বাটে-পথে খেলে-ধেমালীয়ে সুৰে-কথাই আছিল আমাৰ ভাষা

টেবুলত থকা মিঠাইৰ বাকচটো হাতত লৈ খুলিলেই চকুৰ আগত ভাঁহে সেই দৃশ্য, কাণত বাজে সেই চিনাকি সুৰ: ৰামদানা লাই বা, বৌওৱা কে মিঠাই বা (ৰামদানা মিঠাই…কণমানিহঁতৰ কাৰণে মিঠাই…)

বিহাৰৰ ৰাজধানী পাটনাৰ চান্দপুৰ বেলা মোহল্লাৰ এটা লেহেম আবেলি। গৰমো পৰিছে। তেতিয়া মোৰ বয়স ১২ বছৰমান হ’ব। হকাৰ এজনে গলিয়ে গলিয়ে ঘুৰি ফুৰিছে, তেওঁৰ কান্ধত আইনাৰ এটা ডাঙৰ বাকচ। তাতেই আছে দেখিলেই জিভাৰ পানী পৰা ৰামদানা লাড়ু (অমৰনাথ বীজৰ পৰা বনোৱা মিঠাই)।

তেওঁৰ মাতটো তেওঁ বিক্ৰী কৰা মিঠাইতকৈও মিঠা আছিল। আমি আছিলো বৌৱা (কণমানিবোৰ), গ্ৰাহক নাছিলো। তেওঁ এনেকৈ আমাক সম্বোধন কৰিছিল যে বিক্ৰেতা আৰু ক্ৰেতাৰ মাজৰ দেৱালখন মুখত লোৱা চানপাপৰিৰ দৰে পমি গৈছিল।

তেতিয়া আমাৰ ভাষাটো শ্ৰেণীকোঠাতে সীমাবদ্ধ নাছিল, ৰাস্তাই-ঘাটে মানুহৰ মুখে মুখে চলিছিল।

সেয়া আছিল ১৯৮৯ৰ কথা। মোৰ বয়স প্ৰায় আঠ-ন বছৰ। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ গুণ্টুৰ জিলাৰ আমাৰ গাঁও কোলাকালুৰুত দুডেকুলা মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ দুগৰাকী ভগ্নীয়ে ফুলৰ মালা বিক্ৰী কৰিছিল। তেওঁলোকৰ বয়স চল্লিচমান আছিল। এগৰাকী আছিল তেনেই নিশকতীয়া, আনগৰাকী আকৌ ওখ আৰু তজবজীয়া আছিল। তেওঁলোক দুজনৰ নাম মই মনত পেলাব পৰা নাই। মই সিহঁত দুজনীক পিন্নি (খুৰী) বুলিয়ে মাতিছিলো। সিহঁতে মোৰ মাক আক্কা (বাই) বুলি মাতিছিল। সিহঁত দুজনীক ককাই স্কুলত পঢ়াইছিল। খুব কম সময়ৰ বাবে ককাই পাইছিল। সেয়ে হয়তো সিহঁত দুজনীয়ে আমাৰ পৰিয়ালটোক বৰ ভাল পাইছিল।

তেতিয়া মাল্লেপুলু (যুতিফুল) ফুলবিধ কেৱল গ্ৰীষ্মৰ দিনতে পাইছিলো। বছৰটোৰ বাকীকিনি সময় চেমাণ্টিপুলু (ক্ৰিছেন্থিমাম), বেণ্টি (নাৰ্জীফুল) আৰু কাৰাব্বাণ্টুলু (ফ্ৰেন্স মেৰিগ’ল্ড) আদিৰ মালা পোৱা গৈছিল। পুৰণি শাড়ী পিন্ধি ৰঙীন ফুলৰ মালা কিলাকুটিলৈকে ওলমি পৰাকৈ লৈ তেওঁলোকে ফুলৰ নাম লৈ বাটে বাটে ফুৰিছিল: লাগে নেকি মাল্লেপুলু, চেমাণ্টিপুলু, কাগদালু, কাৰাব্বাণ্টুলু…

