સૂની શેરીઓમાં માની બોલીના ભણકારા

હુંટેબલ પરપડેલું મીઠાઈનું ખોખું ખોલુંછું અનેએક જૂનોજાણીતો સાદમારા કાનમાંગુંજી ઉઠેછે: રામદાનાલાઈ બા, બઉવા કેમીઠાઈ બા (રામદાનાની મીઠાઈ... વ્હાલાં ટબુડીયાઓ માટેમીઠાઈ...)

બિહારની રાજધાની પટનાના ચાંદપુર બેલા મહોલ્લાની એક આકરી, સુસ્ત બપોર. હું લગભગ 12 વર્ષની હોઈશ. એકફેરિયો ખભાપર કાચનીએક મોટીબરણી ઉંચકીનેશેરીઓમાં ફરતોહતો, જેનુંપહોળું મોઢુંરામદાનાના લાડુઓથી (રાજગરાના દાણામાંથીબનેલી મીઠાઈથી) છલોછલ ભરેલુંહતું.

તેમનોસાદ તેઓજે મીઠાઈવેચતા હતાતેના કરતાંપણ વધુમીઠો હતો. એકદમ આત્મીય. અમે તેમનામાટે ગ્રાહકનહીં પણબઉવા (વહાલાદીકરા) હતા. તેઓ અમનેએ રીતેસંબોધતા જાણેકે અમેતેમના સગાહોઈએ, જેનાથીખરીદનાર અનેવેચનાર વચ્ચેનીદીવાલ ધ્વસ્તથઈ જતી.

મનેલાગે છેકે તેદિવસોમાં, આપણીભાષા ફક્તવર્ગખંડો સુધીસીમિત નહોતી, પરંતુ તેશેરી ફેરિયાઓનાસાદમાં, ગલીઓમાંપણ ગુંજતીહતી.

વર્ષ 1989નીવાત છે. હું માંડ 8-9 વર્ષનીહોઈશ. આંધ્રપ્રદેશનાગુંટુર જિલ્લામાંઆવેલા મારાગામ કોલક્કલુરુમાંદુડેકુલા મુસ્લિમસમુદાયની, પિસ્તાલીસેકવર્ષની બેબહેનો તાજાફૂલોની માળાઓવેચવા આવતી. એક દુર્બળઅને નાજુક, તો બીજીઊંચી અનેમજબૂત બાંધાની. મને તેમનાંનામ યાદનથી. હુંતેમને પિન્ની (નાનાં માસી) કહીનેબોલાવતી અનેતેઓ મારીમમ્મીને અક્કા (મોટી બહેન) કહેતાં. જ્યારેતેમણે થોડાસમય માટેશાળામાં પ્રવેશલીધો હતોત્યારે મારાદાદાએ તેમનેભણાવ્યાં હતાં. કદાચ, એટલેજ તેઓમારા પરિવારપ્રત્યે ખૂબસ્નેહ રાખતાંહતાં.

તેસમયે અમનેમલ્લેપુલુ (જાસ્મિન) ફક્ત ઉનાળામાંજ મળતાં. બાકીના વર્ષદરમિયાન તેઓચેમંતીપુલુ (સેવંતી), બંતી (ગલગોટા) અને કારબંતુલુ (ફ્રેન્ચ મેરીગોલ્ડ)ની માળાઓબનાવતાં. ઝાંખીપડી ગયેલીજૂની સાડીઓપહેરીને, કોણીપર લટકતીવાંસની ટોપલીઓમાંથીછલકાતીરંગબેરંગી ફૂલોનીમાળાઓ સાથે, તેઓ તાજાંફૂલોનાં નામબોલતાં બોલતાંઆવતાં. મલ્લેપુલુ, ચેમંતીપુલુ, કાગડાલુ, કારબંતુલુ…

એદિવસોમાં ઉનાળાનીરજાઓમાં નાનીછોકરીઓ વાળમાંસુંદર ગજરાપહેરેલી જોવામળતી. જ્યારેપણ દુર્લભડોંતારા મલ્લે (કોમળ બેપાંખડીવાળું અરેબિયનજાસ્મિન) ખીલતું, ત્યારે પિન્નીઓખાસ મારામાટે, બીજાગ્રાહકોથી છુપાવીને, તાજાં કમળકે કેળનાપાનમાં લપેટીનેલાવતાં.

