ପଲାମୁର ମେଷପାଳକ: ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ସଂଘର୍ଷରତ

“ଆସନ୍ତୁ, ଆସନ୍ତୁ! ବସନ୍ତୁ...” କହୁ କହୁ ୪୫-ବର୍ଷୀୟ ନନ୍ଦୁ ପାଲ ମୁଁ ବସିବା ପାଇଁ ଚଟାଣରେ ମେଣ୍ଢା ଲୋମରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଧଳା ଚାଦରଟିଏ ବିଛାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ମେଷ ପାଳନ କରୁଥିବା ଗଡ଼େରି ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକ ଓ ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ତାଲିକାରେ ଓବିସି ପର୍ଯ୍ୟାୟଭୁକ୍ତ – ସେ ଜଣାନ୍ତି। “ଏହା ଖରାଦିନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଥଣ୍ଡା ଓ ଶୀତଦିନେ ଉଷୁମ ରଖିବ ଓ ବର୍ଷାବେଳେ ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ଦେବ"।

ତାହାର ବାସ୍ତବ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ କହିବା ଯଥେଷ୍ଟ ହେଲାନାହିଁ ଭାବି ସେ ପୁଣି କଥା ବଢେଇଲେ, “ମହାରାଜା ଓ ସାମ୍ରାଟମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ବହୁତ ବଡ଼ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ପୀଠ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର ମନେ କରାଯାଏ, ସେ ପରମ୍ପରା ହଜିଗଲାଣି”।

ନନ୍ଦୁଙ୍କର ପ୍ରାୟ ୬୫୦ ସରିକି ଦେଶୀ ଛୋଟାନାଗପୁରୀ ପ୍ରଜାତିର ମେଣ୍ଢା ଶିଓପୁର ଗାଁରେ ଆମେ ବସିଥିବା ଜାଗାର ଚାରିପଟେ ଚରୁଥିଲେ। ମେଣ୍ଢା ପାଳନରେ ନନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି ପଞ୍ଚମ ପିଢ଼ି, ଯେଉଁ କାମକୁ ସେ ଅତି ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଅନ୍ତି। “ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗୋଟେ ମିନିଟ ବି ଖାଲିରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ ପାରିବ ନାହିଁ”, ଦାନ୍ତକାଠି ଚୋବଉ ଚୋବଉ ସେ କହନ୍ତି। “ଯଦି ତୁମେ ଅବହେଳା କଲ, କୁକୁରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଦେବେ, ନଚେତ ମେଣ୍ଢାସବୁ ୟାଡ଼େ ସ୍ୟାଡ଼େ ଯାଇ ଆଉ କାହା ଜମିରେ ପଶିଯିବେ”।

ମେ ମାସର ଦ୍ଵିତୀୟ ସପ୍ତାହ ହେଇଥିଲେ ବି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ପଲାମୁ ଜିଲ୍ଲାରେ ତାପମାତ୍ରା ୪୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ ହେଇ ଯାଇଥିଲା। ଆଖି ଦେଖି ପାରୁଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଆଡ଼େ ଶୁଖିଲା ଜମିସବୁ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିଲା। ଆମେ ବସିଥିବା ଜାଗାଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ନିଛାଟିଆ ପୋଖରୀଟି ଥିଲା ଶିଓପୁର ଗାଁର ଶେଷ ଜୀବନ ପ୍ରଦାୟକ ଜଳଉତ୍ସ। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ତାହାକୁ ‘ଶିଓପୁର ବନ୍ଧ’ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଓ ତାହା ଫସଲ ଓ ନନ୍ଦୁଙ୍କ ମେଣ୍ଢାଗୁଡ଼ିକ ପରି ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖେ।