তেতিয়াৰ দিনবোৰত কণ কণ ছোৱালীয়ে গ্ৰীষ্মকালত খোপাত ধুনীয়া ধুনীয়া ফুল গুজি লৈছিল। যেতিয়াই বিৰল প্ৰজাতিৰ দন্তাৰা মাল্লে (আৰবীয় জেচমিন) ফুলিছিল, পিন্নিহঁতে সেয়া আন গ্ৰাহকক নেদেখুওৱাকৈ বৰ আলফুলে কলপাত বা পদুমৰ পাহিত মেৰিয়াই মোলৈ আনিছিল।

এতিয়া দন্তাৰা মাল্লে বছৰটোৰ সকলো সময়তে পোৱা যায়। কিন্তু কণ কণ ছোৱালীয়ে গজৰা (ফুলৰ থোপা) নিপিন্ধা হ’ল। ৰাস্তাতো সেই মহিলাসকলে ফুল বিক্ৰী কৰি থকা দেখা নাযায়।

এতিয়া আমাৰ এপ আছে, নটিফিকেচন আহে, দুৱাৰমুখতে বস্তু পায়। কিন্তু আমাৰ নাম মাতি আমাৰ সেই ভাষাক জীয়াই ৰখা মাতবোৰ নাই। বৌওৱা নাই, চিন্না নাই। সুবিধা বাঢ়িছে, কিন্তু আমাৰ সেই সামূহিক স্মৃতিজৰিত কথাবোৰ হেৰাই গৈছে।

প্ৰায় ৫০ বছৰ আগতে চত্তীশগড়ৰ মাহাচামুণ্ড জিলাৰ পটনদাদৰ গাঁৱৰ আবেলিবোৰৰ নীৰৱতা ভংগ কৰিছিল। থণ্ডে মিথে বৰফ, লালে লাল, মুহ মে ডাল (শীতল বৰফ, মিঠা বৰফ, ৰঙীন বৰফ, ওঠতে লোৱা মিঠা বৰফ)। আমি শিশু অৱস্থাত যেতিয়াই সেই মাত শুনিছিলো, আমি বাতিত চাউল আৰু আদিবাসী ল’ৰা-ছোৱালীয়ে শুকান মহুৱা লৈ সেই মাত যিফালৰ পৰা আহিছে, সিফালে দৌৰিছিলো। তেতিয়া পইচা সিমান নাছিল, মিঠা বৰফৰ বাবদ আমি চাউল নাইবা মহুৱা দিছিলো।

কোনেও সেই হকাৰৰ নাম নাজানিছিল। তেওঁক আমি বেণ্টিখিয়া বুলিয়ে মাতিছিলো, সেয়া আচলতে তেওঁলোকৰ সামাজিক স্থিতিক বুজাইছিল। তেওঁ সদায়ে আমাৰ সৈতে কথা পাতোতে বৰ মৰমত সম্বোধন কৰিছিল। আমাক দিদি, কাকা, দাদা বুলি সম্বোধন কৰিছিল। প্ৰায়ে বেণ্টিখিয়াই পত্ৰলেখাৰ কাম কৰিছিল, ইটো চুবুৰীৰ খবৰ সিটো চুবুৰীত দিছিল। বহুত সময়ত দেখিছিলো যে মোৰ আইতাই তেওঁ পাখল (পইঁতা ভাত) খুওৱা দেখিছিলো।

কাৰোবাক দেখি গম পোৱা যে মানুহজন ভোকত আছে আৰু তেওঁক মাতি আনি ভাত খুওৱাটো আছিল এক শব্দহীন ভাষা। সেয়া আছিল এক শব্দহীন মাতৃভাষা।

