ইতিহাসৰ পাতে পাতে চিয়া কলম

গোলাপৰ পাহি, পাতৰ সীৰা - এনে যিকোনো ডিজাইন ধাতুত খোদিত কৰিব পৰা শিল্পী ইৰ্শাদ হুছেইন। শিল্পবিধ হৈছে উত্তৰ প্ৰদেশৰ পিতল নগৰী বুলি জনাজাত মুৰাদাবাদৰ চিয়া কলম।

তেওঁ দিনটোত যিবোৰ পিতলৰ টুকুৰাত ডিজাইন খোদিত কৰিছে, সিবোৰ তেওঁৰ পীৰজাদাৰ কৰ্মশালাখনৰ অ’ত-তত সিঁচৰতি হৈ আছে - ময়ুৰ, তেলৰ চাকি, স্বস্তিকা থকা এটা কাপ, টিলিঙা আৰু তৰোৱালৰ মুঠিত এটা সিংহৰ মূৰ – সকলো তেঁৱেই কৰিছে।

চিয়া কলম শিল্পীৰ দীঘলীয়া যি ইতিহাস, তাৰ মাজেৰেই গঢ় লৈ উঠিছে হুছেইনৰ দক্ষতা। তেওঁ ১০ বছৰ বয়সৰ পৰাই এই শিল্পৰ সৈতে জৰিত হৈছিল। তেওঁ যিটো চাকিৰ ওপৰত ফুল খোদাই কৰিছে, সিটো আছে টিপাই নামৰ এখন কাঠৰ সৰু টেবুলৰ ওপৰত আৰু টেবুলখনৰ ওপৰত থকা দুটা শিলৰ ওপৰত সেয়া মিলাই থোৱা আছে। চাকিগছত গাঁঠি থোৱা সূতা এডাল টেবুলৰ তলেৰে পাৰ হৈ গৈছে আৰু তেওঁ সোঁভৰিৰে সেয়া টিপা মাৰি ধৰি আছে। হুছেইনে কলম আকৃতিৰ বটালিপাতত কাঠৰ টুকুৰা এটাৰে কোবাই কোবাই সেই ধাতুৰ পৃষ্ঠভাগত চকুত লগা এটা ডিজাইন সৃষ্টি কৰিছে।

“গ্ৰাহকে প্ৰায়ে ব্যক্তিগত উপহাৰ দিবলৈ সুকীয়া আৰ্হি বিচাৰে - হিন্দী, উৰ্দু, ইংৰাজী ভাষাত দম্পতিৰ নাম, কোৰানৰ চুৰা, বেৰত ওলমাবলৈ চিত্ৰ। মানুহে ভাল পায় বাবে মই ফুল খোদিত কৰি সেইবোৰ সজাই দিও,” তেওঁ পাৰিক কয়। “গোলাপ ফুল থকাবোৰ মোৰ প্ৰিয়।”

প্ৰবীণ শিল্পীজনে ১০ বৰ্গফুটৰ কোঠা এটাৰ দুৱাৰমুখতে বহি কাম কৰিছে। তাত তেওঁৰ লগত আন শিল্পীয়েও কাম কৰে। “শিকাৰ সময়ত লাগিছিল যে এয়া শিল্প, এতিয়া কেৱল কাম যেনেই লাগে,” তেওঁ এই শিল্পবিধ আয়ত্ত কৰাৰ আৰম্ভণিৰ দিনবোৰৰ কথা মনত পেলাই কয়।

আমালৈ চাহ একাপ আগবঢ়াই ৪৭ বৰ্ষীয় শিল্পীগৰাকীয়ে বিড়ি এটা জ্বলাই ল’লে। “শিল্পীয়ে চাহ খাই ভাল পায়, চাহে গাত বল আনে। মই আকৌ চাপমুক্ত হ’বলৈ বিড়ি হোপো,” তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়।