ଜଳ ଉତ୍ସ ରହିଥିବା କାରଣରୁ ନନ୍ଦୁ, ତାଙ୍କ ବଡ଼ବାପା ପୁଅ ଭାଇ ଓ କମ ବୟସର ପୁତୁରା ଆଦି ସେମାନଙ୍କ ଦଳର ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମେଣ୍ଢାଗୁଡ଼ିକୁ ହିଂସ୍ର ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ନାଇଲନ୍ ଜାଲ ଘୋଡ଼େଇ ରଖିଛନ୍ତି। ମେଷପାଳକମାନେ ଟେଣ୍ଟ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାୟୀ କୁଡ଼ିଆ ବିନା ଚଳେଇ ଦିଅନ୍ତି – ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ରାତିରେ ସିଧା ସେମାନଙ୍କ ଚାଦର ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ବିଛେଇ ଦେଇ ଶୋଇଯାଆନ୍ତି।

“ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର କଣ କହେ ତୁମେ ଜାଣ କି?”, ନନ୍ଦୁ ପଚାରେ। ତା’ପରେ କିଛି ସମୟ ଚୁପ ରହି ସେ ନିଜେ ଉତ୍ତର ଦିଏ: “ସେମାନେ (ମେଣ୍ଢାମାନେ) ମଣିଷମାନଙ୍କଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି!”

ନନ୍ଦୁଙ୍କ ପରି ମେଷପାଳକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ମେଣ୍ଢାମାନେ ଚରିବା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହେଉଛି। ଚାରଣଭୂମିର ଆକାର କମିକମି ଯାଉଛି ଓ ଘାସର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ ଲାଗିଛି। “ପହଲେ ହମଲୋଗ କହିଁ କହିଁ ଏକ ଏକ ମହିନା ଭି ରୁକ ଜାତେ ଥେ, ଲେକିନ ଅବ ମୁଷ୍କିଲ ସେ ୧୦ ଦିନ। ବେଧି ଚରବେ ନହିଁ କରେଗା, [ଆଗରୁ ଆମେ ଗୋଟେ ଗୋଟେ ଜାଗାରେ ମାସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯାଉଥିଲୁ, ଏବେ ୧୦ ଦିନ ବି ରହିବା କଷ୍ଟକର],”, ସେ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି। ନନ୍ଦୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମେଷପାଳକମାନେ ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (ଓବିସି) ଭାବରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ଗଦେରିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ (ପାଲ କିମ୍ବା ଭେରିହାର-ଗଡେରି)ର।

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ଜଳବାୟୁ-ବିପଦର ସାମ୍ନା କରୁଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହା ମରୁଡ଼ି, ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ବନ୍ୟା, କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ତାପମାତ୍ରା ଓ ବାରମ୍ବାର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରବାହର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ରାଜ୍ୟ ଭିତରେ ପଲାମୁ ସର୍ବାଧିକ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଜିଲ୍ଲା ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଜିଲ୍ଲାସ୍ତରୀୟ ୨୦୨୨ର ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ଖରାଦିନେ ୨୦୨୧-୨୦୫୦ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାକାର ତାପମାତ୍ରା ୧-୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।

ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଗରମ ହେବା ସହିତ ଜୋରରେ ବର୍ଷା ହେବା ଦ୍ଵାରା କୃଷି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରାମୀଣ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲାଣି। “ଆଗରୁ, ଚରେଇବାରେ କୌଣସି ସମସ୍ୟା ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆମକୁ ଚାରଣ ଭୂମି ଖୋଜି ଖୋଜି ବହୁ ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ପଡୁଛି। ତା’ ପରେ ବି ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କୁ ଖୁଆଇବା କଷ୍ଟକର ହେଉଛି”, ଚାକୁଳେଇ ଖାଉଥିବା ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ ମେଣ୍ଢାଙ୍କ ବାବଦରେ କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ।

ପଲାମୁ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚୈନପୁର ବ୍ଲକସ୍ଥିତ କଙ୍କାରି ଗାଁରେ ବଳକା ରହିଥିବା ମେଷପାଳକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନନ୍ଦୁ ପାଲ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ। ରାଜ୍ୟରେ ସମୁଦାୟ ଛ’ ଲକ୍ଷ ମେଣ୍ଢା ରହିଥିବା (୨୦୧୯) ବେଳେ ସାରା ଦେଶରେ ୮୮ ଲକ୍ଷ ଛାଗଳ ରହିଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହା ବ୍ୟତୀତ ରହିଛନ୍ତି ୧୧ ନିୟୁତ ଗୋରୁଗାଈ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁ ସମାନ ଚାରଣ ଭୂମିରେ ହିଁ ଚରନ୍ତି।