কেৰালাৰ এৰ্ণাকুলম জিলাৰ বন্দৰ চহৰ কোচিৰ গলিবোৰ মাছ বেপাৰীৰ মাতেৰে ভৰি আছিল। সাগৰ আৰু উপকূলৰ সোৱাদ থকা সেই জীয়া মাছবোৰ লৈ মাছ বেপাৰীবোৰ আহিছিল। কান্ধত মাছৰ ভাৰ লৈ মানুহ আহিছিল। মহিলাই দিনটোত গোটোৱা মাছবোৰ লৈ এলুমিনিয়ামৰ চৰিয়াত মাছ লৈ আহিছিল। গাঁৱে গাঁৱে মাছ বিক্ৰী কৰিছিল।

ৰেফ্ৰিজিৰেটৰ ট্ৰাকত কিম্বা বৰফ ভৰ্তি ট্ৰাকত মাছ আনি চুপাৰমাৰ্কেট ভৰ্তি কৰা দিনবোৰ আৰু মহামাৰীৰ সময়ৰ কথা যেতিয়া অনলাইন মাছ কিনাটোৱে বেছি গ্ৰহণযোগ্য আছিল, সেই দিনবোৰৰ কথা মনত পৰে। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে আৰু অনিশ্চয়তাই সকলো সলনি কৰি পেলালে।

ৰাস্তাত সেই উচ্চস্বৰত আৰম্ভ হোৱা আৰু নিম্নস্বৰত শেষ হোৱা মাতত গম পোৱা গৈছিল দিনটোত মাছমৰীয়াই কি কি মাছ ধৰা হৈছিল… মাথি… আবিলি…ছাৰাও…চেম্মিন…থিলপ্পি আদি। এতিয়াও মাছমৰীয়া মানুহ আছে, কিন্তু মানুহৰ ঘৰে ঘৰে মাছ বিক্ৰী কৰা সেই দিনবোৰ নাই।

মোৰ মাতৃভাষাক লৈ মই গৰ্বিত, যিটো ভাষাই ঔপনিৱেশকতাকৰ পিছৰ কালছোৱাত যেতিয়া ভাৰতক ভাষিক ভিত্তিত ভাগ কৰা হ’ল, তেতিয়া কোনো ভৌগোলিক স্থান নাপালে। কেতিয়াও আমাৰ এই মাতৃভাষা মই ঘৰৰ বাহিৰত শুনা নাই, ৰাজস্থানৰ এই সৰু চহৰখনৰ মুষ্টিমেয় সিন্ধি বাসিন্দাৰ মুখতে আমাৰ এই ভাষা চলি আহিছে। যদিওবা এই ভাষা ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২২ টা অনুসূচিত ভাষাৰ ভিতৰত এটা।

ভাৰত-পাকিস্তান সীমান্তৰ পৰা মুঠে ২৫ কিলোমিটাৰমান দূৰৰ গংগানগৰ চহৰৰ ৰাস্তাত এই ভাষা আপুনি শুনিবলৈ নাপাব। ব্যৱসায়ৰ ঘাটি, চৰকাৰী অফিছ-কাৰ্যালয়তো নুশুনিব। ঘৰে ঘৰে বস্তু বিক্ৰী কৰাসলে পাঞ্জাৱী নাইবা হিন্দীতে কয়।

কিন্তু আমাৰ বয়োজ্যেষ্ঠসকলে তেওঁলোকৰ দিনত বেপাৰীবোৰে সিন্ধি ভাষাত কথা কোৱা মনত পেলায়। তেওঁলোকক কোৱা হৈছিল হোকো দিয়ানু (বস্তু কিনিবলৈ মাত দিয়া)। দেশ বিভাজনৰ পিছত নিৰ্মিত আবানা (১৯৫৮) চিনেমাখনত বেপাৰী এজনে সিন্ধুত গীত গাই গাই ৰাস্তাৰ কাষত খোৱাবস্তু বিক্ৰী কৰা চৰিত্ৰ এটা আছে: বিহা বাতালো চাহিৰা চাৰিহা চাটিনি চাচকে ভাৰি, বিনি পেচানি মেন ধাও কাৰায়ান নেৰানি অউন মোচাৰি। অ কাকা, অ ভাউ, অ চাচা হেদে আউ (মচমচীয়াকৈ ভাজিছো পদুমৰ ঠাৰি, জিভাত লগা চাটনি...দুই পইচাতে পেট পুৰাই খাব পাৰিব। অ খুৰা, অ ভাই, আহা আহা, বনাই দিও আহা)।

