ਪਾਲਾਮੂ ਦੇ ਆਜੜੀ: ਸਾਡੇ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਭੇਡਾਂ ਕੌਣ ਪਾਲ਼ੇਗਾ

"ਆਓ, ਆਓ! ਇੱਥੇ ਬੈਠੀਏ।" 45 ਸਾਲ ਦੇ ਨੰਦੂ ਪਾਲ ਫ਼ਰਸ਼ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਬਲ ਭੇਡ ਦੀ ਉੱਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਡੇਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੇਡ ਪਾਲਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ (ਓਬੀਸੀ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ,"ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।"

ਇਹਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉੱਚ ਪੁਰੋਹਤਾਂ ਦਾ ਆਸਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁਣ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।"

ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨੰਦੂ ਪਾਲ ਕੋਲ਼ ਦੇਸੀ ਛੋਟਾਨਾਗਪੁਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ 650 ਭੇਡਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸਾਡੇ ਨੇੜਲੇਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਚਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੰਦੂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੰਜ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਭੇਡਾਂ ਚਰਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਾਤਣ ਚੱਭਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ। ਜੇਕਰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਭੇਡਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੜ੍ਹ ਜਾਣਗੀਆਂ।''

ਮਈ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਫ਼ਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਪਾਲਾਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 43°C ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਜਿੱਥੇ ਤਾਈਂ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕੇ ਖੇਤ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਉੱਥੋਂ ਲਗਭਗ 500 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਤਲਾਬ ਹੀ ਸਿਪੁਰ ਪਿੰਡ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ 'ਸ਼ਿਪੁਰ ਡੈਮ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਤਲਾਬ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਨੰਦੂ ਦੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਜਿਹੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੰਦੂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਭਤੀਜੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਡੇਰਾ ਪਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਾਇਲਾਨ ਦੇ ਜਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਢੱਕ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਆਜੜੀ ਤੰਬੂ ਗੱਢੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾਏ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਚਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰਾਤ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਵਿਛਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੰਦੂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ,"ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਡਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?" ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੁੱਕ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਉਹ [ਭੇਡਾਂ] ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।"

ਨੰਦੂ ਜਿਹੇ ਆਜੜੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰਾਈ 'ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਚਰਾਂਦਾਂ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨਅਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ,“ਪਹਿਲੇ ਹਮ ਲੋਕ ਕਹੀਂ ਕਹੀਂ ਏਕ ਏਕ ਮਹੀਨਾ ਭੀ ਰੁਕ ਜਾਤੇ ਥੇ, ਲੇਕਿਨ ਅਬ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੇ 10 ਦਿਨ। ਭੇੜੀ ਚਰਬੇ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।”

ਝਾਰਖੰਡ ਮੌਸਮ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਕਾ, ਅਣਕਿਆਸੇ ਮੀਂਹ, ਹੜ੍ਹ, ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵਗਣ ਵਾਲ਼ੀ ਲੂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਲਾਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਸਮ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2022 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2021 ਤੋਂ 2050 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਥੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ 1-2 °C ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਬਦਲਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਭੇਡ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਕਦੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭੇਡਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਘਾਹ ਚਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਖੁਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

ਨੰਦੂ ਕੰਕਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਆਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਾਲਾਮੂ ਦੇ ਚੈਨਪੁਰ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਧਨ ਜਨਗਣਨਾ 2019 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ 6 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੇਡਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 88 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 1.1 ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ-ਬੈਲ਼ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਚਰਾਂਦ ਵਿੱਚ ਚਰਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨੰਦੂ ਪਾਲ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਤੀ (62 ਸਾਲ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ ਚਰਾਂਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ 12–13 ਕੋਹ (ਲਗਭਗ 40 ਕਿ.ਮੀ.) ਤੱਕ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਰ ਵਿੱਚ ਘਾਸ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਗਰ ਘਾਹ ਅਤੇ ਡੰਠਲ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ।" ਮਗਰ ਘਾਹ ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਦੋਹਰ (ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ) ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਹੁਤ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਣਪਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਘਾਹ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹੁਣ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾ ਰਹੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਚਕਵੜ (ਸੇਨਨਾ ਓਬਟੁਸਿਫੋਲਿਆ) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਲਰੇ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੜੇ ਘੱਟ ਕਿਸਾਨ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਮੱਕੀ, ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਕਣਕ ਉਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਹ ਐਸੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ। ਨੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖ਼ੁਰਾਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਬੱਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਵਾਨਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੂਬ ਘਾਹ (ਸਾਇਨੋਡੋਨ ਡੈਕਟਿਲੋਨ) ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।

ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪਏ ਸੋਕੇ (2022 ਅਤੇ 2023 ਵਿੱਚ) ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪਏ ਸੋਕੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਨੰਦੂ ਤੇਜ਼ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਅਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਸਾਂ। ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਚਰਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭੇਡਾਂ ਭੁੱਖੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਪਲ ਰੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਬੋਲੇ,“ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (2023) ਮੇਰੀਆਂ 20 ਭੇਡਾਂ ਮਰ ਗਈਆਂ।”

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਨੰਦੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊਮੋਕੋਕਲ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਟੀਕਾ ਲਗਵਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਹਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਉੱਨ ਕੁਤਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੀਕੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਕਰੀਬ 600 ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਟੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 8,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰੀਬ 25,000 ਰੁਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਝਾਰਖੰਡ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨੰਦੂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,"ਲਾਲੂ ਦੇ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਠੀਕ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਹੁਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ।"

ਰਾਮਰਤੀ ਵਿਚਾਲ਼ਿਓਂ ਟੋਕਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਕਦੋਂ ਸਾਡੇ ਮੋਬਾਇਲ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗੀ? ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਮਦਦ ਮਿਲ਼ਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆ।''

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉੱਨ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਮਰਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਹੁਣ ਤਾਂ ਉੱਨ ਕੁਤਰਣ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਰ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?'' ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ...''

ਨੰਦੂ ਆਪਣੇ ਘਸੇ ਹੋਏ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਜੁੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬੱਸ ਕੂੜਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਡੇ ਜੁੱਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਜੁੱਤੇ ਪਹਿਨਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।"

ਭੇਡਾਂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਨ ਤੋਂ ਆਮਦਨੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਨ ਵੇਚਦੇ ਸਾਂਤਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਨੂੰ 100 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।" ਪਰ ਉਹ ਚੰਗੇ ਦਿਨ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬੁਣਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਜੂ ਦੇਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ,“ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਤ ਕੇ ਧਾਗਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬੁਣਾਈ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਬਲ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।”

45 ਸਾਲਾ ਸੰਜੂ ਦੇਵੀ ਰਾਮਰਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਕੰਕਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਾਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਇੱਕ ਕੰਬਲ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ 100 ਤੋਂ 200 ਰੁਪਏ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ।" ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਚਰਖਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸਿੰਥੇਟਿਕ ਉੱਨ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਚਲਨ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਬਣੇ ਕੰਬਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੰਜੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਨੈ ਪਾਲ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ,“ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੰਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ!”

ਰਾਮਰਤੀ ਅਤੇ ਸੰਜੂ ਕੋਲ਼ ਤਿੰਨ ਬਿਘਾ ਜਮੀਨ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਖ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਰਬੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਜੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਸ ਵਾਰ ਤਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਚੰਗੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਨਾਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖਪਤ ਲਈ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨਅਤੇ ਜੇ ਕੁੱਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹਨ।

ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੁਣ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮਰਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਨੈ ਪਾਲ 25 ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ,“ਮੈਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਮਦਨੀ ਨਹੀਂ ਆ।” ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ,“ਅਸੀਂ ਭੇਡ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਘਿਓ ਵੀ ਵੇਚਦੇ ਸਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।” ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਭੇਡ ਲਗਭਗ 2,500 ਤੋਂ 3,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਹਊਕਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਕਾਸ਼, ਸਾਡੀ ਉੱਨ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਿਕਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲ਼ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਰ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਮਦਨੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਰਾਮਰਤੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ਼ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੈਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਝੋਲ਼ਾ ਛਾਪ ਡਾਕਟਰ (ਇਹ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਮਰਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੋਤਾ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਹੁਣ 200 ਰੁਪਏ ਦੀ ਦਵਾਈ ਲਈ ਹੈ।” ਬੀਮਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਰਾਮਰਤੀ ਨੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜੇ। ਉਹ ਬੀਤੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਲ਼ੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆ ਪਰਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਥਾਣੀਂ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭੇਡਾਂ ਚਾਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