આજકાલડોંતારા મલ્લેઆખું વર્ષમળે છે, પણ યુવાનછોકરીઓને વાળમાંગજરા પહેરવાગમતા નથી. અને હવેશેરીઓમાં પણફૂલો વેચતીસ્ત્રીઓ જોવામળતી નથી.

આપણીપાસે ઍપ્સછે, નોટિફિકેશન્સછે, ડોરસ્ટેપડિલિવરી છે, પણ એઅવાજો નથીજે આપણનેઆપણા નામથીબોલાવતા હતાઅને આપણીમાતૃભાષાઓને શેરીઓમાંજીવંત રાખતાહતા – કોઈબઉવા નથી, કે કોઈચિન્ના નથી. સુવિધાઓ વધીગઈ છે, પણ આપણીસામૂહિક સ્મૃતિઓઝાંખી પડીરહી છે.

લગભગ 50 વર્ષપહેલાં, છત્તીસગઢનામહાસમુંદ જિલ્લાનાપાટણદાદર ગામમાંબળબળતી બપોરનીશાંતિને નિયમિતપણેએક લયબદ્ધસાદ તોડતો. ઠંડે મીઠેબરફ, લાલેલાલ, મુંહમેં ડાલ (ઠંડો મીઠોબરફ, લાલલાલ, જીભ પર કડકડ થવા દો). જે ક્ષણેઅમે બાળકોતેમને સાંભળતાં, અમે હાથમાંચોખા અને આદિવાસી છોકરાં સૂકા મહુડાથીભરેલા વાટકાલઈને દોડીજતા. તેદિવસોમાં પૈસાનીઅછત હતી, અમે બરફનાગોળા માટેસાટા પદ્ધતિથીલેવડદેવડ કરતા.

તેફેરિયાનું નામકોઈ જાણતુંન હતું. અમે તેમનેબેંટીખિયા કહેતા, જે શબ્દતેમના સામાજિકદરજ્જાનો સંકેતઆપતો. તેઓહંમેશાં અમનેસંબોધતી વખતેસંબંધસૂચક શબ્દોનોઉપયોગ કરતા: દીદી, કાકા, દાદા. ઘણીવાર બેંટીખિયાફરતા સંદેશિયા (સંદેશાવાહક) તરીકેપણ કામકરતા, અનેઆસપાસનાં ગામોમાંથીઅમારા સંબંધીઓનાસમાચાર લાવતા. મેં ઘણીવાર મારાંદાદીને તેમનેપખાલ (પાણીમાંપલાળેલા ભાત) ખવડાવતાં જોયાછે.

કોઈનેજોઈને જસમજી જવુંકે તેભૂખ્યો છેઅને પછીતેને બોલાવીનેચોખાની રાબખવડાવવી – તેભાષાનું મૌનસ્વરૂપ હતું. માતૃભાષા, જેશબ્દો વિનાપણ ઘણુંકહી જતીહતી.

કેરળનાએર્નાકુલમ જિલ્લાનાબંદર શહેરકોચીની શેરીઓએક સમયેમાછલી વેચનારાઓનાઅવાજથી ગુંજતીરહેતી હતી. તેઓ દિવસેતાજી પકડેલીમાછલીઓ વેચતાજે ચમકદાર, કડક અનેદરિયા તથાકિનારાની સોડમથીમહેકતી. ખભાપર કાવડજેવી વાંસનીલાકડી લટકાવીનેબે વાંસનીટોપલીઓ ઉંચકતાપુરુષો અનેમાથે દિવસભરનીપકડેલી માછલીઓથીભરેલાં મોટાંએલ્યુમિનિયમનાં વાસણો લઈનેજતી સ્ત્રીઓરહેણાંક વિસ્તારોમાંકિલોમીટરો સુધીચાલતાં હતાં.

મનેએક જાણીતોઅવાજ યાદઆવે છે, જે એસમયનો હતોજ્યારે રેફ્રિજરેટેડટ્રક કેબરફ ભરેલીલોરીઓએ સુપર-માર્કેટનો કબજોનહોતો કરીલીધો, કેમહામારીએ ઓનલાઇનમાછલી ખરીદવાનેવધુ સ્વીકાર્યબનાવી હતી, અને હવામાનનાંપરિવર્તનને કારણેમાછલી પકડવામાંઅનિશ્ચિતતા અનેવધઘટ આવીતે પહેલાંનો.