সেয়ে কিছুমান কিতাপ, চিনেমা আৰু বয়োবৃদ্ধ এমুঠি মানুহৰ মাজত সিন্ধিৰ এই কাহিনী, গীত আৰু শব্দবোৰ থাকি গৈছে। কিন্তু কথিত ভাষা আৰু ৰাস্তাত সেয়া শুনাৰ আমেজ চাগে হেৰাই যোৱাৰ কাৰণ বিভাজন বুলিয়ে ক’ব পাৰি।

ৰাস্তাই-পদুলিয়ে আমাৰ মাত-কথাই যদি প্ৰাণচঞ্চল ৰূপ পাইছিল, সেয়া পাইছিল কেৱল শিশুৰ মুখত। সিহঁতৰ হাঁহি-খিকিন্দালিৰ মাজত শব্দবোৰে, ভাষাটোই সম্ভাৱনাৰ বাট দেখিছিল। নতুনৰ হৃদয়ত ভাষাটো স্থাপিত হৈছিল।

বিংশ শতাব্দীৰ দ্বিতীয় ভাগত অসমৰ কামৰূপ জিলাৰ ভেঁহবাৰী গাঁৱৰ দৃশ্যবোৰ মনত পৰে য’ত এতিয়াৰ দৰে ম’বাইল স্ক্ৰীণত ল’ৰা-ছোৱালীবোৰ লাগি থকা নাছিল। সিহঁতে দৌৰিছিল, গছ বগাইছিল, সাতুৰিছিল। মানুহৰ ঘৰৰ বাৰীয়ে বাৰীয়ে ঘূৰি ফল-মূল খাইছিল। মৌবাহ ভাঙিছিল। আৰু যেতিয়া সকলো কৰি নামঘৰৰ আগত লগ হৈছিল, তেতিয়া সিহঁতে বিভিন্ন ধৰণৰ পৰম্পৰাগত খেল-ধেমালীত মগ্ন হৈছিল। এনে এক কোৰ্হাল লগাইছিল যে চুবুৰীটো ৰজনজনাই গৈছিল। ক্ৰিকেটৰ উপৰিও আন বহু খেল আছিল।

নামনি অসমত খেলা তেনে এক খেল আছিল হাউ খেল। সেয়া কাবাদীৰ দৰেই খেল। দুটা পক্ষ থাকে। এটাই ‘হাউ ৰে হাপ্পাই’ৰ দৰে ছন্দযুক্ত বাক্যাংশ গাই গাই একে উশাহতে বিপক্ষৰ যিমান পাৰে সিমানক স্পৰ্শ কৰি ‘মাৰি’ আহিব লাগে। এটাক মাৰিব পৰা মানে ইপক্ষৰ এজন জীয়াই উঠা। খেলি থকাৰ মাজতে আমি আনন্দত কিৰীলি পাৰা মনত আছে। এটা দিনো নাছিল যে আমি তেনে খেলবোৰ খেলা নাছিলো, কেৱল বৰষুণ দিয়াৰ দিনা বাদ পৰিছিল।

হাউ ৰে হাপ্পাই,
ডিমা খাবা নাপ্পাই,
ইটো কথা কোনে কছি,
বৰডেকাৰ আপ্পাই,
বৰডেকাৰ আপ্পাই

(হাউ ৰে হাপ্পাই,
কণি খাবলৈ নাপায়,
এই কথাটো কোনে কৈছে,
ককাইদেউৰ ল’ৰাই,
ককাইদেউৰ ল’ৰাই)।