হুছেইনে কাম কৰে চহৰখনৰ পুৰণি এলেকাটোত। তাত সৰু সৰু অগ্নিশাল আৰু কৰ্মশালা আছে। পিতলৰ সামগ্ৰীবোৰ অস্থায়ী দোকানবোৰৰ বেৰত দেখাকৈ ওলমাই থোৱা আছে। দোকান চলোৱা শিল্পীসকলৰ প্ৰায়ভাগেই মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ। “এয়া আমাৰ পুৰ্বপুৰুষৰ দিনৰ পৰা চলি অহা কাম। ইয়াৰে প্ৰায় শতকৰা আশীভাগ লোক পিতলৰ কামৰ সৈতে জৰিত,” হুছেইনে কয়।

যিটো গলিত হুছেইনে কাম কৰে, সেইটো গলিত পিতলৰ সামগ্ৰীৰ বাবে মমৰ সাঁচ বনোৱা হয়। চুবুৰীটোত বিভিন্ন ধৰণৰ পিতলৰ সামগ্ৰীৰ কৰ্মশালা পতা হয়। পঢ়ক: দেহে-কেহে খাটনি, মুৰাদাবাদৰ পিতলৰ কাৰিকৰী

“মই মোৰ পিতাই আৰু খুৰাৰ লগত আস্তাৱ-এ-ফুলদান নামে ডাঙৰ ফুলৰ টাব এটাৰ কাম কৰিছিলো, তাত আমি সৰু সৰু ফুল আঁকিছিলো,” তেওঁ মনত পেলায়। “তেতিয়া সামগ্ৰীবোৰ ৰাছিয়ালৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।” তেওঁ মনত পেলায় যে তেওঁলোকৰ ভাগি-বংশৰ মাজত ৫০-৬০ গৰাকী শিল্পী আছিল। “এতিয়া আঠ কি ন গৰাকী আছে।”

পিতৃপ্ৰদত্ত জীৱিকা চিয়া কলম (নমুনা খোদাই কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কলমৰ লেখীয়া সামগ্ৰীৰ নামেৰে নামাংকন কৰা হৈছে) বহুকেইটা প্ৰজন্ম ধৰি বাগৰি আহিছে। “চিয়া কলম শিল্প থকা বহু ঠাইত ওস্তাদ আছে, যিয়ে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মক নমুনা খোদাই কৰা শিকাইছে,” খুৰ্শীদ আহমেদে কয়।

শীতকালৰ আবেলি পাঁচ বাজিছে আৰু তিনি শিল্পীয়ে তেওঁলোকৰ স্মৃতিৰ সহায়তে ডিজাইন খোদিত কৰিছে। খুৰ্শীদ আহমেদে ভৰায়ী ডিজাইন এটা কৰিছে - পাহিৰ মাজে মাজে আঁক-বাক কৰা হৈছে, সেয়া গৈ শেষত জালি এখনৰ দৰে হ’ব - ফুলৰ চানেকি থকা জালিকা এখন। “ফুল আৰু ডিজাইনবোৰ সলনি হৈ থাকে, কিন্তু যি কৌশলেৰে কৰা হয়, সেয়া সদায় একে থাকে,” তেওঁ কয়।

তেওঁ খোদাই কৰা কাম শিকিছিল পিতৃ ওস্তাদ আব্দুল আমীনৰ পৰা ১৯৫৭ত, তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল মাত্ৰ ১৬ বছৰ। “ফুলাম আৰ্হি থকাৰ বাবে আৰু কামটোৰ প্ৰতি মানুহৰ সন্মান থকাৰ বাবে এই কামটো মই ভাল পাইছিলো,” তেওঁ যোগ দিয়ে। ১৯৫০ৰ দশকত কাৰিকৰৰ সংখ্যা কম আছিল আৰু চাহিদা বহুত আছিল। এতিয়া “কাৰিকৰৰ সংখ্যা বহুত আৰু যি অকণ চাহিদা আছে, তাৰ বাবে সকলোৱে প্ৰতিযোগিতাত নামিবলগীয়া হৈছে।”