શેરીમાંમોજાની જેમઉછળતો અનેપડતો એકલાંબો સાદદિવસના તાજાશિકારના નામોનીયાદી આપતો: મતી…આયિલી…સ્રાઓ…ચેમ્મિન…તિલોપ્પિયા (સારડીન, મેકરેલ, શાર્ક, ઝીંગા, તિલાપિયા). હા, માછીમારોહજી પણછે, પણઘરે-ઘરેઆવીને સાદપાડતા ફેરિયાઓહવે તેમનીપકડેલી માછલીનીજેમ જદુર્લભ અનેઅનિશ્ચિત બનીગયા છે.

ભાષાના આધારે વિભાજિત થયેલા આઝાદ ભારતમાં હું એક એવી ભાષાનો ગૌરવવંતો વક્તા છું જેની પાસે પોતાની કોઈ જમીન નથી. રાજસ્થાનના શ્રી ગંગાનગર જિલ્લાના આ નાના શહેરમાં મુઠ્ઠીભર સિંધી રહેવાસીઓના વર્તુળ સિવાય, મને મારા ઘરની બહાર ક્યારેય મારી માતૃભાષા સાંભળવા મળી નથી. જ્યારે કે તે ભારતીય બંધારણની 22 અનુસૂચિત ભાષાઓમાંની એક છે.

તમનેતે ભારતઅને પાકિસ્તાનવચ્ચેની હિન્દુમલકોટસરહદથી માંડ 25 કિલોમીટરદૂર આવેલાગંગાનગર શહેરનીશેરીઓમાં સાંભળવાનહીં મળે. સ્થાનિક ચોકમાંજ્યાં વેપારથાય છેત્યાં પણનહીં, કેસરકારી કચેરીઓમાંપણ નહીં. તેમનો સામાનવેચતા શેરીફેરિયાઓ પંજાબીકે હિન્દીમાંસાદ પાડેછે.

પરંતુમારા વડીલોતેમના સમયમાંસ્થાનિક ફેરિયાઓસિંધીમાં બૂમોપાડતા તેનીવાતો કરતાહતા. તેનેહોકો ડિયણુ (ખરીદવા માટેબૂમ પાડવી) કહેવાય છે. અને મનેભાગલા પછીનીફિલ્મ અબાના (1958)માંસિંધનું સ્ટ્રીટફૂડ ગાતાઅને વેચતાએક ફેરિયાનુંપાત્ર યાદઆવે છે: બિહ બતલોચહિરા ચહિરાચટિણી ચશકેવારી, બિનીપેસની મેંધઉ કરાયાંનેરાની ઉંમોચરી. ઓકાકા, ઓભાઉ, ઓચાચા હેડેઆઉ (કમળકાકડીનાં કરકરાંભજીયાં, ચટાકેદારચટણી... માત્રબે પૈસામાંપેટ ભરાઈજાય તેવોનાસ્તો. ઓકાકા, ઓભાઈ, ઓકાકા, આવો, અહીં આવો. લાવો હુંતમને એકબનાવી આપું).

તેથી, ક્યાંક કોઈપુસ્તકોમાં, કોઈફિલ્મોમાં, કેટલાકવૃદ્ધ હૃદયોસિંધીની આવાર્તાઓ, ગીતોઅને અવાજોનેજાળવી રહ્યાછે. પણબોલાતી ભાષાઅને તેનેશેરીઓમાં સાંભળવાનીસુંદરતા – ખબરનથી કેમારે એમકહેવું જોઈએકે મેંતેને ભાગલાનેકારણે ગુમાવીદીધી.

આપણીશેરીઓમાં પડઘાતાઆ અવાજોજો કોઈસમુદાયને સૌથીવધુ અનેતીવ્રતાથી સ્પર્શતાહોય, તોતે બાળકોહતાં. આઅવાજો તેમનીસુષુપ્ત ઇચ્છાઓ, સ્વાદ અનેતેમના ડરનેપણ જીવંતકરતા હતા. મહોલ્લાની આકોલાહલભરી સુરાવલીમાંબાળકો પણતેમનો પોતાનોઅવાજ ઉમેરતાંહતાં.

