పలామూలో వాతావరణ మార్పులతో పోరాడుతున్న గొర్రెల కాపరులు

“రండి, రండి! కూర్చోండి,” నేను కూర్చోవడానికి గొర్రె ఉన్నితో నేసిన తెల్లటి కంబళిని నేలపై పరుస్తూ, 45 ఏళ్ళ నందూ పాల్ నన్ను సాదరంగా ఆహ్వానించారు. ఆయన గడేరి సముదాయానికి చెందినవారు. సాంప్రదాయకంగా గొర్రెల కాపరులైన వీరు, రాష్ట్రంలో ఒబిసిలుగా జాబితా చేయబడ్డారు. “ఇది వేసవిలో మిమ్మల్ని చల్లగా, శీతాకాలంలో వెచ్చగా ఉంచుతుంది. అలాగే, వర్షంలో తడవకుండా కాపాడుతుంది,” వివరించారాయన.

దాని ఉపయోగాలు వివరించడంతో అతను సంతృప్తి చెందినట్లు లేరు. “దీన్ని రాజులు, చక్రవర్తులు కూడా వాడారు. ప్రధాన పూజారులు దీనిపైనే కూర్చునేవారు. దీన్ని శుభప్రదంగా భావించేవారు. కానీ, ఒకప్పటి ఈ సంప్రదాయం ఇప్పుడు కనుమరుగైంది.”

నందూకు చెందిన దేశవాళీ ఛొట్టోనాగ్‌పురి జాతికి చెందిన 650 గొర్రెలు ఇక్కడ శిపుర్ గ్రామంలో, మా చుట్టుపక్కలే తిరుగుతూ మేత మేస్తున్నాయి. నందూ గత ఐదు తరాలుగా గొర్రెలు కాస్తున్నారు. ఈ పనిని అతను ఏమంత తేలికగా తీసుకోరు. “మనం ఒక్క నిమిషం కూడా వాటిని ఒంటరిగా వదలడం కుదరదు,” దాతూన్ [పళ్ళు తోముకునే పుల్ల] నములుతూ అన్నారాయన. “మనం ఏ మాత్రం నిర్లక్ష్యంగా ఉన్నా, వాటిపై కుక్కలు దాడి చేస్తాయి. లేదంటే, గొర్రెలు ఎవరో ఒకరి పొలాల్లోకి వెళ్తాయి.”

ఇది మే నెల రెండవ వారం. ఝార్ఖండ్‌లోని పలామూ జిల్లాలో, ఉష్ణోగ్రత ఇప్పటికే 43 డిగ్రీలకి చేరింది. అక్కడ కనుచూపు మేరా బీడు భూములే కనిపిస్తున్నాయి. మేం కూర్చున్న చోటు నుండి దాదాపు 500 మీటర్ల దూరంలో ఒక చెరువు ఉంది. శిపుర్ గ్రామానికి మిగిలిన చివరి నీటి వనరు అదే. స్థానికులు దాన్ని ‘శిపుర్ ఆనకట్ట’ అని పిలుస్తారు. ఇక్కడి పంటలకు, నందూ కాసే గొర్రెల్లాగే మిగతా జంతువులకు కూడా అదే జీవనాధారం.

తన ఇద్దరు దాయాదులు, వయసులో ఉన్న మేనల్లుడితో కలిసి నందూ ఇక్కడ బస చేయడానికి ఒక కారణం- నీరు దగ్గరగా ఉండటం. అడవి జంతువుల నుండి తమ గొర్రెలను రక్షించుకోవడానికి వాళ్ళు వాటి చుట్టూ ఒక నైలాన్ వల కట్టారు. ఈ గొర్రెల కాపరులు గుడారాన్ని కానీ, తాత్కాలిక ఆశ్రయాన్ని కానీ ఏర్పరచుకోరు. రోజూ రాత్రి, అలా ఆరుబయట కంబళ్ళు పరచుకొని ఆకాశం కిందే పడుకుంటారు.

“గొర్రెల గురించి పవిత్ర గ్రంథాలలో ఏం రాసి ఉందో మీకు తెలుసా?” నందూ అడిగారు. ఒక నిముషం ఆగి, అతనే ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: “అవి [గొర్రెలు] మనుషులకు దూరంగా ఉండాలని కోరుకుంటాయి!”