কাবাদী কাবাদী কৰাৰ ঠাইত আমি এনে কিছুমান বাক্য কৈছিলো। তেনে বাক্যৰ অৰ্থ হয়তো নোলাব পাৰে, কিন্তু সেই ছন্দতে সোমাই আছিল আমাৰ শৈশৱৰ আনন্দ-ফুৰ্তিৰ সময়বোৰ যিটো কেৱল শিশুইহে বুজি পাব। বা এনেকৈ ক’ব পাৰি নেকি এটা বিশেষ প্ৰজন্মইহে জানিছিল।

মানুহ এজনে টফি, বতৰৰ ফল, তেঁতেলী, চেষ্টনাট আৰু পপচিকল আদি লৈ পাঞ্জাৱৰ তৰন-তাৰন জিলাৰ আমাৰ পট্টি গাঁৱৰ স্কুলৰ সন্মুখত থিয় দি থাকিছিল। তেতিয়া পেকেট কৰা খাদ্য কিম্বা আমাৰ হাতখৰচ বুলিবলৈকো একো নাছিল। বিক্ৰেতাৰ নাম মোৰ মনত নাই। কিন্তু তেওঁ শীতকালত সংঘাৰা (ৱাটাৰ চেষ্টনাট) বিক্ৰী কৰিছিল কাৰণে তেওঁক ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে সংঘাৰা বুলিয়ে মাতিছিল। তেঁৱো সেই নামটোকে আদৰি লৈছিল।

কিন্তু আমাৰ মাজৰ কোনোবাই বেছি হাল্লা কৰিলে আমাৰ অভিভাৱক বা শিক্ষকে আমাক এইবুলি ধমকি দিছিল যে আমাক সেই সংঘাৰাৰ তাত থৈ আহিব। সেই কথা ভাবি আমাৰ ভয়তে হাত-ভৰি লুকাইছিল। বিশেষকৈ চাৰি বছৰ বয়সত আমি সেই ওখ-পাখ ক’লা চুলিৰ মানুহজনৰ কথা ভাবিয়েই আমাৰ ভয় লাগিছিল।

কিন্তু তেওঁৰ মাতত অদ্ভুত এক আকৰ্ষণ আছিল:

হোহো হোহো লালালা লালা
লো লো বচ্চিয়ৌ বৰ্ফ দা গোলা...
হিহিহিহিহিহি
বদলে বিচে দে দৌ ইক দচ্চি
লালা লালালি লিলিলি
আহ ৰহী তুহাদি ইমলি
আজা মেৰি ৰাণী ধি মেৰি ৰাণী ধি
বদলে ৱিচ্চ দে দৌ চৱন্নি
চুনাৱৌ মেনু চাৰ দা পাহাৰা
ৰতি খাৱৌ ইক্ক সংঘাৰা

(হোহোহোহো লালালা লালা
আহা আহা কণমানি
এই লোৱা মিঠা বৰফ
হিহিহিহি হিহি
এয়া লোৱা আৰু দহ পইচা দিয়া
লালালালালিলিলি
এয়া লোৱা ইমলি
আহা আহা কণমানি, আহা আহা ৰাণী
তেঁতেলী লোৱা আৰু ২৫ পইচা দিয়া
নেওতাখনৰ চাৰিৰ ভাগটো গাই শুনোৱা
সংঘাৰা খোৱাৰ আনন্দতে গোৱা)

সেই মাতৰ স্মৃতিয়ে এতিয়াও মোক অতীতৰ দিনবোৰলৈ লৈ যায়।

কাবুলিৱালা মোৰ বাবে কেৱল এখন চিনেমা নাছিল, সেয়া আছিল বিশ্বাস আৰু মানুহক সামৰি-আদৰি লোৱাৰ আদিপাঠ। ৫ম মানত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ মূল গল্পটো পঢ়া আগেয়েই ১৯৫৭ৰ সেই চিনেমাখনত কণমানি ছোৱালী মিনি আৰু কাবুলিৱালাৰ চৰিত্ৰত ছবি বিশ্বাসে মোৰ মনত ৰেখাপাত কৰিছিল। মিনি আৰু কাবুলিৱালাজনৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ পৰা মই বুজিব পাৰিছিলো যে বাহিৰৰ পৰা অহা মানুহক ভয় কৰিব নালাগে। সেইটো কাৰণতে চাগে মই হকাৰ আৰু বেপাৰীবোৰক কেতিয়াও অচিনাকি ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ শিকিছো।