આસામનાકામરૂપ જિલ્લાનાભેહબારી ગામનીશેરીઓ, જ્યાંહું શાળાએજતો, તેદિવસોમાં ખૂબજ અલગદેખાતી હતી, જ્યારે બેઠાડુસ્ક્રીને શેરીઓનીજીવંતતાછીનવી નહોતીલીધી. બેએકદાયકા પહેલાં, નાનાં બાળકોશેરીમાં પરંપરાગતરમતો રમતાંઅને ધમાલમચાવતાં જોવામળતાં હતાં. ક્રિકેટ સિવાયનીરમતો.

આસામનાનીચલા ભાગમાંમારા બાળપણનીએક રમતછે જેનુંનામ હઉછે, જેકંઈક અંશેકબડ્ડી જેવીછે. તેમાંબે ટીમોસામસામે હોયછે. એકટીમનો ખેલાડી ‘હઉ રેહોપ્પર’ બોલતોબોલતો વિરોધીટીમના ક્ષેત્રમાંપ્રવેશે છેઅને બનેતેટલા ખેલાડીઓનેસ્પર્શીને ‘આઉટ’ કરવાનો પ્રયાસકરે છે. તેમનું આકાર્ય તેમનીપોતાની ટીમમાંતેટલા જખેલાડીઓને ‘જીવંત’ પણ કરતું. મને યાદછે કેઅમે રમતીવખતે બૂમોપાડતા અનેઉત્સાહ વધારતા. વરસાદ સિવાયએવો કોઈદિવસ નજતો જ્યારેઅમે આરમત રમ્યાન હોઈએ.

હઉરે હપ્પાઈ, દિમા ખાબાનપ્પાઈ, ઇતોકોઠા કોનેકોચ્છી, બોર્ડેકરઅપ્પાઈ, બોર્ડેકરઅપ્પાઈ (હઉરે હપ્પાઈ, ઈંડાં ખાવાનીમનાઈ છે, આવું કોણેકહ્યું? મોટાભાઈના દીકરાએ. મોટા ભાઈનાદીકરાએ), અમેઅમારો વારોઆવે એટલેબોલતા. આજોડકણાંનો કોઈશાબ્દિક અર્થનીકળે કેન નીકળે, પણ તેમાંચિંતામુક્ત વિપુલતા, મિત્રતાનાં ગાઢબંધનો અનેબાળકો જજાણી શકેતેવા અનંતઆનંદના અસંખ્યઅર્થો છુપાયેલાહતા. અથવામારે એમકહેવું જોઈએકે અમુકપેઢીનાં બાળકોજ તેજાણતાં હતાં?

પંજાબનાતરન તારનજિલ્લાના પટ્ટીગામમાં મારીશાળાની સામેએક માણસચોકલેટ, મોસમીફળો, આંબલી, શિંગોડા અનેપોપ્સિકલ્સ વેચતોઊભો રહેતો. તે સમયેઅમારા માટેપેકેજ્ડ ફૂડકે પોકેટમની જેવુંકંઈ નહોતું. મને તેફેરિયાનું નામયાદ નથી. પણ તેઓશિયાળામાં શિંગોડાવેચતા હતાએટલે બાળકોતેમને સંઘાડા (શિંગોડા) કહીનેબોલાવતાં! તેમણેપણ અમેઆપેલું આહુલામણું નામસ્વીકારી લીધુંહતું.

પણકોઈક કારણસર, જ્યારે અમારામાંથીકોઈ બાળકતોફાન કરતું, ત્યારે અમારાંમાતા-પિતાકે શિક્ષકોઅમને ધમકીઆપતા કેતે રાત્રેતેઓ અમનેસંઘાડા પાસેછોડી દેશે. એ વિચારમાત્રથી હુંડરી જતી. ખાસ કરીનેએટલા માટેકે ચારવર્ષની ઉંમરેહું તેમનાખૂબ ઊંચાકદ અનેકાળાભમ્મર વાળજોઈને પહેલાંથીજ ડરતીહતી.