వాతావరణ మార్పుల వల్ల పశువులను మేపటంపై తీవ్ర ప్రభావం పడిందని నందూ లాంటి గొర్రెల కాపరులు చెబుతున్నారు. పచ్చిక బయళ్ళ పరిమాణం గణనీయంగా తగ్గిపోయి, గడ్డి నాణ్యత కూడా క్షీణించింది. “పెహెలే హమ్‌లోగ్ కహీ కహీ ఏక్ ఏక్ మహీనా భీ రుక్ జాతే థే. లేకిన్ అబ్ ముష్కిల్ సే దస్ దిన్. భేడీ చర్బే నహీ కరేగా [ఒకప్పుడు గొర్రెలు ఒకే చోట ఒక నెల రోజుల వరకు మేయగలిగేవి. కానీ ఇప్పుడు 10 రోజులకు సరిపడా మేత దొరకడం కూడా కష్టమవుతోంది],” PARIతో అన్నారాయన. నందూ, ఇంకా ఇతర గొర్రెల కాపరులు గడేరియా (పాల్ లేదా భేరిహార్-గడేరి) సముదాయానికి చెందినవారు. వీరిని రాష్ట్రంలో ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (ఒబిసి)గా జాబితా చేశారు.

భారతదేశంలో, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలకు లోనయ్యే అత్యంత దుర్బల రాష్ట్రాలలో ఒకటైన ఝార్ఖండ్ కరవులు, అస్థిర వర్షపాతం, వరదలు, పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు, తరచూ వీచే వేడి గాలులను ఎదుర్కొంటోంది. రాష్ట్రంలో అత్యంత ప్రభావితమైన జిల్లాలలో ఒకటిగా పలామూను అంచనా వేస్తారు. 2021-2050 మధ్య కాలంలో, ఈ ప్రాంతంలో వేసవి ఉష్ణోగ్రతలు 1-2 డిగ్రీలు పెరుగుతాయని వాతావరణ మార్పులపై రూపొందించిన 2022 నివేదిక పేర్కొంది.

ఎండ వేడిమి ఎక్కువగా ఉండే పగళ్ళు, అత్యధిక వర్షపాతం వల్ల ఇప్పటికే వ్యవసాయంతో పాటు దాని అనుబంధ కార్యకలాపాలైన పశుపోషణ వంటివి ప్రభావితమయ్యాయి. “గతంలో ఎప్పుడూ మేత సమస్యగా మారలేదు. కానీ ఇప్పుడు, మేత కోసం పచ్చిక బయళ్ళను వెతుక్కుంటూ మేం చాలా దూరం ప్రయాణించాల్సివస్తోంది. గొర్రెలను మేపడం ఇప్పటికీ కష్టంగానే ఉంది,” తన ఆధీనంలో ఉన్న ఆ నెమరు వేసే చిన్నిప్రాణుల గురించి చెప్పారు నందూ.

పలామూలోని చెయిన్‌పుర్ బ్లాక్‌లో ఉన్న కంకరీ గ్రామంలో ప్రస్తుతం నివసిస్తోన్న అతి కొద్దిమంది గొర్రెల కాపరులలో నందూ పాల్ ఒకరు. రాష్ట్రంలో ఆరు లక్షలకు పైగా గొర్రెలు [2019], 88 లక్షలకు పైగా జంతువులతో పాటు 11 మిలియన్ల పశుగణం ఉన్నప్పటికీ, దేశంలో మేకల కాపరులు ఉండే ప్రధాన రాష్ట్రాలలో ఝార్ఖండ్ ఒకటిగా గుర్తించబడింది. ఇక్కడ గమనించాల్సింది ఏంటంటే, ఈ జంతువులన్నీ ఈ ప్రాంతంలోని ఉమ్మడి మేత స్థలాలను పంచుకుంటాయి.