“ଦିନେ ଦିନେ ଚାରଣ ଭୂମି ଖୋଜି ଖୋଜି ଆମକୁ ୧୨-୧୩ କୋଷ ବାଟ [ପ୍ରାୟ ୪୦ କି. ମି.] ଯିବାକୁ ପଡ଼େ”, କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ ପାଲଙ୍କ ବଡ଼ବାପା ପୁଅ ଭାଇ ୬୨-ବର୍ଷୀୟ ରାମରତି। “ପୂର୍ବେ, ଦୋହରରେ ମଗର ଘାସ ଓ ବେଣାଘାସ ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏବେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଆଉ ନାହିଁ”, ସେ କହନ୍ତି। ମଗର ଘାସ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାରର ଟାଣୁଆ ଘାସ ଯାହା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଦୋହର (ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳାଶୟ ବା ଜୋର) ଚାରିପଟେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଅଧିକାଂଶତଃ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ରୁପେ ଦିଆଯାଏ ଓ ଏହା ଆର୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ବଢେ। ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖି ଯିବାରୁ ଏହି ଘାସ ଉଭେଇ ଯାଇଛି।

ଏପରିକି ଚାଷ ଜମିରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଖାଇବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ଚଣା ଓ ଚକୱାଡ଼ (ସେନ୍ନା ଅବତୁସିୟା) ପରି ଶସ୍ୟ ବଢି ସାରିଲା ବେଳକୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ବିହନ ଜମିରେ ରହିଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ କୌଣସି ଚାଷୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଷ କରୁ ନ ଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ। ତା’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏବେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ମକା, ଧାନ ଓ ଗହମ ଆଦି ଫସଲ ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି ଓ ସେଥିରୁ ଚରିବା ପାଇଁ ବଳକା କିଛି ରହୁ ନାହିଁ। “ମେଣ୍ଢାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ପୋଷଣଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପାଉଥିଲେ ଆଉ ପାଉ ନାହାନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାହା ତୁମେ ଦେଖୁଛ ସବୁ ହେଉଛି କିଛିଟା ସବାନ୍ନା ଘାସ ଓ ଘାସ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଅନ୍ୟକିଛି [ସିନୋଦନ ଡାକଟାଇଲନ]”, ନନ୍ଦୁ କହନ୍ତି।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଲଗାତାର ଦୁଇ ବର୍ଷ (୨୦୨୨ ଓ ୨୦୨୩ରେ) ମରୁଡ଼ି ହେବା ଯୋଗୁ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଗଲା ବା ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବେଶ ପ୍ରଦୂଶିତ ହୋଇଯାଇଛି। “ମେଣ୍ଢାମାନେ ବଞ୍ଚି ରହିବା ପାଇଁ ସଫା ପାଣି ଦରକାର”, କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ, ଯେ କି ଗତ ଦଶନ୍ଧି ଭିତରେ ଏକାଧିକ ଜଳାଶୟ ହଜି ଯାଇଥିବା ଦେଖିଛନ୍ତି।

ଗତ ମରୁଡ଼ି ସମୟରେ, “ଆମେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲୁ। ଦିନସାରା ଚରିବା ପରେ ମେଣ୍ଢାମାନେ ଭୋକିଲା ରହୁଥିଲେ”, ନନ୍ଦୁ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ଵରରେ କହନ୍ତି। “ମୁଁ ଗତ ବର୍ଷ ୨୦ଟି ମେଣ୍ଢା ହରେଇଲି”, ଟିକିଏ ଚୁପ ରହିବା ପରେ ନନ୍ଦୁ କହନ୍ତି।