અને તેમ છતાં, તેમના અવાજમાં એક વિચિત્ર ખેંચાણ હતું જ્યારે તેઓ અમારાં જેવાં

બાળકો માટે ગાતા:
હોહોહોહો લાલાલાલાલાલા
લો લો બચ્ચિયો બરફ દા ગોલા...
હિહિહિહિહિહિ
બદલે બિચે દે દો ઈક દસ્સી
લાલાલાલાલીલીલીલી
આહ રહી તુહાડી ઇમલી
આજા મેરી રાની ધી મેરી રાની ધી
બદલે વિચ દે દો ચવન્ની
સુનાવો મેનુ 4 દા પહાડા
રાતી ખાવો ઇક્ક સંઘાડા

(હોહોહોહો લાલાલાલાલાલા
આવો બાળકો આવો,
લો આ બરફનો ઠંડો ગોળો...
હિહિહિહિહિહિ
આ લો ને બદલામાં દસ પૈસાનો સિક્કો આપો
લાલાલાલાલીલીલીલી
આ રહી તમારી આંબલી
આવ મારી નાની રાજકુમારી, આવ મારી રાણી
તારી આંબલી માટે મને 25 પૈસા આપ
અને ચારનો ઘડિયો મને સંભળાવ,
ને રાત્રે એક શિંગોડું ખાઓ)

તેઅવાજની યાદ, આજે પણમને ભૂતકાળમાંપાછો લઈજાય છે.

કાબુલીવાલામારા માટેમાત્ર એકફિલ્મ નહોતી, પણ વિશ્વાસઅને પોતાનાપણાનોમારો પહેલોપાઠ હતો. ટાગોરની મૂળવાર્તા હુંપાંચમા ધોરણમાંભણું તેપહેલાં જ, તે 1957નીતે ફિલ્મમાંનાની છોકરીમિનિ અનેછબી વિશ્વાસદ્વારા ભજવાયેલકાબુલીવાલાના પાત્રે મારાપર ઊંડીછાપ છોડીદીધી હતી. મિનિ અનેકાબુલીવાલા, જેએક પ્રવાસીશેરી વિક્રેતાહતા, તેમનાસંબંધે મનેશીખવ્યું કેઆપણે બહારનાલોકોને સમજવાનીજરૂર છેઅને તેમનાથીડરવાની જરૂરનથી. કદાચઆ વાર્તાનેકારણે જમેં ક્યારેયફેરિયાઓ અનેવિક્રેતાઓને અજાણ્યાગણ્યા નથી.

મુર્શિદાબાદનાબેલડાંગા ગામમાંયાકુબ નામનાએક ખાજા-વિક્રેતા (કરકરી, પડવાળી મીઠાઈવેચનાર) નિયમિતપણેઆવતા હતા. ગુરેર ખાજા, તિલેર ખાજા... ખેતે મોજા, વારી મોજા (ગોળના ખાજા, તલના ખાજા... ખાવાની મજા, બહુ મજા). જ્યારે પણહું તેમનોઅવાજ સાંભળતી, ત્યારે હુંખુશ થઈજતી. અમેતેઓ અમારાપરિવારના સભ્યહોય એરીતે જતેમની રાહજોતાં.

વર્ષોપછી હુંઅભ્યાસ માટેકોલકાતા આવી. ત્યારે વાતાવરણખૂબ જઅલગ હતું, યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણનું માધ્યમપણ અલગહતું − અંગ્રેજી. હું એકલતાઅને આસપાસનીદરેક વસ્તુથીઅળગાપણું અનુભવીરહી હતી. આવી જએક ઉદાસબપોરે મેંએ જઅવાજ સાંભળ્યો. ખાજા ખાજાગુરેર ખાજા. આ વખતેબીજા શહેરમાં, બીજી શેરીમાં, જાણે કેતે મનેમારા બાળપણમાંપાછો બોલાવીરહ્યો હતો. ના, તેસ્વપ્ન નહોતું, ત્યાં યાકુબહતા, સાચે જ!

એદિવસોમાં જ્યારેભાષા વર્ગખંડોસુધી સીમિતનહોતી, ત્યારેશેરીઓમાં ગુંજતાઆ ફેરિયાઓનાઅવાજો આપણીમાતૃભાષાના ધ્વનિનેજીવંત રાખતાહતા, અનેઆપણને આપણાબાળપણ અનેઆપણા મૂળસાથે જોડતાહતા.

આગુંજતા મહાનગરનીસામે યાકુબનાઅવાજની વિશિષ્ટલહેર અનેઓળખે મનેમારાથી જોડીદીધી. તેમનેફરીથી આરીતે મળવુંએ મારીપોતાની કાબુલીવાલા-ક્ષણ હતી, તે મારામાટે એકઆધારસ્તંભ સમાનહતું. મનેલાગવા લાગ્યુંકે મારેઆ મહાનગરમાંભળવા માટેમારી જાતનેબદલવાની જરૂરનથી.