“అప్పుడప్పుడు, మేం పచ్చిక బయళ్ళను వెతుక్కుంటూ 12–13 కోసుల [సుమారు 40 కిలోమీటర్లు] దూరం నడుస్తాం,” నందూ పాల్ దాయాది రామ్‌రతి(62) తెలిపారు. “గతంలో, దోహర్‌లలో మగర్ గడ్డి, బోదెల వంటివి పుష్కలంగా దొరికేవి. కానీ ఇప్పుడు అవి కూడా కనుమరుగయ్యాయి,” అన్నారాయన. మగర్ ఘాస్ అనేది ఈ ప్రాంతంలోని దోహర్ [సహజ నీటి వనరులు] చుట్టూ సమృద్ధిగా పెరిగే ఒక మందపాటి, గరుకైన గడ్డి రకం. దీన్ని తరచూ పశువులకు మేతగా ఉపయోగిస్తారు. తడి నేలలో మాత్రమే బాగా పెరిగే ఈ గడ్డి, ఈ ప్రాంతంలో నీటి వనరులు ఎండిపోవడంతో కనుమరుగైంది.

ఇదిలా ఉంటే, సాగుచేసే భూముల్లో కూడా జంతువులు నెమరువేయడానికి తగినంత ఆహారం కూదా దొరకడం లేదు. ఒకప్పుడు, చనా [శనగలు], చక్‌వడ్ [సెన్నా అబ్టుసిఫోలియా లేదా తగిరిస] లాంటి పంటలు పెరిగిన భూమిలో వాటి విత్తనాలు దొరికేవి. కానీ ఇప్పుడు, అవి పెద్దగా కనబడడం లేదు. ఎందుకంటే, కొంతమంది రైతులు మాత్రమే వాటిని పండిస్తున్నారు. ఆ పంటలకి బదులు, ఇప్పుడు చాలామంది రైతులు మొక్కజొన్న, వరి, గోధుమలు పండిస్తున్నారు. ఈ పంటల్లో, పశువుల మేతకు కావలసినదేదీ మిగలదు. “గతంలో లాగా, ఇప్పుడు గొర్రెలకు తగినంత పోషకాహారం దొరకడం లేదు. ఇప్పుడు, కనిపించేదంతా కొంత సవన్నా గడ్డి, కొంత డూబ్ గడ్డి [సైనొడాన్ డాక్టిలాన్ లేదా గరిక] మాత్రమే,” నందూ తెలిపారు.

వరుసగా రెండేళ్ళు [2022, 2023] కరువు రావడంతో, ఈ ప్రాంతంలోని నీటి వనరులన్నీ ఎండిపోయాయి. ఉన్న అరకొర కూడా ఇప్పుడు కలుషితమయ్యాయి. “గొర్రెలు బతకడానికి స్వచ్ఛమైన నీరు కావాలి,” గత దశాబ్ద కాలంలో అనేక నీటి వనరులు కనుమరుగవడం చూసిన నందూ చెప్పారు.

గత ఏడాది కరువు సమయంలో, “మేం చాలా కష్టకాలాన్ని చూశాం. రోజంతా మేసిన తరువాత కూడా గొర్రెల ఆకలి తీరేది కాదు,” నందూ బిగ్గరగా తెలిపారు. “గత ఏడాది [2023] నేను 20 గొర్రెలను పోగొట్టుకున్నాను,” కొంత విరామం తరువాత అన్నారాయన.

స్వచ్ఛమైన నీరు దొరకనప్పుడు జంతువులకు సోకే న్యూమోకోకల్ వ్యాధులు రాకుండా ఉండేందుకు నందూ, ఆయన సహచరులు ఈ మధ్యనే తమ గొర్రెలకు టీకాలు వేయించారు.

“నాలుగు నెలలకి ఒకసారి మేం గొర్రెల ఉన్నిని కత్తిరిస్తాం, ఆ తరువాతనే వాటికి టీకాలు వేయిస్తాం,” వివరించారాయన. ఇలా 600కు పైగా ఉన్న గొర్రెల మందకు, ప్రతి నాలుగు నెలలకి ఒకసారి టీకాలు వేయించడానికి ఆయనకు సుమారు రూ.8,000 చొప్పున ఏడాదికి సుమారు రూ.25,000 ఖర్చవుతుంది.