ନିକଟରେ ନନ୍ଦୁ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ମେଣ୍ଢାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ପ୍ରକାର ବୀଜାଣୁଜନିତ ନିମୋନିଆ (ନ୍ୟୁମୋକୋକାଲ୍) ରୋଗର, ଯେଉଁ ରୋଗ ସଫା ପାଣି ନପାଉଥିବା ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତା’ର ପ୍ରତିଷେଧକ ଟିକା ଦେଇଛନ୍ତି। ।

“ପ୍ରତି ଚାରି ମାସରେ ଥରେ ଆମେ ମେଣ୍ଢାଙ୍କ ଲୋମ କାଟୁ, ଓ କେବଳ ସେତିକି ବେଳେ ଆମେ ସେମାଙ୍କୁ ଟିକା ଦେଉ”, ସେ ବୁଝାନ୍ତି। ୬୦୦ଟି ମେଣ୍ଢା ଥିବା ମେଣ୍ଢାପଲକୁ ଟିକା ଦେବା ପାଇଁ ସେ ପ୍ରତି ଚାରି ମାସରେ ୮,୦୦୦ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରନ୍ତି, ମୋଟରେ ବର୍ଷକୁ ତାହା ପ୍ରାୟ ୨୫,୦୦୦ଟଙ୍କା।

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଯେତେବେଳେ ବିହାରର ଅଂଶ ଥିଲା ସେତେବେଳର ପୁରୁଣା ଦିନ କଥା ମନେ ପକେଇ, “ଲାଲୁଙ୍କ ସମୟରେ ସବୁ ଭଲ ଥିଲା। ଆମେ ସବୁ ପ୍ରକାରର ଔଷଧ ମାଗଣାରେ ପାଉଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ କିଛି ବି ମିଳୁନାହିଁ”, ହତାଶାରେ କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ।

“କେବେ ଆମ ମୋବାଇଲରେ ସେହି ଖବର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ?” ରାମରତି ମଝିରେ ପଶି ପଚାରନ୍ତି। “ଆମେ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ କିଛି ନା କିଛି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇବା ଉଚିତ”, ସେ କହନ୍ତି।

ଏକଦା ଉଲକୁ ଅମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା। “ଏବେ, କାଟି ସାରିଲା ପରେ ଉଲକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଛୁ। ଆଉ ବା କ’ଣ ଆମେ କରି ପାରିବୁ?” କହନ୍ତି ରାମରତି। ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ କଥାରେ ସହମତ ହୋଇ କହନ୍ତି, “ଆମେ ଏବେ କ’ଣ କରିବୁ...”

ନନ୍ଦୁ ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଜୋତାକୁ ଧରିଛନ୍ତି। “ସେମାନେ ଯାହା କିଛି ଦରକାରୀ ଜିନିଷ ଥିଲା, ସବୁ ନେଇଗଲେ ଓ ଆମକୁ କେବଳ ହତାଶାରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି। “ପୁରୁଣା ରାଜାରାଜୁଡ଼ା ସମୟରେ ବରାଦ ପରେ ବରାଦ ମିଳୁଥିଲା, ମେଣ୍ଢା ଚମଡ଼ାରେ ଆମ ଜୋତା ତିଆରି ହେଉଥିଲା”, କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ।

ମେଣ୍ଢା ରଖିବା ପାଇଁ ବଢୁଥିବା ଖର୍ଚ୍ଚ ଯୋଗୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଉଲ୍ ବିକି ଯଥେଷ୍ଟ ରୋଜଗାର ହେଉନଥିବାରୁ ତାହା ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକ ଖରାପ କରିଦେଇଛି। “ପୂର୍ବରୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଉଲ୍ ବିକୁଥିଲୁ, ତିନି କିଲୋ ଉଲ୍ ପାଇଁ ଆମେ ୧୦୦ ଟଙ୍କା ପାଉଥିଲୁ”, ନନ୍ଦୁ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେହି ଭଲ ଦିନଗୁଡ଼ିକ କେବେଠୁ ହଜି ଗଲାଣି।

ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରର ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ବୁଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। “ତାହାଥିଲା ବହୁତ ପରିଶ୍ରମର କାମ। ପ୍ରଥମେ, ଉଲକୁ ସଫା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତା’ ପରେ ଦାନ୍ତିରେ କୁଣ୍ଡେଇ ସୂତା କରାଯାଏ, ସେହି ସୂତାକୁ ଗୁଡ଼େଇ ରଖାଯାଏ, ତା’ପରେ ଯାଇ ବୁଣା କାମ କରାଯାଏ। ତିନି ଜଣ ଲୋକ ଦୁଇ ଦିନ କାମ କଲେ ଯାଇ ଗୋଟିଏ ଚାଦର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି”, ପୂର୍ବ କଥାକୁ ମନେ ପକେଇ କହନ୍ତି ସଞ୍ଜୁ ଦେବୀ।

ମେଷପାଳକ ରାମରତିଙ୍କୁ ବାହା ହୋଇଥିବା ଏହି ୪୫-ବର୍ଷୀୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ଜଣକ କଙ୍କରି ଗାଁରେ ତାଙ୍କ ଇଟା ଘର ଆଗରେ ବସି ଆମ ସହ କଥା ହେଉଥିଲେ। “ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଗୋଟିଏ ଚାଦର ବନେଇବା ପାଇଁ ୧୦୦ରୁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ପାଉଥିଲୁ”, ପୁରୁଣା ଅରଟ ଚକକୁ ଦେଖେଇ ସେ କହନ୍ତି, ଯାହା କି ସେମାନଙ୍କ ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରାର ଶେଷ ନିଦର୍ଶନ।

ସିଂଥେଟିକ ଉଲ୍ ଆସିବା ପରେ ହାତ ତିଆରି ଚାଦରର ଚାହିଦା ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପୁଅ ବିନୟ ପାଲ ଏକମତ ହୋଇ କହନ୍ତି, “ଏପରିକି ଆଜିକାଲି ଆମେ ଯାଇ ବଜାରରୁ ଚାଦର କିଣୁଛୁ”।

ରାମରତି ଓ ସଂଯୁଙ୍କର ତିନି ବିଘା ଜମି ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ଖରିଫ ଋତୁରେ ମକା ଓ ଧାନ ଚାଷ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରବି ଋତୁରେ ଗହମ କରନ୍ତି। “ଏଥର ଏଠାରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷା ହେଲା। ତେଣୁ ମକା ଫସଲ ଭଲ ହେବ”, କହନ୍ତି ସଂଯୁ। ସେମାନେ ଅମଳ କରୁଥିବା ଫସଲ ପ୍ରାୟତଃ ଘରେ ଖାଇବା ପାଇଁ ରହେ, ଓ କେବଳ ଅଳ୍ପ କିଛି ବଳକା ରହିଲେ ବିକ୍ରି କରାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ପିଲା – ଦୁଇ ଝିଅ ଓ ଦୁଇ ପୁଅ। ସେମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ତିନି ଜଣ ବାହା ହେଇ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ଆରମ୍ଭ କରି ଦେଲେଣି।

ଯୁବ ପିଢ଼ି ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବିକା ଅର୍ଜ୍ଜନ ପନ୍ଥାଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଉଛନ୍ତି। “ମୁଁ ସାତ ବର୍ଷତଳୁ ଛାଡ଼ିଲିଣି। ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର କାମ। ଏହା ଆଉ କେହି କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହାନ୍ତି କାରଣ ସେଥିରୁ ଆୟ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି ରାମରତିଙ୍କ ବଡ଼ ପୁଅ ୨୫-ବର୍ଷୀୟ ବିନୟ ପାଲ ଯେ କି ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଣେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି। “ଆମେ ବି ମେଣ୍ଢା କ୍ଷୀରରୁ ତିଆରି ଘିଅ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ତା’ର ଆଉ ଚାହିଦା ନାହିଁ”, ସେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସାମଗ୍ରୀର କମି ଆସୁଥିବା ଚାହିଦା ବିଷୟରେ ଜଣାଇବା ପାଇଁ କହନ୍ତି।

