हे असं काहीतरी म्हणायचो. आता शब्दश: म्हटलं तर या लयदार ओळींना तसा काही अर्थ नव्हता. पण त्यात स्वच्छंद जगण्याचे, दाट मैत्रीचे नि फक्त मुलांच्याच परिचयाचे संदर्भ आणि त्यांच्याच जगातले असंख्य आनंद-अर्थ दडलेले होते. अर्थात, हा आनंद काही पिढ्यांपुरताच मर्यादित राहिला, असं म्हणणं उचित ठरेल का?

पंजाबमधील तरनतारन जिल्ह्यातल्या पट्टी गावात माझी शाळा होती. या माझ्या शाळेसमोर गोळ्या-चॉकलेटं, हंगामी फळं, चिंचा, शिंगाडे आणि पेप्सिकोले विकणारा एक फेरीवाला उभा असायचा. तेव्हा आमच्याकडे ना पॅकेज्ड फूडसाठी पैसे असायचे; ना आम्हाला पॉकेटमनी वगैरे मिळायचा. त्या फेरीवाल्याचं नाव मला आता आठवत नाही. पण हिवाळ्यात तो संघाडा (शिंगाडे) विकायचा म्हणून मुलं त्याला ‘संघाडा’ अशीच हाक मारायची. आम्ही ठेवलेलं हे टोपणनाव त्यानेही दिलखुलासपणे स्वीकारलं होतं.

पण काही वेळा काय व्हायचं की, आमच्यातलं कधी कुणी पालकांची किंवा शिक्षकांची खोडी काढायचं, तेव्हा त्या चुकीची शिक्षा म्हणून मोठी माणसं म्हणायची- ‘रात्री तुला संघाडाकडे सोडून देऊ’. मी तर त्या नुसत्या विचारानेच घाबरून जायचो. जेमतेम चार वर्षांचा होतो मी तेव्हा... संघाडाची उंचच्या उंच शरीरयष्टी आणि काळे कुळकुळीत केस यामुळे माझी अक्षरश: भंबेरी उडायची.

आणि तरीसुद्धा तो गायचा तेव्हा आम्ही हरखून जायचो… संघाडाचं गाणं ऐकतच रहायचो :

होहोहोहो लालालालालाला
लो लो बच्चीयो बरफ दा गोला…
हीहीहीहीहीही
बदले बीचे दे दो इक दस्सी
लालालालालीलीलीली
आ रही तुहाडी इमली
आजा मेरी रानी धी मेरी रानी धी
बदले वीच दे दो चवन्नी
सुनाओ मेनू ४ दा पहाडा
राती खाओ इक संघाडा

(होहोहोहो लालालालालाला
या मुलांनो या, गारेगार खाऊ घ्या
हीहीहीहीहीही
खाऊ घेऊन जा, दहाचं नाणं देऊन जा
लालालालालीलीलीली
ही घ्या आंबटचिंबट चिंच
ये गं छकुली, ये गं राणी
पंचवीस पैशात चिंच चाखा
चारचा पाढा म्हणून दाखवा आणि
शिंगाड्याच्या गारेगार आनंदात डुंबा)

आजही तो आवाज आठवतो नि मी थेट भूतकाळात जाऊन पोहोचतो.

‘काबुलीवाला’ हा फक्त एक चित्रपट नव्हता- विश्वास आणि आपलेपणाचा तो पहिला धडा होता माझ्यासाठी. १९५७ चा हा चित्रपट. यातली छोटी मुलगी मिनी, आणि काबुलीवाला साकारणारे छबी बिस्वास माझ्या मनात कायमचे कोरले गेले; ते मी पाचवीत रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिलेली ‘काबुलीवाला’ ही मूळ कथा वाचण्यापूर्वीच! एक छोटी मुलगी- मिनी आणि आपलं गाव, आपली माती सोडून आलेला एक स्थलांतरित फेरीवाला- काबुलीवाला. यांच्यातल्या नात्याने मला शिकवलं- ’बाहेरच्या’ लोकांना घाबरायचं नसतं, त्यांना समजून घ्यायचं असतं. कदाचित म्हणूनच फेरीवाले नि रस्त्यावरचे साधेसुधे विक्रेते माझ्यासाठी कधीच ‘परके’ नि ‘अनोळखी’ ठरले नाहीत.

मुर्शिदाबादमधलं बेलडांगा गाव. या आमच्या गावात याकुब अगदी नियमितपणे यायचा. हा एक खाजा (पातळ पापुद्रे असलेली खुसखुशीत मिठाई) विक्रेता. गुरेर खाजा, टिलेर खाजा...खेते मोजा, ​​वारी मोजा (गुळाचा खाजा, तिळाचा खाजा… खाण्याची मजा, मजाच मजा). जेव्हा जेव्हा त्याचा आवाज कानावर पडायचा, मला अगदी मनापासून आनंद व्हायचा. वाट पहायचो त्याची आम्ही, जणू तो कुणी घरचाच असावा आमच्या!