ఝార్ఖండ్ బిహార్‌లో భాగంగా ఉన్నప్పటి రోజులను గుర్తుచేసుకుంటూ, “లాలూ ఉన్న కాలంలో అంతా బాగానే ఉండేది. మాకు అన్ని మందులూ దొరికేవి. కానీ ఇప్పుడే ఏమీ దొరకడం లేదు,” నందూ నిరాశగా అన్నారు.

ఇంతలో, “మా మొబైల్ ఫోన్లలో ఈ వార్త ఎప్పుడు వస్తుంది?” అంటూ, రామ్‌రతి మా సంభాషణని అడ్డుకున్నారు. “మాకు ప్రభుత్వం తరఫు నుండి ఎంతో కొంత మద్దతు వస్తే బాగుంటుంది," అన్నారాయన.”

ఒకప్పుడు ప్రజలు ఉన్నిని అమూల్యమైనదిగా భావించేవారు. “కానీ ఇప్పుడు ఉన్నిని కత్తిరించిన తరువాత దాన్ని పారేస్తున్నాం. మేమింకేం చేయగలం?” రామ్‌రతి ప్రశ్నించారు. “ఇప్పుడు మేమేం చేయగలం...” అంటూ, మిగతావాళ్ళు కూడా ఆయనకు వంతపాడారు.

నందూ తన అరిగిపోయిన ప్లాస్టిక్ బూట్లను పైకి ఎత్తి పట్టుకున్నారు. “విలువైనవేవీ లేకుండా చేసి, వాళ్ళు మా దగ్గర ఈ చెత్తను మాత్రం వదిలేశారు,” అంటూ వాపోయారు. “రాజుల కాలంలో ఉత్తర్వుల ప్రకారం ఒక క్రమపద్ధతిలో పని జరిగేది; గొర్రె చర్మంతో బూట్లు తయారుచేసేవాళ్ళు. ఇప్పుడేమో వాటికి కాలం చెల్లిపోయింది. దాంతో, మేం ప్లాస్టిక్ బూట్లు వేసుకోవాల్సివస్తోంది,” అన్నారాయన.

ఉన్ని ద్వారా ఆదాయం లేకపోవడంతో, రోజురోజుకూ పెరిగిపోతోన్న గొర్రెల పెంపకం ఖర్చులు వారికి మరింత భారంగా మారాయి. “గతంలో, ఉన్ని అమ్మిన రోజుల్లో, మాకు మూడు కిలోలకు రూ.100 వరకు ఆదాయం వచ్చేది,” నందూ గుర్తు చేసుకున్నారు. కానీ ఆ రోజులెప్పుడో వెళ్ళిపోయాయి!

వారి కుటుంబాలలోని మహిళలు నేత పనిలో వారికి చేదోడు వాదోడుగా నిలుస్తున్నారు. “నేత పని చాలా కష్టమైనది. మొదట ఉన్నిని శుభ్రం చేయాలి. తరువాత వాటిని ఏకి చిక్కులు తీసి, దారాలుగా వడకాలి. ఆ తరువాతే మనం వాటిని నేయగలం. ఇలా ఒక కంబళి నేయడానికి, ముగ్గురు వ్యక్తులకు రెండు రోజులు సమయం పట్టేది,” సంజూ దేవి గుర్తు చేసుకున్నారు.

గొర్రెల కాపరి రామ్‌రతిని వివాహం చేసుకున్న ఈ 45 ఏళ్ళ మహిళ, కంకరీ గ్రామంలో ఇటుకలతో కట్టిన తమ ఇంటి బయట కూర్చుని మాతో మాట్లాడుతున్నారు. “ఒక కంబళి తయారుచేసి అమ్మితే, మాకు రూ.100 నుండి 200 మాత్రమే వచ్చేవి,” అంటూ, తమ పాత రాట్నాన్ని మాకు చూపించారావిడ. ఒకప్పటి కుటుంబ సంప్రదాయానికి చివరి గుర్తుగా ఇప్పుడది మిగిలి ఉంది.

కృత్రిమ ఉన్ని వాడకం పెరగడంతో, చేతితో నేసే కంబళ్ళకు గిరాకీ పడిపోయింది. “ఇప్పుడు మేం కూడా మార్కెట్‌లోనే కంబళ్ళు కొంటున్నాం,” ఆమె పెద్ద కొడుకు వినయ్ పాల్ ఒప్పుకున్నారు.