ବର୍ତ୍ତମାନ ମେଣ୍ଢା ବିକ୍ରିରୁ ହିଁ ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଆୟ ହେଉଛି। ପ୍ରତି ମେଣ୍ଢାର ଦାମ ପ୍ରାୟ ୨,୫୦୦ରୁ ୩,୦୦୦ ଟଙ୍କା, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ସେମାନଙ୍କର ବାର୍ଷିକ ଆୟ ୧୦୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ। “ଆମ ଉଲ୍ ପୁଣି ଆଉଥରେ ବିକ୍ରି ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୁଅନ୍ତା କି”, ସେ ବିମର୍ଶ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ନିଃଶ୍ଵାସ ନିଅନ୍ତି, “ତେବେ ତାହା ଆମ ସାରା ଗାଁ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ଆଣି ଦିଅନ୍ତା। ଆମେ ଏହି ହଜି ଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରାକୁ ବଞ୍ଚେଇ ରଖି ପାରନ୍ତୁ”।

ରୋଜଗାର କମିବାରେ ଲାଗିଲେ ପ୍ରତିଟି ଟଙ୍କାର ଗୁରୁତ୍ଵ ବଢିଯାଏ। ଗତ କିଛି ଦିନ ହେଲା ରାମରତିଙ୍କ ନାତି ଜ୍ଵରରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଜଣେ ଝୋଲା ଛାପ ଡାକ୍ତର, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାରତରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଦେଖା ଯାଉଥିବା ଅଣସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ନକଲି ଡାକ୍ତରଙ୍କଠାରୁ ସେ ପରାମର୍ଶ ନେଉଛନ୍ତି। “ସେ କହିଲେ ଯେ ମୋ ନାତି ଭଲ ହେଇଯିବ। ମୁଁ କେବଳ ୨୦୦ ଟଙ୍କାର ଔଷଧ ଆଣିଛି”, କହନ୍ତି ନାତିକୁ ଦେଖିବାକୁ ନଅ’ କିଲୋମିଟର ବାଟ ଚାଲିଚାଲି ଯାଇ ଫେରିଥିବା ରାମରତି। ପୂର୍ବ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବାହାରି ଏକ ପରିଚିତ ଚାରଣ ରାସ୍ତାରେ ଯାଇ ସେ ତା’ ପରଦିନ ସକାଳେ ଫେରିଥିଲେ।

“ଟର୍ରରର-ଟର୍ରରର-ଟର୍ରରର...” ନନ୍ଦୁର ଏହି ଡାକ ଶୁଣି ସବୁ ମେଣ୍ଢା ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି, ବାହାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇଯାଆନ୍ତି। “ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ଗୋଟେ ଗୋଟେ ନାଁ ଅଛି। ୟେ ହେଉଛି ଚିକରୀ, ଓ ଆରଟି ହେଉଛି ଭୁରି”, ମେଣ୍ଢାପଲ ଭିତରେ କେତୋଟିଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଦେଖେଇ ସେ କହନ୍ତି। ଯାହା ଦେହରେ ଚିହ୍ନ ଅଛି ସେ ହେଲା ଚିକରୀ ବା ଚିତକବ୍ରା, ଓ ମାଟିଆ ବା ଭୁରା ରଙ୍ଗ ଯୋଗୁ ତା’ ନାଁ ଭୁରି।