ওস্তাদ শিল্পীজনে তেওঁৰ দুই শাৰ্গিদ (নবিচ)ৰ সৈতে কাম কৰে - জাহুৰ আহমদ (২২) আৰু নুসৰত আলী (৩৫)। “আৰম্ভণিতে আমি কলমত থাপি (হাতুৰি) কেনেকৈ মাৰিব লাগে, সেয়া শিকিলো। যেতিয়ালৈকে আন জটিল ডিজাইনৰ কাম কৰাৰ বাবে ওস্তাদৰ আমাৰ ওপৰত বিশ্বাস নজন্মে, তেতিয়ালৈ আমি সেই কামেই কৰিছিলো,” এই শিল্প আয়ত্ত কৰাৰ আৰম্ভণিৰ দিনবোৰৰ কথা মনত পেলাই তেওঁ কয় যেতিয়া তেওঁ কিবা ভুল কৰিলেই ওস্তাদে তেওঁক গালি দিছিল। “এতিয়া এনেকৈ কোনোৱে শিকিব নোখোজে,” তেওঁ দুখ কৰি কয়। “এয়া এনে নহয় যে ওস্তাদে শিকায়, কথা হৈছে শাগিৰ্দে শিকে। আপোনাৰ যদি ধাউতি আছে, আপুনি এয়া শিকিব পাৰিবই।”

উত্তৰ প্ৰদেশৰ মুৰাদাবাদ চহৰৰ পীৰজাদা এলেকাত পিতলৰ এই শিল্পবিধৰ সৈতে ঘাইকৈ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ লোকেই জৰিত। মুৰাদাবাদত অৰ্ধেক সংখ্যক লোকেই মুছলমান (২০১১ৰ লোকপিয়ল)।

খুৰ্শীদ আহমেদ আৰু ইৰ্শাদ হুছেইনৰ কৰ্মশালাৰ পৰা পাঁচ মিনিটৰ দুৰত্বত দিলশাদ হুছেইন থাকে। সত্তৰৰ দেওনা গৰকা দিলশাদে দীঘল দীঘল ঠানিৰে কৰা ডালি কা ডিজাইন, ৰাজস্থানী বাৰাত - ৰাজপুতানা দেৱাল চিত্ৰকে ধৰি বিভিন্ন ডিজাইনত সিদ্ধহস্ত।

মাৰোড়িৰ কাম হৈছে আয়ত্ত কৰাৰ ক্ষেত্রত আটাইতকৈ জটিল আৰু কঠিন কাম। দিলশাদে এই কামক লৈ গৌৰৱবোধ কৰে। তেওঁ সেই কাৰণেই ২০২২ত লক্ষ্ণৌত অনুষ্ঠিত তেওঁৰ শিল্পকৰ্মৰ প্ৰদৰ্শনীত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোডী ডাঙৰীয়া অভিভূত হৈ পৰাৰ পিছত জাৰ্মান চেঞ্চেলৰ ওলফ চ’লজলৈ ক’লা ৰঙৰ পাত্ৰ এটা উপহাৰ দিছিল। “অব ঘৰ কে কাম ম্যে ক্যা হী ইজ্জত, বাহৰ লৌগ ইছে এগজিবিচন ম্যে দিখাতে হ্যে (এতিয়া ঘৰৰ কাম কৰিলেনো কি সন্মান পাব (ঘৰৰ বজাৰত)। বাহিৰত মানুহে এই বস্তুবোৰকে প্ৰদৰ্শনীত চায়।” দিলশাদে কয় যে তেওঁ প্ৰদৰ্শনী এটাত ইৰানৰ দলিচাৰ কাম দেখি অভিভূত হৈছিল।

এই ওস্তাদ শিল্পীগৰাকীয়ে কেবাটাও ৰাজ্যিক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছে। তাৰ মাজতে শিল্প গুৰু আৰু পদ্মশ্ৰী বটাও আছে। আন শিল্পীসকলেও তেওঁৰ শিল্পকৰ্ম দেখি সমীহ কৰে। ইৰ্শাদ হুছেইনে কয় যে খুব কম শিল্পীয়েহে (দিলশাদৰ দৰে) মাৰোড়ি শিল্পকৰ্মত পাকৈত। তেওঁ নিজৰ আজোককাৰ দিনৰ কথা মনত পেলায় যি এই জটিল শিল্পকৰ্মত সিদ্ধহস্ত আছিল।