రామ్‌రతి, సంజూలకు మూడు బిఘాల భూమి ఉంది. అందులో వాళ్ళు ఖరీఫ్ సీజన్‌లో మొక్కజొన్న, వరి, రబీ సీజన్‌లో గోధుమలు పండిస్తారు. “ఈసారి, రెండేళ్ళ తరువాత వర్షాలు పడ్డాయి. కాబట్టి, మొక్కజొన్న పంట బాగుంటుందని ఆశిస్తున్నాను,” అన్నారామె. వాళ్ళు ఎక్కువగా ఇంటి వాడకం కోసమే పంటలు వేసుకుంటారు, ఏమైనా మిగిలితే అమ్ముకుంటారు. ఈ దంపతులకు నలుగురు పిల్లలు — ఇద్దరు కూతుళ్ళు, ఇద్దరు కొడుకులు. వాళ్ళలో ముగ్గురు వివాహం చేసుకొని, సొంతంగా బతుకుతున్నారు.

పశుపోషణను జీవనోపాధిగా ఎంచుకోవడానికి యువతరం ఇష్టపడటంలేదు. “నేను ఏడేళ్ళ క్రితమే ఈ పనిని మానేశాను. అది చాలా కష్టమైన పని. ఆదాయం లేకపోవడంతో, ఎవరూ దీన్ని కొనసాగించాలనుకోవడం లేదు,” ఇప్పుడు దినసరి కూలీగా పనిచేస్తోన్న రామ్‌రతి పెద్ద కొడుకు, 25 ఏళ్ళ వినయ్ పాల్ చెప్పారు. “ఒకప్పుడు మేం గొర్రె పాలతో తయారుచేసిన నెయ్యి కూడా అమ్మేవాళ్ళం. కానీ ఇప్పుడు దానికి కూడా గిరాకీ లేదు,” తమ జంతువుల ఉత్పత్తులకు గణనీయంగా తగ్గిపోతోన్న గిరాకీ గురించి అతను వివరించారు.

ఇప్పుడు వాళ్ళ ప్రధాన ఆదాయ వనరు గొర్రెల అమ్మకం. ఒక గొర్రె ధర సుమారు రూ.2,500 నుండి 3,000 వరకు ఉంటుంది. ఇలా, ఒక ఏడాదిలో వాళ్ళకి రూ.1,00,000 వరకు ఆదాయం వస్తుంది. “మళ్ళీ మా గొర్రెల ఉన్ని అమ్మకాలు మొదలైతే బాగుండు,” అంటూ నందూ నిట్టూర్చారు. “ఇది మా గ్రామం మొత్తానికి ఉపాధిని కలిగిస్తుంది. అప్పుడు అంతరించిపోతోన్న ఈ సంప్రదాయాన్ని కాపాడుకోగలుగుతాం.”

సంపాదన తగ్గుతున్నకొద్దీ, ప్రతి రూపాయినీ జాగ్రత్తగా ఖర్చుచేయాల్సి వస్తుంది. గత కొన్ని రోజులుగా, రామ్‌రతి మనవడు జ్వరంతో బాధపడుతున్నాడు. వాళ్ళు ఝోలా చాప్‌ని — మధ్య భారతదేశంలోని గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సాధారణంగా కనిపించే లైసెన్స్ లేని వైద్యుడు— సంప్రదించారు. “నా మనవడు కోలుకుంటాడని అతను చెప్పాడు. ఇంతకుముందే నేను రూ.200 ఖర్చు పెట్టి మందులు తెచ్చాను,” అనారోగ్యంతో ఉన్న పిల్లవాడిని చూడటానికి తొమ్మిది కిలోమీటర్ల దూరం నడిచిన రామ్‌రతి చెప్పారు. ఆయన ముందు రోజు సాయంత్రం తనకి బాగా తెలిసిన పశువులను మేపే మార్గం గుండా నడిచి వెళ్ళి, ఈ తెల్లవారుజామునే తిరిగి వచ్చారు.