মুৰ্শ্চিদাবাদৰ বেলদাঙা গাঁৱত এজন খাজা (ময়দাৰে কেইবাতৰপীয়াকৈ তৈয়াৰ কৰা মিঠাই বিশেষ) বিক্ৰেতা আছিল। নাম য়াকুব। তেওঁ প্ৰায় নিয়মীয়াকৈ আমাৰ চুবুৰীটোলৈ আহিছিল। গলিয়ে গলিয়ে তেওঁ গাই গৈছিল – গুৰেৰ খাজা, তিলেৰ খাজা...খেতে মজা, ভাৰি মজা (গুৰৰ খাজা, তিলৰ খাজা.. খাই বৰ মজা, খুবেই মজা)। তেওঁৰ মাতটো শুনিলেই আমি উৎফুল্লিত হৈ পৰিছিলো। তেওঁৰ বাবে এনেকৈ অপেক্ষা কৰিছিলো, যেন ঘৰৰ কোনোবা সদস্যহে।

কলকাতাত পঢ়িবলৈ আহি সম্পূৰ্ণ এটা বেলেগ পৰিৱেশ পালো। বিশ্ববিদ্যালয়ত পঢ়ুওৱাৰ মাধ্যমো আছিল ইংৰাজী। অকলশৰীয়া অনুভৱ হৈছিল। একোতে মন বহুৱাব পৰা নাছিলো। এনে এটা বিষণ্ণ আবেলি সেই একেই মাত শুনিবলৈ পাইছিলো। খাজা খাজা, গুৰেৰ খাজা। অন্য এখন চহৰ, অন্য এটা ৰাস্তাত সেই মাত শুনি এনে লাগিছিল যেন মই শৈশৱৰ সেই দিনলৈ ঘূৰি গৈছো। সেয়া সপোন নাছিল, সেই মাত য়াকুবৰে আছিল। য়াকুবক সোশৰীৰে পুনৰ্বাৰ দেখিছিলো।

য়াকুবৰ মাতটোত সেই একেই কোমল সুৰ আছিল। মহানগৰৰ কোলাহল ফালি সেই মাত মোৰ কৰ্ণকুহৰত বাজিছিল। তেওঁক লগ পোৱাটো যেন চিনেমাৰ কাবুলিৱালা মুহুৰ্তটো আছিল। এই মহানগৰত মই নিজকে খাপ খুৱাই নল’লেও হ’ব, মই বুজি উঠিছিলো।

এতিয়া য়াকুব নাই, কিন্তু তেওঁৰ সেই কণ্ঠ মোৰ স্মৃতিত নিগাজি ঠাই পাইছে, মোক মোৰ শিপাৰ সংস্পৰ্শত ৰাখিছে।

বিহাৰৰ সীতামাৰ্হি জিলাৰ আমাৰ গাঁও বাৰি ফুলৱাৰিয়াৰ কাষতে এখন গাঁও ভৱানীপুৰ। তাৰে এগৰাকী মহিলাই আমাৰ গাঁৱৰ চুবুৰীবোৰত পাচি এটাত মাংস লৈ বিক্ৰী কৰিবলৈ আনিছিল। তেওঁ পান খাই বৰ ভাল পাইছিল, সেয়ে সকলোৱে তেওঁক পানৱালী বুলিয়ে মাতিছিল। সেয়া আছিল ১৯৭৯ৰ কথা।