দিলশাদ হুছেইনে এতিয়া অৱসৰ লৈছে আৰু যুৱ শিল্পীক তেওঁ প্ৰশিক্ষণ দিয়ে। “আমি সিহঁতক ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ নমুনা কাটিবলৈ শিকাও। প্ৰথমে ভগা-চিগা সামগ্ৰীত কৰিবলৈ দিও,” তেওঁ কয়। এবাৰ কাম ভাল হোৱা যেন দেখাৰ পিছত সিহঁতক বটালি কেনেকৈ ধৰিব লাগে, মিহিকৈ কোব দিব লাগে, সঁজুলি-পাতি কেনেকৈ ধাৰ কৰিব লাগে আদি শিকাও।

কিন্তু এই শিল্পবিধৰ ক্ষেত্রতো শাৰীৰিক বাধা কিছুমান আহি নপৰা নহয়। “এই কামটো আপুনি পুৱাৰ ভাগত কেৱল ১০ মিনিটহে কৰিব পাৰিব। আঁখে জৱাব দে দেতি হ্যে (অলপ সময়ৰ পিছতে চকু পুৰিব ধৰে),” ইৰ্শাদ হুছেইনে কয়।

তাৰোপৰি পিতলৰ কণ কণ ধাতৱীয় ধূলি (ৰাৱা বুলি কয়) বতাহত উৰি ফুৰে আৰু চকুৰ ক্ষতি কৰে। “আমি নিজকে এনেকৈ ৰাখো যাতে ৰাৱাবোৰ আমাৰ বুকুত জমা হয়, চকুলৈ নাযায়,” মহম্মদ ইছলামে কয়। দুকুৰি বছৰ বয়স হোৱা ইছলামে যোৱা ৩০ টা বছৰ ধৰি এই শিল্পকৰ্ম কৰি আহিছে।

“কেতিয়াবা পুৱা উঠি আমি দেখো যে আমাৰ চকুৰ কোটৰত এই সৰু সৰু কণাবোৰ জমা হৈছে,” ইছলামে কয়। কেতিয়াবা তেওঁলোকে সেয়া হাতেৰে আঁতৰাব পাৰে। সেয়া আকৌ সংগ্ৰহ কৰি স্থানীয় অগ্নিশাললৈ পঠিয়াই পুনৰাই ধাতুপিণ্ডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।

“পিতলেই এতিয়া নতুন সোণ,” খুৰ্শীদ আহমেদে কয়। আজিকালি চিয়া কলম কৰ্ম কোনোমতে চলি আছে, ওস্তাদ শিল্পীগৰাকীয়ে কয়। কেঁচা পিতলৰ দাম বাঢ়িছে। সাতৰ পৰা আঠ কিলো ওজনৰ ধাতুপিণ্ড এটাৰ দাম কিলোত ৫০০ টকা।

এনেকৈ কেঁচা পিতলৰ দাম বঢ়াৰ ফলত শিল্পীৰ কামৰ চাহিদা কমিছে যিয়ে সেই অদতবোৰ (পিতলৰ পণ্য) ঠিকাদাৰৰ পৰা খোদাইৰ কামৰ বাবে নিবই লাগিব। তেওঁলোকৰ আয় নিৰ্ভৰ কৰে এদিনত পিতলৰ সামগ্ৰী কিমান পাব, তাৰ ওপৰত। “আমি এঘণ্টাৰ কামৰ বাবদ ২০ টকা পাও,” খুৰ্শীদ আহমেদে পাৰিক কয়।