“తుర్… తుర్… తుర్...” నందూ పిలుపు వినగానే, గొర్రెలన్నీ లేచి నిలబడి వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాయి. “ఇదొక ప్రత్యేకమైన భాష. మేం మాత్రమే అర్థం చేసుకోగలం,” అంటూ నందూ నవ్వారు. “ప్రతి గొర్రెకూ ఒక పేరు ఉంటుంది. ఇది చిక్రీ. ఇదేమో భురీ,” తన మందలోని రెండు గొర్రెలను చూపిస్తూ అన్నారు. చిక్రీ అనేది చిత్కబ్రా లేదా మచ్చలున్న గొర్రె. భురా లేదా గోధుమ రంగు చర్మం కారణంగా భురీకి ఆ పేరు పెట్టారు.

ఎప్పటిలాగే ఈ ఉదయం కూడా హడావిడిగా మొదలైంది. ఆ గొర్రెల కాపరులు అన్నం, నెనువా (నేతిబీరకాయ) వండుతున్నారు. “అన్నం ఉడికింది. త్వరగా కూరగాయలు సిద్ధం చేయండి,” పిలిచారు నందూ. వాళ్ళ దగ్గర ఒకటే కుండ ఉంది. వీరేందర్ తస్లా (వెడల్పాటి లోహపు పాత్ర) లోంచి అన్నం తోడితీసి, నాలుగు పళ్ళాల్లో పరిచి, తర్వాతి వంటకం కోసం ఆ కుండను సిద్ధం చేశారు. ఇంతలో, రామ్‌రతి నెనువాను కడిగి, తన చేతులతో దాన్ని ముక్కలుగా పగులగొట్టారు; కత్తులు వారికి వెంట తెచ్చుకోలేనంతటి విలాస వస్తువులు..

నందూ ఒక నల్లటి ప్లాస్టిక్ సంచిలోంచి చిటికెడు ఎండు మిరపపొడి, జీలకర్ర, పసుపు తీసి, వాటిని పరాస్ (గంగరావి) ఆకుపై పెట్టారు. తరువాత వేడి నూనెలో వీటన్నిటినీ వేసి, బీరకాయ ముక్కలు వేసి, కుండపై మూత పెట్టారు.

ఉదయం ఏడున్నరకల్లా వాళ్ళు భోజనం చేసి, వంట పాత్రలు, ప్లాస్టిక్ బకెట్లు, వలలను పాత ప్లాస్టిక్ సిమెంట్ బస్తాలలో మూటకట్టారు. తమ గ్రామం నుండి దూరంగా వెళ్ళేటప్పుడు, వాళ్ళు ఈ మూటను భుజాలపై మోసుకెళ్తారు. కానీ, ఈ రాత్రి ఇక్కడికే తిరిగి వస్తారు గనుక, వాళ్ళు ఆ మూటను ఒక ఈత చెట్టుకు వేలాడదీశారు.

నందూ, రామ్‌రతి, మల్లు గొర్రెల మందను మూడు సమూహాలుగా విభజించారు. పొడవాటి కర్రలు పట్టుకొని, భుజాలపై కంబళ్ళు వేసుకొని ఆ ముగ్గురూ బయలుదేరారు. కొన్నిసార్లు, వాళ్ళు రోజుకి 20-30 కిలోమీటర్లు నడుస్తారు. వారి సుదూర ప్రయాణాలు తూర్పున ఉన్న లోహర్‌దాగా మీదుగా రాఁచీకి, పశ్చిమాన గడ్వా మీదుగా బిహార్‌లోని డెహ్రీకి… ఇలా సుమారు 500 కిలోమీటర్లకు పైగా సాగుతాయి.

పలామూలో చాలా వరకు పురుషులే గొర్రెలను కాస్తుంటారు. “మీరు దిల్లీ-పానిపత్ మార్గంలో వెళ్తే గనుక, కుటుంబాలకు కుటుంబాలే గొర్రెలు కాయడం చూడవచ్చు,” అన్నారు నందూ. “అదే సింగ్‌రౌలీ మార్గంలో వెళ్తే, వాళ్ళు గాడిదలను ఒంటెలను కూడా పెంచుతారు,” రామ్‌రతి చెప్పారు. ఇతర ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన పశువుల కాపరులను కలిసిన సంగతిని వాళ్ళిద్దరూ గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆ పశువుల కాపర్లలో స్త్రీలు కూడా ఉండడం చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. “మా కుటుంబాలలో మహిళలు ఎప్పుడూ గొర్రెలు కాయలేదు,” నందూ గర్వంగా అన్నారు. “ఈ పని పురుషులకు మాత్రమే సంబంధించినది.”