তেতিয়া মানুহৰ অভাৱ বহুত। খুব কমেইহে মাছ-মাংস খাব পাৰিছিল। কিন্তু কেইমাহমানৰ মুৰে মুৰে পানৱালী আহিছিল, এনে লাগিছিল যেন ঈদহে আহিছে। গোচ লে ল’ গোচ (মাংস লোৱাহি আহা, মাংস)।

সৰুতে মাংস খাই ইমানেই ভাল পাইছিলো যে মোৰ ককা শ্বেইখ আব্দুল হাকিমে মোক এইবুলি কৈ জোকাইছিল, “জব বড়া হৌগা, তেৰি চাদি পানৱালী কি বেটি চে কৰা দুংগা (ডাঙৰ হ’লে তোৰ বিয়াখন পানৱালীৰ ছোৱালীজনীৰ লগতেই পাতি দিম)।”

আমাৰ গাঁওখন মুছলমান অধ্যুষিত অঞ্চল আছিল। ভৱানীপুৰৰ পৰা ফুলৱাৰিয়ালৈ দুটা মাত্ৰ ৰাস্তা আছিল। এটা নৰহৰপুৰেৰে আৰু আনটো আছিল বাচাউলেৰে। দুয়োটা ৰাস্তাৰ কাষে কাষে হিন্দু-মুছলমান লোক মিশ্ৰিত হৈ আছিল। তাত আছিল এখন নদী আধৱাৰা যিখন পাৰ হৈ পানৱালী আমাৰ গাঁৱলৈ আহিছিল।

আমাৰ গাঁৱৰ পৰা তেওঁ সাধাৰণতে হিন্দু লোক থকা বাৰ্ৰি আৰু বজিতপুৰ পাৰ হৈ কাঞ্চনপুৰ পাইছিল, তাত অৱশিষ্ট মাংসখিনি বিক্ৰী কৰিছিল।

আজিৰ তাৰিখত সেয়া অসম্ভৱ যেন লাগিব পাৰে, কিন্তু কোনেও তেওঁক তেনেকৈ মাংসৰ পাচি মুৰত লৈ ঘৰে ঘৰে বিক্ৰী কৰাত বাধা দিয়া নাছিল। গাঁওবোৰৰ মাজেৰে যাওতে তেওঁৰ কোনেও ক্ষতি কৰা নাছিল। আমাৰ এলেকাত হিন্দু লোকে গাহৰি, টড়ি আৰু সুৰপান কৰাক লৈ কোনো মুছলমান লোক অসন্তুষ্ট হোৱা নাছিল। একেদৰে মুছলমান সকলে মাংস খোৱাক লৈ কোনো হিন্দুৰ সমস্যা হোৱা নাছিল।

এতিয়া পানৱালী জীয়াই আছে নে নাই, মই নাজানো। কিন্তু সেই দিন নাই। ভৱানীপুৰ আৰু ফুলৱাৰিয়াৰ মাজৰ দূৰত্ব এতিয়া বাঢ়ি যাবলৈ ধৰিছে।

স্বৰ্ণ কান্তা, সুধাময়ী চট্টেনপল্লি, নিৰ্মল কুমাৰ চাহু, ৰাজীৱ চেলানাট, কৰণ বান্নি, পংকজ দাস, কমলজীত কৌৰ, স্মিতা খাটোৰ আৰু কমৰ চিদ্দিকীয়ে ভিন ভিন ভাষাত লিখা অংশবোৰ যুগুতাই ইয়াত একত্ৰ ৰূপত প্ৰতিবেদন হিচাপে প্ৰকাশ কৰা হৈছে।

হিন্দীত অনুবাদ আৰু সম্পাদনা কৰিছে স্বৰ্ণকান্তাই, ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰিছে জশুৱা বোধিনেত্ৰাই, ইংৰাজীত সম্পাদনা কৰিছে প্ৰতিষ্ঠা পাণ্ড্যাই। বৰ্ণবিন্যাস আৰু আলোকচিত্ৰ সম্পাদনা কৰিছে বিনাইফেৰ ভাৰুচাই।

অনুবাদ: পংকজ দাস