মহম্মদ ইছলামে কয় যে তেওঁ এদিনত ১৫-২০ টা সাধাৰণ সামগ্ৰীৰ কাম কৰিব পাৰে - তেনেকৈ তেওঁ দিনে ৪০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। “কামটো বেছি জটিল হ’লে যেনে জালি বা চুনিয়া জালি হ’লে - ৫০০ টকা লও আৰু এদিনত এটা কাম কৰিব পাৰো,” দুকুৰি বয়সৰ শিল্পীগৰাকীয়ে কয়।

এই ভিন্ন ডিজাইনবোৰৰ কোনো লিখিত পদ্ধতি নাই। শিল্পীয়ে ধাতুৰ পৃষ্ঠত ঘৰ ঘৰ কৰি খোদাই কৰে, আৰ্হিবোৰ জিলিকাই তোলাৰ চেষ্টা কৰে। নাইবা জালাকৃতিৰ নক্সা কাটে আৰু ৰেতি মাৰি আৰ্হিবোৰ জিলিকাই তাক জীৱন্ত কৰি তোলে।

মজুৰি নিৰ্ভৰ কৰে কামটো কিমান জটিল। আটাইতকৈ কম গুণগত মানসম্পন্ন ডিজাইন হৈছে ‘জাপানীজ’ - এই নামটো আহিছে জাপানলৈ ৰপ্তানি কৰা সামগ্ৰীৰ পৰা - এক সৰল ডিজাইন যিটো চিয়া কলমেৰে শিল্পীয়ে ধাতুৰ পৃষ্ঠত খোদাই কৰে। “এইটো কোনো জটিল কাম নহয়, শিকিবলৈ ৬-৭ বছৰমান লাগে,” খুৰ্শীদে কয়। ‘জাপানীজ’ ডিজাইনত খাজ কটা থাকে আৰু ফুল-পাহি আদিৰ ৰূপৰেখা খোদাই কৰা হয়। অৱশ্যে তাত আৰ্হিবোৰৰ কোনোধৰণৰ বিশদ ডিজাইনৰ কাম কৰা নাথাকে।

“সদায় যে কাম পাও, সেই লৈ মই নিজকে ভাগ্যৱান বুলিয়ে ক’ব লাগিব। কিন্তু কিছুমান শিল্পীয়ে সদায় কাম নাপায়,” ইৰ্শাদ হুছেইনে কয়। লগতে এই কথাও কয় যে পৰিয়াল চলাব পৰাকৈ সেইখিনি মজুৰি পৰ্য্যাপ্ত নহয়। তেওঁৰ দুটি সন্তান - জীয়ৰী ইকৰা যিয়ে ৭ম মানত পঢ়ে আৰু পুত্ৰ মহম্মদ আছাদ, ইকৰাতকৈ এবছৰে সৰু। “মই মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে এই শিল্প শিকাটো নিবিচাৰো, সিহঁতৰো মোৰ দৰে একেই দশা হওক - সেয়া মই বিচৰা নাই। সিহঁতে ডাঙৰ হৈ যি হ’ব বিচাৰে হওক। মই সিহঁতক পঢ়া-শুনা কৰি ভাল টকা উপাৰ্জন কৰাটো বিচাৰো,” হুছেইনে কয়।

শিল্পীগৰাকীয়ে কয় যে টকা-পইছাৰ ফালৰ পৰা নিশ্চয়তা নথকা বাবে এই শিল্পবিধৰ মৰ্য্যাদা লোপ পাবলৈ ধৰিছে। “এটা সময় আছিল - আশীৰ দশকত আমি থিয়েটৰ চাবলৈ গৈছিলো। মিগলানি (থিয়েটাৰ) বৰ বিখ্যাত আছিল, কিন্তু আটাইবোৰ এতিয়া বন্ধ হৈ গ’ল। তেতিয়া টিকটৰ দাম ২ টকা ৪৫ পইচা আছিল। তাত মই কিমানখন যে অমিতাভ বচ্ছনৰ চিনেমা চোৱা নাছিলো। মোৰ প্ৰিয় আছিল কুলী।”

হুছেইনে কয় যে এতিয়া চিনেমা চাব পৰাকৈ আজৰি নাই। তথাপিও আজিৰ তাৰিখতো তেওঁৰ প্ৰিয় অভিনেতা অমিতাভ বচ্চনেই। তেওঁৰ প্ৰিয় অভিনেত্ৰীৰ কথা সোধোতে তেওঁ মিচিক কৰে হাঁহি এটা মাৰি কয়, “মোৰ পত্নী!”