ସେଦିନଟି ଅନ୍ୟ ସବୁଦିନର ସକାଳ ପରି ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ଓ ମେଷପାଳକମାନେ ଭାତ ଓ ନେନୁଆ (ଲାଉ) ରାନ୍ଧୁଥାଆନ୍ତି। “ଭାତ ହେଇ ଯାଇଛି, ପରିବା ତରକାରୀଟା ଜଲଦି ରାନ୍ଧ”, ନନ୍ଦୁ ଡାକ ପକାଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଝିରେ ଥିଲା କେବଳ ଗୋଟିଏ ବାସନ, ବିରେନ୍ଦ୍ର ସେହିତସଲାରୁ (ଚଉଡ଼ା ଧାତୁ ପାତ୍ର) କରଚୁଲିରେ ଭାତ କାଢ଼ି ଚାରିଟି ଥାଳିରେ ରଖୁଛନ୍ତି ଯାହା ଫଳରେ ସେହି ବାସନରେ ସେମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରନ୍ଧା ରାନ୍ଧିବେ। ରାମରତି ନେନୁଆଟିକୁ (ଲାଉଟିକୁ) ଧୋଉଛନ୍ତି ଓ ହାତରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଭାଙ୍ଗୁଛନ୍ତି – ଛୁରୀ ଭଳି ବିଳାସ ସାମଗ୍ରୀକୁ ସେମାନେ ସାଙ୍ଗରେ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଗୋଟିଏ କଳା ପଲିଥିନ ମୁଣାରୁ ନନ୍ଦୁ ବାହାର କରି ଆଣୁଛି କେତୋଟି ଲାଲ ଶୁଖିଲା ଲଙ୍କା, ଜିରା ଓ ହଳଦୀ, ଓ ପାରସ ଗଛର ପତ୍ର ଉପରେ ରଖୁଛି। ସେ ସେହିସବୁ ମସଲାକୁ ଗରମ ତେଲରେ ପକାଉଛି, ସେଥିରେ ଲାଉ ମିଶଉଛି, ଓ ସେହି ପାତ୍ରକୁ ଘୋଡ଼େଇ ଦେଉଛି।

ସକାଳ ୭.୩୦ ସୁଦ୍ଧା ସେମାନେ ଖାଇ ସାରୁଛନ୍ତି ଓ ବାସନକୁସନ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବାଲ୍ଟି ଓ ଜାଲକୁ ପୁରୁଣା ସିମେଣ୍ଟ ଅଖାରେ ପୁରେଇ ବାନ୍ଧି ରଖି ଦେଉଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଗାଁଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯିବାକୁ ପଡୁଛି ସେମାନେ ଏହି ବସ୍ତାକୁ କାନ୍ଧରେ ବୋହି ନିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେଦିନ ଯେହେତୁ ସେଠାକୁ ଫେରିବେ ସେଥିପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଖଜୁରୀ ଗଛରେ ଝୁଲେଇ ଦେଉଛନ୍ତି।

ନନ୍ଦୁ, ରାମରତି ଓ ମଲ୍ଲଉ ମେଣ୍ଢା ପଲଙ୍କୁ ତିନି ଦଳରେ ଭାଗ କରି ଦେଉଛନ୍ତି। ହାତରେ ଲମ୍ବା ବାଡ଼ି ଓ କାନ୍ଧରେ ଚାଦର ପକେଇ ତିନିଜଣ ଯାକ ଆଗକୁ ବଢନ୍ତି। ବେଳେବେଳେ ଦିନକୁ ସେମାନେ ୨୦ରୁ ୩୦ କି. ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଟ ଚାଲନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବପଟେ ଲୋହାରଡ଼ାଗା ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଞ୍ଚି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ପଶ୍ଚିମରେ ଗରହ୍ଵା ଦେଇ ୫୦୦ କି.ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ବିହାରର ଦେହରି ଯାଏ ନେଇଯାଏ।

ପଲାମୁରେ ମେଣ୍ଢା ପାଳନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୁରୁଷ ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି। “ଯଦି ତୁମେ ଦିଲ୍ଲୀ-ପାନିପତ ରାସ୍ତାରେ ଯିବ, ତେବେ ଦେଖିବ ଯେ ପୁରା ପରିବାର ଏକାଠି ପଶୁପାଳନ କରୁଥିବେ”, କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ। “ଏପରିକି ସିଙ୍ଗରାଉଲି ରାସ୍ତାରେ ବି”, ଯୋଗ କରନ୍ତି ରାମରତି, “ସେମାନେ ଗଧ ଓ ଓଟ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି”। ସେ ଦୁଇଜଣ ଯାକ ରାସ୍ତାରେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ମେଷପାଳକମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ଥିବା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। “ଆମ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ କେବେ ବି ମେଷପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ”, ସଗର୍ବରେ କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ। “ଏହି କାମ କେବଳ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର”।

“ଠିକ ଯେମିତି ସରକାରଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ, ସେହି ଭଳି ଆମର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଘଟେ”, ନନ୍ଦୁ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି। “ଗୋଟିଏ ମାର୍ଚ୍ଚରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାର୍ଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରଣ ପଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗୋଟେ ଥର ଘୁରି ଆସୁ”।

ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ନନ୍ଦୁ ଓ ରାମରତି ହଜାର ହଜାର କି. ମି. ରାସ୍ତା ଚାଲିଛନ୍ତି। “ଆଜିକାଲି ଆମେ ଫୋନ ନେଇ ଯାଉଛୁ”, ନନ୍ଦୁ ହସି ଉଠନ୍ତି, “କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ଧରିନିଅ ତୁମେ ଯଦି ବାହାଘର କି କାହାର ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଜଣେଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲ ତେବେ ତୁମେ ଜଣେ ଲୋକକୁ ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଯିବାକୁ ପଠାଉଥିଲ”।

ଚାରି ଘଣ୍ଟା ପରେ ଟିକେ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ସମୟ ଆସେ। “ଆମେ ଅଳ୍ପ କିଛି ସତ୍ତୁ [ଭଜା ଚଣାର ଗୁଣ୍ଡ ବା ଛତୁଆ] ଖାଉ। ଏହା ତୁମ ପେଟ ଭରିଦିଏ ଓ ଲୁ [ଶୁଷ୍କ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପବନ] ସହ ଲଢିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ”, କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ। ତା’ ପରେ ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜାଲ ଘୋଡ଼େଇ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାତି ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ଖବର ଓ ପରଚର୍ଚ୍ଚା ମେଣ୍ଢାପଲଙ୍କଠାରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଗତିରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଯେତେବେଳେ ମେଷପାଳକମାନେ ଗାଁ ଅଭିମୁଖେ ଫେରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଗାଁ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଖୋଲା ପଡ଼ିଆରେ କିଛି ଲୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥାନ୍ତି, ଏଥର ନନ୍ଦୁଙ୍କ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ପରିବାରରେ ଛୋଟ ପିଲାଟିଏ ମରିଯାଇଥିବା ଖବର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା।

ସନ୍ଧ୍ୟାର ମାଡି ଆସୁଥିବା ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ନନ୍ଦୁର ମନେ ପଡ଼ିଲା ପୂର୍ବରୁ କେମିତି ଥରେ କାହା ଜମିରେ ମେଣ୍ଢା ରହିବ କଥାକୁ ନେଇ ଗାଁ ଲୋକେ ଗଣ୍ଡଗୋଳ କରିଥିଲେ। “ସେମାନେ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶସ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଏପରିକି କେତେଜଣ ମାଗଣାରେ ମେଣ୍ଢାଲୋମ କାଟି ନେଉଥିଲେ”, ସେ କହନ୍ତି। ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କ ଲଣ୍ଡି ହେଉଛି ଅତି ମୁଲ୍ୟବାନ ଖତ, ଓ ତେଣୁ ସେହି ଜୀବମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପାଳକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି।

“କିନ୍ତୁ ଏବେ, ଆମେ ପଇସା ଦେବାକୁ ଚାହିଁଲେ ବି କେହି ଆଗ୍ରହୀ ନୁହନ୍ତି। ପୂର୍ବର ସମୟ ଓ ଏବେକାର ସମୟ ଭିତରେ ବିରାଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆସିଯାଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଆମ ଆଡ଼କୁ କେହି ବି ଅନାଉ ନାହାନ୍ତି। ଆମେ ହେଉଛୁ ଶେଷ”, ମନ ଦୁଃଖରେ କହନ୍ତି ନନ୍ଦୁ, “ଆମ ପରେ ଆଉ କେହି ମେଷପାଳକ ରହିବେ ନାହିଁ”।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