बरीच वर्षं सरली. पुढे मी कोलकात्याला शिक्षणासाठी आले. तिथे सगळं वेगळं होतं- विद्यापीठातलं माध्यमही इंग्रजी! मला खूप एकटं वाटायचं, सगळ्यापासून तुटल्यासारखं वाटायचं. अशाच एका उदासीने काळवंडलेल्या दुपारी तोच आवाज माझ्या कानी पडला- ‘खाजा खाजा, गुरेर खाजा…’ गाव वेगळं, गल्ल्या निराळ्या; पण मन मला घेऊन गेलं थेट माझ्या बालपणात! नाही, स्वप्न नव्हतं ते. खरंच तो याकुब होता. स्वत: खुद्द याकुब! हाडामांसाचा याकुब!

याकुबचा तो खास आवाज आणि विशिष्ट लय यामुळे गजबजलेल्या त्या महानगरातही मी माझ्याशी, माझ्या बालपणाशी जोडली गेले. त्याला असं पुन्हा भेटणं माझ्यासाठी अनेक अर्थांनी खास ठरलं. तो क्षण पुन्हा एकदा माझ्या आयुष्यात ‘काबुलीवाला’ घेऊन आला. या महानगरात रहायचं तर कुठल्या एखाद्या विशिष्ट साच्यात स्वतःला कोंबून बसवण्याची गरज नाही, हे मला तेव्हा आकळलं; अगदी आतून!

आज याकुब नाहीये माझ्या आजूबाजूला कुठेच! पण त्याचा आवाज नेहमीच माझ्या अंतर्मनाला साद देत राहतो. मला माझ्याकडे, माझ्या मुळांकडे परत नेत राहतो.

बिहारच्या सीतामढी जिल्ह्यातलं बर्री फुलवरिया हे माझं गाव. या आमच्या गावापासून साधारण तासाभराच्या अंतरावर आहे भवानीपूर. तिथली एक बाई डोक्यावर छ्यंती (बांबूची टोपली) घेऊन आमच्या मोहल्ल्यात मटण विकायला यायची. तिला स्वत:ला पान खायला खूप आवडायचं, म्हणून सगळे तिला ‘पानवाली’ म्हणायचे. ते साल होतं, १९७९!

भयानक टंचाईचा काळ होता तो. मासे किंवा मटण विकत घेणं, खाणं हे फार कमी जणांना परवडायचं त्या दिवसात. पण महिन्या दोन महिन्यातून कधी जेव्हा पानवाली यायची, तेव्हा आमच्यासाठी ती ईदच असायची. गोस ले लो गोस (मटण घ्या मटण)!

लहान मुलांसाठी मटण म्हणजे जीव की प्राण! म्हणून मग मी लहान असताना माझे आजोबा शेख अब्दुल हकीम मला चिडवायला म्हणायचे- ‘जब बड़ा होगा, तेरी शादी पानवाली की बेटी से करा दूंगा.’ [मोठा झालास की पानवालीच्या लेकीशी तुझं लग्न लावून देईन.]

आमचं मुस्लिमबहुल गाव. भवानीपूरहून फुलवरियाला यायला दोनच रस्ते- एक रस्ता जायचा नरहरपूरमधून, दुसरा बसौलमधून. दोन्ही गावात हिंदू-मुस्लिमांची मिश्र वस्ती. आणि आमच्या गावापर्यंत पोहोचायचं तर पानवालीला अध्वारा नदी पार करावी लागायची.

आमच्या गावातून ती पुढे बर्री आणि बाजितपूर या हिंदूबहुल गावातून चालत चालत कंचनपूरला जायची. आणि तिथे उरलेलं मटण विकायची.

आज कदाचित खरं वाटणार नाही; पण डोक्यावर टोपलीभर मटण घेऊन घरोघरी जाण्यापासून या बाईला त्या काळात कधी कुणी अडवलं नाही. गावागावातून जाताना कुणीही तिला इजा केली नाही. आमच्या भागातले हिंदू डुकराचं मांस खातात, ताडी पितात, दारू पितात म्हणून मुस्लिम कधी नाराज झाले नाहीत नि मुस्लिम लोक आवडीने मटण खातात म्हणून हिंदूंची मनं कधी दुखावली नाहीत... त्या काळात!

ठाऊक नाही मला, आता पानवाली आहे की नाही? पण तो तेव्हाचा काळ आता नाही, हे मात्र मला पुरतं उमगलंय! आणि भवानीपूर-फुलवरियातलं अंतर तर वाढतच चाललंय...

हा मूळ लेख स्वर्ण कांता, सुधामयी सत्तेनापल्ली, निर्मल कुमार साहू, राजीव चेलनत, करण वन्नी, पंकज दास, कमलजीत कौर, स्मिता खटोर आणि कमार सिद्दीक यांनी वेगवेगळ्या भाषांमध्ये लिहिला आहे.

मूळ लेखाचं हिंदी भाषांतर व संपादन स्वर्ण कांता यांनी केलं आहे. इंग्रजी अनुवाद जोशुआ बोधिनेत्र यांनी केला आहे आणि इंग्रजी लेखाचं संपादन प्रतिष्ठा पंड्या यांनी केलं आहे. बिनायफर भरुचा यांनी या लेखासाठी छायाचित्र संपादन व मांडणी केली आहे.

अनुवाद : अमृता वाळिंबे