આજેયાકુબ નથી, પણ તેમનોઅવાજ હંમેશાંમારી અંદરગુંજે છે, અને મનેમારા મૂળસાથે જોડેછે.

બિહારનાસીતામઢી જિલ્લામાંઆવેલા અમારાગામ બર્રીફુલવળિયાથી લગભગએક કલાકનાઅંતરે બીજુંએક ગામછે − ભવાનીપુર. ત્યાંની એકસ્ત્રી અમારાગામના મહોલ્લાઓમાંમાથા પરછ્યંતી, એટલેકે વાંસનીટોપલીમાં માંસવેચવા આવતીહતી. તેમનેપાન (નાગરવેલનુંપાન) ખૂબગમતું, તેથીબધા તેમનેપાનવાલી કહેતા. આ 1979નીવાત છે.

તેદિવસો ભારેઅછતના હતા, બહુ ઓછાલોકો માછલીકે માંસખરીદી શકતાહતા. પણજ્યારે પાનવાળીબે-ત્રણમહિને એકવાર આવતી, ત્યારે અમારામાટે ઈદજેવો પ્રસંગબની જતો. ગોસ લેલો ગોસ (માંસ લઈ લો માંસ)!

બાળપણમાંમને માંસએટલું ગમતુંકે મારાદાદા, શેખઅબ્દુલ હકીમ, મને ચીડવતાંકહેતા, “જબબડા હોગા, તેરી શાદીપાનવાલી કીબેટી સેકરા દૂંગા.” (જ્યારે તુંમોટો થઈશ, ત્યારે તારાલગ્ન પાનવાળીનીદીકરી સાથેકરાવી દઈશ).

અમારુંગામ મુસ્લિમબહુમતીવાળું હતું. ભવાનીપુરથી ફુલવળિયાસુધી ફક્તબે રસ્તાહતા. એકનરહરપુર થઈનેજતો, અનેબીજો બસૌલથઈને. બંનેમાંહિન્દુ અનેમુસ્લિમોની મિશ્રવસ્તી હતી. અને અમારાગામમાં પહોંચવામાટે પાનવાળીએઅધવારા નદીપણ પારકરવી પડતી.

અમારાગામથી તેઓબારી અનેબાજીતપુર, જેહિન્દુ બહુમતીવાળાંગામો હતાં, ત્યાંથી ચાલીનેકંચનપુર પહોંચતાં, જ્યાં તેઓબચેલું માંસવેચતાં.

આજેઆ વાતમાનવામાં જનહીં આવે, પણ કોઈએઆ સ્ત્રીનેમાથા પરમાંસ ભરેલીટોપલી લઈનેઘરે-ઘરેજવાથી રોકીનહોતી, ગામડાઓમાંથીપસાર થતીવખતે કોઈએતેમને નુકસાનપહોંચાડ્યું નહોતું. અમારા વિસ્તારનાહિન્દુઓ ડુક્કરનુંમાંસ ખાતાહતા, તેમજ તાડીઅને દારૂપીતા હતાતેનાથી મુસ્લિમોનારાજ થતાનહોતા. અનેતેવી જરીતે, મુસ્લિમોમાંસની મિજબાનીમાણતા તેનાથીહિન્દુઓને કોઈતકલીફ નહોતીથતી.

આજે, મને ખબરનથી કેપાનવાળી જીવિતછે કેનહીં, પણએ સમયચોક્કસપણે જીવિતનથી. ભવાનીપુરઅને ફુલવળિયાવચ્ચેનું અંતરસતત વધતુંજ જાયછે.

આ વાર્તા મૂળરૂપે સ્વર્ણ કાન્તા, સુધામાયી સત્તેનાપલ્લી, નિર્મલ કુમાર સાહુ, રાજીવ ચેલાનાત, કરણ વન્ની, પંકજ દાસ, કમલજીત કૌર, સ્મિતા ખટોર અને કમર સિદ્દીકી દ્વારા વિવિધ ભાષાઓમાં લખવામાં આવી હતી.

તેનો હિન્દીમાં અનુવાદ અને સંપાદન સ્વર્ણ કાન્તા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે, અંગ્રેજીમાં અનુવાદ જોશુઆ બોધિનેત્ર દ્વારા અને અંગ્રેજીમાં સંપાદન પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ લેખનું લેઆઉટ અને ફોટો એડિટિંગ બિનાઇફર ભરૂચા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