“ప్రభుత్వ ఆర్థిక సంవత్సరం మార్చి నుండి మార్చి వరకు ఎలా నడుస్తుందో, మా వలసలు కూడా అలాగే నడుస్తాయి,” నందూ వివరించారు. “ఒక ఏడాది మార్చి దాటి మరో ఏడాది మార్చి వచ్చే సమయానికి, మేం మేత మార్గాలన్నిటినీ చుట్టబెట్టేస్తాం.”

గడిచిన కొన్ని దశాబ్దాలలో నందూ, రామ్‌రతి కొన్ని వేల కిలోమీటర్లు నడిచారు. “ఈ మధ్యనే మేం ఫోన్లు తీసుకెళ్తున్నాం,” నందూ నవ్వుతూ అన్నారు. “కానీ వెనకటి రోజుల్లో ఎవరికైనా ఏదైనా వార్త పంపాల్సివస్తే — పెళ్ళి లేదా చావు లాంటివి — ఒక వ్యక్తిని కాలినడకన పంపాల్సి వచ్చేది. సందేశం అందించే ముందు, తాను చేరుకున్న ఊరి వివరాలను ఆ వ్యక్తి ఆ గ్రామస్తులను అడిగి తెలుసుకునేవాడు.”

నాలుగు గంటలు గడిచిన తరువాత, కాస్త విరామం తీసుకునే సమయం వచ్చింది. “ఇప్పుడు కొంచెం సత్తు [వేయించిన సెనగల పిండి] తీసుకుంటాం. దీంతో కడుపు నిండుతుంది. పైగా, లూ [తడారిపోయిన వేడి వేసవి గాలులు]తో పోరాడటానికి సహాయపడుతుంది,” నందూ తెలియజేశారు. ఆ తరువాత వాళ్ళు తమ జంతువుల రక్షణ కోసం వలలు వేసి, ఆ రోజుకు పని చాలిస్తారు.

వార్తలూ పుకార్లూ గొర్రెల మందల కంటే వేగంగా ప్రయాణిస్తాయి. ప్రతి రోజూ సాయంత్రం, గొర్రెల కాపరులు గ్రామానికి తిరిగి వచ్చే సమయానికి, కొంతమంది గ్రామస్తులు బహిరంగ ప్రదేశంలో తమ కోసం వేచి ఉండటాన్ని వారు గమనిస్తారు; ఈసారి, నందూ ఉమ్మడి కుటుంబలో ఒక బిడ్డ చనిపోయిన వార్త వారికి వినవచ్చింది..

మసకచీకటి పడుతోన్న సమయంలో, తమ గొర్రెలను ఎవరి పొలాల్లో ఉంచుకోవాలనే విషయంపై ఒకసారి గ్రామస్తులు గొడవపడిన సంగతిని నందూ గుర్తుచేసుకున్నారు. “వాళ్ళు మాకు భోజనం, ధాన్యం ఇచ్చేవాళ్ళు. కొందరైతే గొర్రెల ఉన్నిని ఉచితంగా కత్తిరించేవాళ్ళు,” చెప్పారతను. గొర్రెల పెంట చాలా విలువైన ఎరువు కావటంతో, వాటినీ వాటి కాపరులనూ గౌరవ అతిథులుగా చూసేవారు.

“కానీ ఇప్పుడు మేమే డబ్బులు ఇస్తామని చెప్పినా ఎవరూ ఆసక్తి చూపించడంలేదు. అప్పటికీ ఇప్పటికీ చాలా తేడా వచ్చింది. ఇప్పుడైతే అసలు ఎవరూ మమ్మల్ని పట్టించుకోవడంలేదు. మేమే చివరివాళ్ళం,” నందూ బాధపడ్డారు. “మా తరువాత ఇంకెవరూ గొర్రెలను కాయరు!””

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి