പലാമുവിലെ ആട്ടിടയന്മാർ: കാലാവസ്ഥയുമായി പടവെട്ടുന്നവർ

“വരൂ, വരൂ, ഇരിക്കൂ”, എനിക്കിരിക്കാൻ നിലത്ത് ആട്ടിൻതോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ഒരു വെളുത്ത പുതപ്പ് വിരിച്ചുകൊണ്ട്, 45 വയസ്സുള്ള നന്ദു പാൽ പറയുന്നു. ആടുമേയ്ക്കൽ സമുദായവും, സംസ്ഥാനത്ത് മറ്റ് പിന്നാക്കജാതിയെന്ന് അറിയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഗദേരി സമുദായത്തിലെ അംഗമാണ് അദ്ദേഹം. “വേനൽക്കാലത്ത് തണുപ്പും, തണുപ്പുകാലത്ത് ചൂടും, മഴയിൽനിന്ന് രക്ഷയും നൽകുന്നതാണ് ഇത്,” നന്ദു വിശദീകരിച്ചു.

ആ പുതപ്പിൻ്റെ പ്രായോഗിക ഗുണങ്ങൾ മാത്രം പറഞ്ഞാൽ മതിയാവില്ലെന്ന് തോന്നിയിട്ടാകും അദ്ദേഹം തുടർന്നു: “രാജാക്കന്മാരും ചക്രവർത്തിമാരും ആദരിച്ചിരുന്ന വസ്തുവാണ് ഇത്. വലിയ പുരോഹിതന്മാരൊക്കെ ഇതിലായിരുന്നു ഇരിക്കുക. ശുഭകരമെന്ന് വിശ്വസിച്ചിരുന്നതാണ് ഇത്. അതൊക്കെ പൊയ്പ്പോയി.”

ഈ ഷിവ്പുർ ഗ്രാമത്തിൽ, ഞങ്ങൾക്ക് ചുറ്റുമായി, നന്ദുവിൻ്റെ 650-ഓളം തനത് ചോട്ടാനാഗ്പുരി ഇനം ആടുകൾ മേയുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ അഞ്ച് തലമുറകൾ ഈ തൊഴിലിലാണ് ഏർപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഗൗരവത്തോടെയാണ് ഈ ജോലി അദ്ദേഹം ഏറ്റെടുക്കുന്നതും. “ഒരു മിനിറ്റുപോലും അവയെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കാൻ പറ്റില്ല,” ദതുൻ മരക്കഷണംകൊണ്ട് പല്ല് വൃത്തിയാക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം പറയുന്നു. “കണ്ണ് തെറ്റിയാൽ, നായ്ക്കൾ ആടുകളെ ആക്രമിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ ആടുകളെ വല്ലവരുടേയും പാടത്തേക്ക് പോകും.”

മേയ് മാസത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ ആഴ്ചയായിരുന്നു. 43 ഡിഗ്രിയിലേക്ക് ഉയർന്നിരുന്നു ജാർഘണ്ടിലെ പലാമൊ ജില്ലയിലെ താപനില. കണ്ണെത്താദൂരംവരെ വരണ്ട പാടങ്ങൾ നിരന്നുകിടന്നു. ഞങ്ങളിരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തുനിന്ന് കഷ്ടിച്ച് 500 മീറ്റർ അകലെയുള്ള കുളമാണ് ആ ഗ്രാമത്തിലെ വറ്റാത്ത ഒരേയൊരു ജലസ്രോതസ്സ്. ‘ഷിവ്പുർ അണക്കെട്ട്’ എന്നാണ് നാട്ടുകാർ അതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. നന്ദുവിൻ്റെയും മറ്റുള്ളവരുടേയും ആടുകളുടേയും കൃഷിയുടേയും ജീവൻ നിലനിർത്തുന്നത് അതാണ്.

വെള്ളത്തിൻ്റെ ലഭ്യതയാണ്, നന്ദുവിനേയും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ബന്ധത്തിലുള്ള രണ്ട് സഹോദരന്മാരേയും ചെറിയ മരുമകനേയും ഇവിടെത്തന്നെ തങ്ങാൻ നിർബന്ധിതമാക്കിയത്. വന്യജീവികളിൽനിന്ന് ആടുകളെ സംരക്ഷിക്കാൻ, അവയെ ഒരു നൈലോൺ വലയ്ക്കുള്ളിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ടെൻ്റോ താത്കാലിക കൂരയോ ഇല്ലാതെതന്നെ ആട്ടിടയന്മാർ ജീവിക്കുന്നു. തങ്ങളുടെ പുതപ്പുകൾ ചുരുട്ടി വെളിയിലിട്ട്, തുറന്ന ആകാശത്തിനുകീഴിൽ അവരുറങ്ങുകയാണ് പതിവ്.

“വേദങ്ങളിൽ ആടുകളെക്കുറിച്ച് എഴുതിയിട്ടുള്ളത് എന്താണെന്ന് അറിയാമോ?” നന്ദു ചോദിക്കുന്നു. ഒരുനിമിഷം നിർത്തി അയാൾതന്നെ മറുപടിയും പറയുന്നു. “അവയ്ക്ക് (ആടുകൾക്ക്) മനുഷ്യരിൽനിന്ന് അകന്ന് ജീവിക്കാനാണ് ഇഷ്ടം.”

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം ആടുമേച്ചിലിനെ പ്രതികൂലമായി ബാധിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് നന്ദുവിനെപ്പോലുള്ള ഇടയന്മാർ പറയുന്നു. മേച്ചിൽപ്പുറങ്ങൾ ഇല്ലാതാവുകയും, പുല്ലിൻ്റെ ഗുണമേന്മ കുറയുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. “മുമ്പൊക്കെ ആടുകൾക്ക് ഒരേ സ്ഥലത്ത്, ഒരുമാസമൊക്കെ മേയാൻ സാധിച്ചിരുന്നു. ഇപ്പോൾ 10 ദിവസം പോലും പറ്റുന്നില്ല,” നന്ദു പറയുന്നു. നന്ദുവും മറ്റ് ആട്ടിടയന്മാരും ഗദേരിയ സമുദായക്കാരാണ് (പാൽ അഥവാ ഭെരിഹാർ-ഗദേരി). സംസ്ഥാനത്ത് അവർ മറ്റ് പിന്നാക്കജാതികളിൽ (ഒ.ബി.സി) പെടുന്നവരാണ്.

വരൾച്ച, കൃത്യതയില്ലാത്ത മഴ, പ്രളയം, ഉയരുന്ന താപനില, ഇടയ്ക്കിടയ്ക്കുള്ള ഉഷ്ണതരംഗം എന്നിവയൊക്കെയായി, ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവുമധികം കാലാവസ്ഥാ ദുർബ്ബലമായ സംസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നാണ് ജാർഘണ്ട്. അതിനകത്ത്, ഏറ്റവും ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്ന പ്രദേശമാണ് പലാമു. 2021-നും 2025-നുമിടയിൽ വേനൽ താപനില 1 മുതൽ 2 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസുവരെ ഉയരാനിടയുണ്ടെന്ന്, ജില്ലാതല കാലാവസ്ഥാ മാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള 2022-ലെ റിപ്പോർട്ട് പറയുന്നു.

ചൂടുള്ള ദിനങ്ങളും, അതിശക്തമായ മഴയും ഇതിനകംതന്നെ കൃഷിയേയും കാലിമേയ്ക്കലടക്കമുള്ള അനുബന്ധ പ്രവൃത്തികളേയും ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. “പണ്ട്, മേയ്ക്കൽ ഒരു പ്രശ്നമേ ആയിരുന്നില്ല. എന്നാലിപ്പോൾ മേച്ചിൽ സ്ഥലങ്ങൾ തേടി ഞങ്ങൾക്ക് ദൂരങ്ങൾ താണ്ടേണ്ടിവരുന്നു. ആടുകളെ പോറ്റാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്,” തൻ്റെ ചുമതലയിലുള്ള ആടുകളെക്കുറിച്ച് നന്ദു പറയുന്നു.

പലാമുവിലെ ചൈൻപുർ ബ്ലോക്കിലെ കങ്കാരി ഗ്രാമത്തിലെ ബാക്കിയുള്ള ചുരുക്കം ഇടയന്മാരിൽ ഒരാളാണ് നന്ദു പാൽ. ആറ് ലക്ഷം ആടുകൾ (2019) ഉള്ള ഈ സംസ്ഥാനം, രാജ്യത്തെ പ്രധാന ആടുമേയ്ക്കൽ സംസ്ഥനങ്ങളിലൊന്നാണ്, 88 ലക്ഷം മൃഗങ്ങൾ, 11 ദശലക്ഷം കന്നുകാലികൾ എന്നിവ അവിടെയുണ്ട്. ഈ മൃഗങ്ങളെല്ലാം മേയുന്നത്, പൊതുവായ മേച്ചിൽപ്പുറങ്ങളിലാണ്.

“ചില ദിവസങ്ങളിൽ മേച്ചിൽസ്ഥലം അന്വേഷിച്ച് ഞങ്ങൾക്ക് 12013 കോസ് (കഷ്ടിച്ച് 40 കിലോമീറ്റർ) നടക്കേണ്ടിവരാറുണ്ട്,” നന്ദുവിൻ്റെ കസിൻ, 62 വയസ്സായ രാംരതി പറയുന്നു. “മുമ്പെല്ലാം ധാരാളം പുല്ലുണ്ടായിരുന്നു. മഗർ പുല്ലും കുറ്റികളുമൊക്കെ. ഇന്ന് അതെല്ലാം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ജലാശയങ്ങൾക്കരികിൽ ധാരാളമായി വളരുന്ന കട്ടിയുള്ള പരുക്കൻ പുല്ലാണ് മഗർ ഘാസ്. നനഞ്ഞ മണ്ണുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ വളരുന്ന ഈ പുല്ല്, പൊതുവെ വളർത്തുമൃഗങ്ങൾക്ക് തീറ്റയായി കൊടുക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ജലാശയങ്ങൾ ഇല്ലാതായതോടെ, ഈ പുല്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി.

കൃഷി നടത്തിയ സ്ഥലത്തുപോലും ഈ മൃഗങ്ങൾക്ക് ചവയ്ക്കാൻ ഒന്നും കിട്ടുന്നില്ല. പണ്ടെല്ലാം കടലയും ചക്കവാഡും കൃഷി ചെയ്യുമ്പോൾ അതിൻ്റെ വിത്തുകൾ പാടത്തുണ്ടാവും. ഇന്ന് അവയൊന്നും അധികം കൃഷി ചെയ്യാത്തതിനാൽ വിത്തുകളും കുറവാണ്. അതിനുപകരം പലരും ചോളവും നെല്ലും ഗോതമ്പുമാണ് കൃഷി ചെയ്യുന്നത്. അതിൽനിന്ന്, വളർത്തുമൃഗങ്ങൾക്ക് തിന്നാൽ അധികം അവശിഷ്ടമൊന്നും ബാക്കിയുണ്ടാവില്ല. “ആവശ്യമുള്ള പോഷകം ആടുകൾക്ക് കിട്ടുന്നില്ല. ഇപ്പോൾ ആകെ കാണുന്നത്, സാവന്ന പുല്ലുകളും ഡബ് പുല്ലുകളും (സിനോഡോൺഡാക്ടിലോൺ) ആണ്,” നന്ദു പറയുന്നു.

രണ്ടുവർഷത്തെ (2022, 2023) വരൾച്ച, പ്രദേശത്തെ ജലാശയങ്ങളെ വറ്റിച്ചു. ചിലതെല്ലാം മലിനമാവുകയും ചെയ്തു. “ആടുകൾക്ക് ജീവിക്കാൻ ശുദ്ധജലം വേണം,” കഴിഞ്ഞ ഒരു പതിറ്റാണ്ടിനുള്ളിൽ ജലാശയങ്ങൾ പലതും വറ്റുന്നത് കണ്ടിട്ടുള്ള നന്ദു പറയുന്നു.

കഴിഞ്ഞ വർഷത്തെ വരൾച്ചയിൽ, “ഞങ്ങൾ ആകെ നിരാശയുടെ വക്കിലായിരുന്നു. ദിവസം മുഴുവൻ മേഞ്ഞുനടന്ന് ആടുകൾക്ക് വിശന്നു. കഴിഞ്ഞ വർഷം (2023) എനിക്ക് 20 ആടുകളെ നഷ്ടമായി,” നന്ദു വിഷമത്തോടെ ഓർമ്മിച്ചു.

ശുദ്ധജലം കിട്ടാത്ത മൃഗങ്ങൾക്ക് വരുന്ന ഒരു പ്രത്യേകതരം രോഗത്തിനെതിരേ ഈയിടെ നന്ദുവും കൂട്ടുകാരും തങ്ങളുടെ ആടുകൾക്ക് കുത്തിവെപ്പെടുത്തിരുന്നു.

“നാല് മാസം കൂടുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ ആടുകളുടെ രോമം വെട്ടിയെടുക്കും. അപ്പോഴാണ് അവയെ കുത്തിവെപ്പിക്കുക,” അയാൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. 600 ആടുകൾക്ക്, നാലുമാസം കൂടുമ്പോൾ, കുത്തിവെപ്പെടുക്കാൻ 8,000 രൂപ ചിലവ് വരും. വർഷത്തിൽ 25,000 രൂപയ്ക്കടുത്ത്.

ജാർഘണ്ട് ബിഹാറിൻ്റെ ഭാഗമായിരുന്ന കാലം ഓർമ്മിച്ചുകൊണ്ട് നന്ദു പറയുന്നു, “ലാലുവിൻ്റെ കാലത്ത് എല്ലാം നല്ലതായിരുന്നു. മരുന്നുകൾ കിട്ടിയിരുന്നു. ഇന്ന് ഒന്നും കിട്ടുന്നില്ല,” നിരാശയോടെ അയാൾ പറയുന്നു.

“ഈ വാർത്ത എപ്പോഴാണ് ഞങ്ങളുടെ മൊബൈലിൽ വരിക?” രാംരാതി ഇടപെട്ടു. “സർക്കാരിൽനിന്ന് എന്തെങ്കിലും സഹായം കിട്ടണം,” അയാൾ പറഞ്ഞു.

ഒരുകാലത്ത്, ആട്ടിൻരോമം അമൂല്യമായിരുന്നു. “ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളത് വെട്ടിയെടുത്തതിനുശേഷം കളയുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. വേറെ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?” രാംരാതി ചോദിക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവർ അയാളോട് യോജിച്ചു, “ഞങ്ങൾക്ക് എന്തുചെയ്യാനാവും...”

തൻ്റെ തേഞ്ഞ പ്ലാസ്റ്റിക്ക് ഷൂ നന്ദു കാണിച്ചുതരുന്നു. “വില പിടിപ്പുള്ളതെല്ലാം അവർ എടുത്തുകളഞ്ഞു. ചവറുകൾ മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളു. രാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്ത് ജോലിയെല്ലാം നടന്നിരുന്നത് കല്പനകളിലൂടെയായിരുന്നു. ആട്ടിൻതോലുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ ഷൂസുകൾ ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നു. ഇന്നതൊക്കെ നിന്നു. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് പ്ലാസ്റ്റിക്ക് ഷൂസ് ധരിക്കേണ്ടിവരുന്നു,” നന്ദു പറയുന്നു.

ആടുവളർത്തലിൻ്റെ വർദ്ധിച്ച ചിലവിനെ കൂടുതൽ രൂക്ഷമാക്കുന്നത് കമ്പിളിരോമത്തിൽനിന്നുള്ള വരുമാനത്തിൻ്റെ അഭാവമാണ്. “മുമ്പ്, കമ്പിളിരോമം വിറ്റിരുന്നപ്പോൾ മൂന്ന് കിലോവിന് 100 രൂപവരെയൊക്കെ കിട്ടിയിരുന്നു,” നന്ദു പറയുന്നു. ആ നല്ല കാലമൊക്കെ പോയി.

വീട്ടിലെ സ്ത്രീകളും നെയ്യാൻ സഹായിക്കും. “നല്ല അദ്ധ്വാനമാണ്. ആദ്യം കമ്പിളിരോമം വൃത്തിയാക്കണം. പിന്നെ അത് നൂറ്റ് നൂലാക്കണം. എന്നിട്ടേ നെയ്യാൻ സാധിക്കൂ. ഒരു പുതപ്പുണ്ടക്കാൻ മൂന്നാളുകൾ രണ്ടുദിവസം അദ്ധ്വാനിക്കണം,” സഞ്ജു ദേവി പറയുന്നു.

രാംരതിയുടെ ഭാര്യയായ ഈ 45-കാരി കങ്കാരി ഗ്രാമത്തിലെ അവരുടെ ഇഷ്ടികവീടിൻ്റെ പുറത്തിരുന്ന് ഞങ്ങളോട് സംസാരിക്കുകയായിരുന്നു. “ഒരു പുതപ്പുണ്ടാക്കിയാൽ ഞങ്ങൾക്ക് കിട്ടിയിരുനത് 100-200 രൂപ മാത്രമാണ്” കുടുംബപാരമ്പര്യത്തിൻ്റെ അവശേഷിക്കുന്ന ഒരേയൊരു തെളിവായ ഒരു പഴയ ചർക്ക കാട്ടിത്തന്നുകൊണ്ട് അവർ പറയുന്നു.

സിന്തറ്റിക്ക് കമ്പിളിയുടെ വരവ്, കൈകൊണ്ടുണ്ടാക്കുന്ന പുതപ്പുകളുടെ ആവശ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘ഞങ്ങൾപോലും ബ്ലാങ്കറ്റ് വാങ്ങുന്നത് മാർക്കറ്റിൽനിന്നാണ്” എന്ന് അവരുടെ മൂത്ത മകൻ വിനയ് പാൽ തുറന്ന് പറഞ്ഞു.

തങ്ങൾക്ക് സ്വന്തമായുള്ള മൂന്ന് ബിഗ ഭൂമിയിൽ രാംരതിയും സഞ്ജുവും നെല്ല് അരിച്ചോളം എന്നിവ വിരിപ്പുകൃഷിയായും, ഗോതമ്പ് റാബി വിളയായും കൃഷി ചെയ്യുന്നു. “രണ്ടുവർഷത്തിനുശേഷം, ഇത്തവണ മഴ പെയ്തു. അതുകൊണ്ട് ചോളക്കൃഷി നന്നായിട്ടുണ്ടാവും,” അവർ പറയുന്നു. വിളവെടുക്കുന്നത് കൂടുതലും സ്വന്തം ആവശ്യത്തിനാണ്. കൂടുതലുണ്ടെങ്കിലേ പുറത്ത് വിൽക്കൂ. രണ്ട് പെൺകുട്ടികളും രണ്ടാൺകുട്ടികളുമാണ് അവർക്കുള്ളത്. അവരിൽ മൂന്നുപേർ കല്യാണം കഴിഞ്ഞ് സ്വന്തമായി ജീവിക്കുന്നു.

പുതിയ തലമുറ ഇടയജോലിയിൽനിന്ന് അകലുകയാണ്. “ഞാൻ ഏഴുവർഷം മുമ്പ് നിർത്തി. നല്ല അദ്ധ്വാനമുള്ള ജോലിയാണ്. ഇതിൽനിന്ന് വരുമാനമൊന്നും ഇല്ലാത്തതിനാൽ ആരും ഇപ്പോൾ ഈ ജോലി ചെയ്യാറില്ല,” രാംരതിയുടെ മൂത്ത മകൻ, 25 വയസ്സുള്ള വിനയ് പാൽ പറയുന്നു. അയാളിപ്പോൾ ദിവസവേതനത്തിന് ജോലി ചെയ്യുകയാണ്. ‘ഞങ്ങൾ ആട്ടിൻപാലിൽനിന്നുള്ള നെയ്യ് വിൽക്കാറുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അതിനും ആവശ്യക്കാരില്ല,” ആവശ്യക്കാർ കുറയുന്നതിൻ്റെ ഉദാഹരണങ്ങൾ അയാൾ പറഞ്ഞുതന്നു.

ആടുകളെ വിൽക്കുന്നതിൽനിന്ന് കിട്ടുന്ന വരുമാനമാണ് പ്രാഥമികമായ വരുമാനം. ഓരോ ആടിനും 2,500 മുതൽ 3,000 രൂപവരെ കിട്ടും. വർഷത്തിൽ 100,000 രൂപ ആവിധത്തിൽ സമ്പാദിക്കും. “കമ്പിളിരോമം വിൽക്കാൻ സാധിച്ചാൽ, ഗ്രാമത്തിന് മുഴുവൻ അത് തൊഴിൽ നൽകും. ഇല്ലാതാവുന്ന ആ പാരമ്പര്യം നിലനിർത്താനും കഴിയും.”

വരുമാനം കുറഞ്ഞതിനാൽ, കിട്ടുന്ന ഓരോ രൂപയ്ക്കും വിലയുണ്ട്. കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് ദിവസമായി രാംരതിയുടെ ചെറുമകന് പനിയായിരുന്നു. ലൈസൻസില്ലാത്ത ഒരു നാട്ടുവൈദ്യനെ അവർ പോയി കണ്ടു. “അസുഖം മാറുമെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. 200 രൂപയ്ക്ക് മരുന്ന് വാങ്ങേണ്ടിവന്നു”. ചെറുമകനെ കാണാൻ ഒമ്പത് കിലോമീറ്റർ നടന്നുപോയി അദ്ദേഹം. തലേന്ന് വൈകീട്ട് പുറപ്പെട്ട് ഇന്ന് പുലർച്ചെ എത്തിയതേയുള്ളു അദ്ദേഹം. മേയ്ച്ചിലിന് പോകുന്ന വഴിയാണ് അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.

‘ടർർർ...” നന്ദു ആ ശബ്ദമുണ്ടാക്കിയപ്പോൾ, പോകാൻ തയ്യാറായി ആടുകളൊക്കെ എഴുന്നേറ്റു. “ഇതൊരു പ്രത്യേക ഭാഷയാണ്. ഞങ്ങൾക്ക് മാത്രമേ മനസ്സിലാവൂ,” നന്ദു ചിരിച്ചു. “ഓരോന്നിനും പേരുണ്ട്. ഇത് ചിക്രി, ഇത് ഭൂരി,” കൂട്ടത്തിലെ രണ്ടെണ്ണത്തിൻ്റെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ചിറ്റ്കബ്ര (പുള്ളി) ഉള്ളതിനെയാണ് ചിക്രി എന്ന് അദ്ദേഹം വിളിച്ചത്. ഭുര നിറം, അഥവാ ബ്രൗൺ നിറമുള്ളത് ഭൂരിയും.

മറ്റൊരു തിരക്കുള്ള ദിവസമായിരുന്നു. ആട്ടിടയന്മാർ ചോറും നെനുവയും (ചൂരയ്ക്ക) പാചകം ചെയ്യുകയായിരുന്നു. “ചോറ് തയ്യാറായി. പച്ചക്കറി ശരിയാക്ക്,” എന്ന് നന്ദു വിളിച്ചുപറയുന്നു. വീതിയുള്ള ഒരു ലോഹപ്പാത്രത്തിൽനിന്ന് വീരേന്ദർ കുറച്ച് ചോറെടുത്ത് നാല് പാത്രങ്ങളിലാക്കി. അടുത്ത വിഭവം തയ്യാറാക്കാൻ തുടങ്ങി. രാംരതി ചൂരയ്ക്ക് കൈയ്യിലെടുത്ത് ചെറിയ കഷണങ്ങളാക്കി പൊട്ടിച്ചു. കത്തികളൊക്കെ അവരെ സംബന്ധിച്ച് ആഡംബരങ്ങളാണ്.

ഒരു കറുത്ത പോളിത്തീൻ സഞ്ചിയിൽനിന്ന് നന്ദു ഉണങ്ങിയ ചുവന്ന മുളകും, ജീരകവും മഞ്ഞപ്പൊടിയും എടുത്ത് ഇലയിലിട്ടു. അതെല്ലാം ചൂടുള്ള എണ്ണയിലിട്ട്, ചൂരയ്ക്കയും ചേർത്ത്, അടച്ചുവെച്ചു.

7.30 ആയപ്പോഴേക്കും അവർ ഭക്ഷണം കഴിഞ്ഞ് പാത്രങ്ങളും, പ്ലാസ്റ്റിക്ക് ബക്കറ്റുകളും നെറ്റും എല്ലാം പാക്ക് ചെയ്തു. ഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് ദൂരെ പോകുമ്പോൾ അവർ ഇതെല്ലാം ഒരു ഭാണ്ഡമായി ചുമലിൽ തൂക്കുകയാണ് ചെയ്യുക. എന്നാൽ ഇന്ന്, രാത്രി തിരിച്ചുവരുന്നതുകൊണ്ട്, അതെല്ലാം ഒരു പനയിൽ തൂക്കിവെച്ചു.

നന്ദുവും രാംരതിയും മല്ലുവും ചേർന്ന് ആടുകളെ മൂന്ന് സംഘങ്ങളായി തരംതിരിച്ചു. പുതപ്പ് പുതച്ച്, കൈയ്യിൽ ഒരു നീളൻ വടിയുമായി അവർ യാത്രയായി. ചില ദിവസങ്ങളിൽ 20-30 കിലോമീറ്റർ ദൂരംവരെ അവർ നടക്കാറുണ്ട്. കിഴക്കോട്ട്, ലോഹാർദർഗ വഴി റാഞ്ചിവരെയും, പടിഞ്ഞാട്ട്, ഗഡ്‌വ വഴി 500 കിലോമീറ്റർ ദൂരെയുള്ള ബിഹാറിലെ ദെഹ്രിവരെയും ചിലപ്പോൾ അവർ സഞ്ചരിക്കും.

പലാമുവിൽ ആടുമേയ്ക്കൽ ചെയ്യുന്നത് അധികവും പുരുഷന്മാരാണ്. “ദില്ലി-പാനിപ്പത്ത് വഴി പോയാൽ, കുടുംബത്തിലെ എല്ലാവരും ആടുമേയ്ക്കലിലേർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് കാണാനാവും,” നന്ദു പറയുന്നു. “സിംഗ്രാലിയിലേക്കുള്ള വഴിയിലും കഴുതകളേയും ഒട്ടകങ്ങളേയും മേയ്ക്കുന്നവരേയും കാണാം,” രാംരതി കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീകളേയും മേയ്ക്കുന്നവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ കാണാമെന്ന് അവർ പറയുന്നു. “ഞങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾ ആടുമേയ്ക്കാറില്ല. പുരുഷന്മാർ മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്,” തെല്ലൊരഭിമാനത്തോടെ നന്ദു പറയുന്നു.

‘സർക്കാരിൻ്റെ സാമ്പത്തികകാലം മാർച്ച് മുതൽ മാർച്ചുവരെയാണെങ്കിൽ ഞങ്ങളുടെ കുടിയേറ്റക്കാലവും ഏകദേശം അങ്ങിനെയാണ്. ഒരു മാർച്ചിൽ തുടങ്ങി അടുത്ത മാർച്ചാവുമ്പോഴേക്കും ഒരു മുഴുവൻ സ്ഥലം ഞങ്ങൾ പോയിക്കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാവും,” നന്ദു പറയുന്നു.

ആയിരക്കണക്കിന് കിലോമീറ്ററുകൾ താണ്ടിയിട്ടുള്ളവരാണ് നന്ദുവും രാംരതിയും. “ഇക്കാലത്ത് ഞങ്ങൾ ഫോണുകൾ കൊണ്ടുപോകാറുണ്ട്. എന്നാൽ പണ്ടുകാലത്ത്, എന്തെങ്കിലും വാർത്ത - കല്യാണമോ മരണമോ മറ്റോ – അറിയിക്കണമെങ്കിൽ, ഒരാളെ കാൽനടയായി പറഞ്ഞയയ്ക്കണം. അയാൾ ഗ്രാമക്കാരോട് ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ച് ചോദിച്ച് പോയിട്ടുവേണം സന്ദേശം അറിയിക്കാൻ.”

നാലുമണിക്കൂർ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു വിശ്രമമെടുക്കാനുള്ള സമയമായി. “ഞങ്ങൾ അല്പം വറുത്ത ധാന്യം കഴിക്കും. അത് കഴിച്ചാൽ, വയർ നിറയുകയും ചൂടുകാറ്റിനെ പ്രതിരോധിക്കാനും സാധിക്കും,” നന്ദു പറഞ്ഞു. സമയം കടന്നുപോയതോടെ, സൂര്യൻ അസ്തമിക്കാൻ തുടങ്ങി. മൃഗങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള വല കെട്ടാൻ തുടങ്ങുന്നതോടെ രാത്രിയായി.

വാർത്തകളും കിംവദന്തികളും ആടുകളേക്കാൾ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഓരോ സായാഹ്നത്തിലും, ആട്ടിടയന്മാർ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ, പാടത്ത്, അവരെ കാത്തിരിക്കുന്ന ചില ഗ്രാമീണരെ കണ്ടുമുട്ടാറുണ്ട്. ഇത്തവണ അവരെ കാത്തിരുന്നത്, നന്ദുവിൻ്റെ ബന്ധത്തിലുള്ള ഒരു കുടുംബത്തിലെ കുട്ടിയുടെ മരണവാർത്തയായിരുന്നു.

ആരുടെ പാടത്താണ് ആടുകളെ കെട്ടേണ്ടതെന്ന കാര്യത്തിൽ പണ്ടെല്ലാം ഗ്രാമീണർ തമ്മിൽ തർക്കിച്ചിരുന്നുവെന്ന്, ഇരുണ്ടുവരുന്ന സന്ധ്യയ്ക്ക് നന്ദു ഓർമ്മിച്ചു. “അവർ ഞങ്ങൾക്ക് ഭക്ഷണവും ധാന്യവുമൊക്കെ തരും. ചിലർ ആടുകളുടെ രോമം സൗജന്യമായി വെട്ടിത്തരുകപോലും ചെയ്യാറുണ്ടായിരുന്നു,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ആടുകളുടെ വിസർജ്ജ്യം മണ്ണിൻ്റെ ഫലഭൂയിഷ്ഠത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന വളമായിരുന്നതിനാൽ, ആടുകളേയും ആട്ടിടയന്മാരേയും ബഹുമാനത്തോടെയായിരുന്നു ഗ്രാമങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരുന്നത്.

“എന്നാലിന്ന്, പൈസ കൊടുക്കാമെന്ന് പറഞ്ഞാലും ആർക്കും താത്പര്യമില്ല. അന്നത്തെ കാലവും ഇന്നും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഇന്ന് ആരും ഞങ്ങളെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുപോലുമില്ല. ഇനിയുള്ള കാലത്ത് ആടുമേയ്ക്കാനൊന്നും ആരുമുണ്ടാവില്ല,” സങ്കടത്തോടെ നന്ദു പറഞ്ഞുനിർത്തി.

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്