“ਟਰਰਰ-ਟਰਰਰ-ਟਰਰਰ…” ਨੰਦੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ। ਨੰਦੂ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਹ ਸਾਡੀ ਖ਼ਾਸ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੀਂ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।” ਉਹ ਇੱਜੜ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਭੇਡਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਹਰ ਭੇਡ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਕਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭੂਰੀ।” ਚਿਕਰੀ ਉਹ ਭੇਡ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਡੱਬ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਭੂਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਪਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਸਤ ਸਵੇਰ ਹੈ। ਆਜੜੀ ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਨੇਨੁਆ (ਲੌਕੀ) ਪਕਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੰਦੂ ਆਵਾਜ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ,"ਚੌਲ਼ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਓ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਹੀ ਬਰਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀਰੇਂਦਰ ਤਸਲੇ 'ਚੋਂ ਚੌਲ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਚਾਰ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਬਜ਼ੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਭਾਂਡਾ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮਰਤੀ ਨੇਨੁਆ ਧੋਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਤੋੜ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਕੂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਲਾਸਤਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਕੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਾਲ਼ੇ ਪੋਲੀਥੀਨ ਬੈਗ ਤੋਂ ਨੰਦੂ ਚੁਟਕੀ-ਚੁਟਕੀ ਭਰ ਕੇ ਸੁੱਕੀ ਲਾਲ ਮਿਰਚ, ਜੀਰਾ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਾਰਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੇਨੂਆ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਨ।

ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਰਤਨ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਲ ਸੀਮੇਂਟ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਢੋਂਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਓਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨੰਦੂ, ਰਾਮਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਲੂ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਇੱਜੜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਢਾਂ 'ਤੇ ਚਾਦਰ ਪਾਈ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਫੜ੍ਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ 30 ਕਿਮੀ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੋਹਰਦਗਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਂਚੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੜ੍ਹਵਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦੇਹਰੀ ਤੱਕ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ 500 ਕਿਮੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰੀ 'ਤੇ ਹੈ।

ਪਾਲਾਮੂ ਵਿੱਚ ਭੇਡ ਪਾਲਣ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਲੀ-ਪਾਣੀਪਤ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਜਾਵੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਭੇਡਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।” ਰਾਮਰਤੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇੱਥੇ ਸਿੰਗਰੌਲੀ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾਲ਼ ਗਧੇ ਅਤੇ ਊਠ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।” ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਚਰਾਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਭੇਡਾਂ ਚਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੰਦੂ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਭੇਡ ਨਹੀਂ ਚਰਾਈ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ।”

ਨੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਵਰ੍ਹਾ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇੱਕ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਭੇਡਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।"

ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੰਦੂ ਅਤੇ ਰਾਮਰਤੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਹਾਸੇ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ ਫ਼ੋਨ ਨਾਲ਼ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ) ਭੇਜਣੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਕੋਲ਼ੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।”

ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਨੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਅਸੀਂ ਬੱਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੱਤੂ ਹੀ ਖਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਇਸਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾਲ਼ ਢਿੱਡ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਲੂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ।" ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਢਲ਼ਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਜਾਲ਼ ਵਿਛਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੇ ਇੱਧਰ-ਓਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ਼ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਮੀਂ ਜਦੋਂ ਆਜੜੀ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੰਦੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਨੰਦੂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਝਗੜਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇਗਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਉੱਨ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿਆ ਕਰਦੇ।" ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਲਿੱਦ ਕੀਮਤੀ ਖਾਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਜੜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਨੰਦੂ ਦੁੱਖ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਪਰ ਹੁਣ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਪੈਸਾ ਵੀ ਦੇਈਏ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਆਖਰੀ ਲੋਕ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਭੇਡਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਲੇਗਾ।"

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