“চিয়া কলম শিকোতে ডিজাইনৰ সুক্ষ্ম দিশবোৰ শিকাটোৱে মূল কথা। উদাহৰণ স্বৰূপে নিৰ্দিষ্ট আকাৰৰ ডিজাইন এটা খোদাই কৰোঁতে কিমান জোৰেৰে কলমত আঘাত কৰিব লাগিব, সেয়া আপুনি জানিব লাগিব,” জাহুৰ আহমেদে তেওঁৰ হাতত অদত এটা লৈ তাৰ ওপৰত খোদাই কৰাৰ আগতে আঁকি লোৱাৰ মাজতে বুজাই কয়।

এটা সময়ত জাহুৰ আহমেদে বিভিন্ন ধৰণৰ পেছা আয়ত্ত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল - চিলাইৰ কাম, খাৰু কটা কাম, মিনা কৰা কাম। তাৰ পিছতহে তেওঁ চিয়া কলম শিল্পী হিচাপে থিতাপি লাগে। ২২ বৰ্ষীয় শিল্পীগৰাকীয়ে ৯ম মানতে পঢ়া এৰিছিল আৰু আগলৈ পঢ়িব নোখোজাটো থিৰাং কৰি লৈছিল।

“আৰম্ভণিতে আৰ্হিবোৰ মনত ৰখা টান আছিল। মই প্ৰথমে বহী এটাত আৰ্হিবোৰ আঁকি থৈছিলো,” জাহুৰে কয়। “এয়া এবিধ শিল্প,” যুৱ শিল্পীগৰাকীয়ে কয়। তেওঁৰ চাৰিওজন ভায়েকেই শিল্পী। তাৰে তেওঁ কনিষ্ঠ - পিতৃ আৰু খুৰাকৰ পৰা তেওঁ চিয়া কলম শিকিছিল।

“মই আন কাম কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিলো যদিও মোৰ খুৰা আৰু দেউতাহঁতে এই কামকেই কৰিছিল। সেয়ে ময়ো তেনেকৈয়ে শিকিবলৈ লৈছিলো। ১০ বছৰ বয়সতে মই কলম ধৰিছিলো, কিন্তু এতিয়াও মই ডাঙৰ জাৰৰ কাম আৰু জটিল নমুনা খোদাই কৰিব নাজানো,” তেওঁ এইবিধ কাম আয়ত্ত কৰাটো কিমান যে কঠিন, সেয়া বুজাই কয়।

যদিও আয় কম, তথাপি শিল্পীসকলে কয় যে তেওঁলোকৰ এইবিধ কামৰ সমাজত সন্মান আছে। ওস্তাদ শিল্পীসকলক মানুহে শ্ৰদ্ধাৰ দৃষ্টিৰে চায়। এই শিল্পৰ স্বীকৃতিৰ বাবে দিলশাদে আগবঢ়োৱা অৱদান আৰু তাৰ বাবদ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ত তেওঁ পোৱা স্বীকৃতি – শিল্পী গুৰু আৰু পদ্মশ্ৰীৰ ফটো আৰু বেনাৰ আদি শিল্পীগৰাকীৰ ঘৰৰ বাহিৰত লগোৱা আছে।

“ৱহ কাম এইসা কৰতে হ্যে কী প্ৰধান মন্ত্ৰী ভী উনসে মিলতা হ্যে (তেওঁ কামেই এনেকুৱা কৰে যে খোদ প্ৰধানমন্ত্ৰীও তেওঁক লগ কৰে),” হুছেইনে দিলশাদৰ সন্দৰ্ভত এইদৰে কয়।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেশ্যন (এমএমএফ)ৰ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত যুগুতোৱা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস