બદલાતા હવામાન સામે સંઘર્ષ કરતા પલામુના ભરવાડો

“આવો, આવો! બેસો,” 45 વર્ષીય નંદુ પાલ મને બેસવા માટે જમીન પર ઘેટાંના ઊનમાંથી બનેલો સફેદ ધાબળો પાથરતાં કહે છે. તેઓ ગડેરી સમુદાયના સભ્ય છે, જે પરંપરાગત રીતે ઘેટાં પાળવા માટે જાણીતો છે અને રાજ્યમાં OBC તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. તેઓ સમજાવે છે, “આ તમને ઉનાળામાં ઠંડક આપે છે, શિયાળામાં ગરમાવો આપે છે અને વરસાદથી પણ બચાવે છે.”

ફક્ત તેના વ્યવહારુ ઉપયોગો જણાવીને જ તેઓ સંતોષ માનતા નથી, તેઓ આગળ કહે છે: “આને તો રાજા-મહારાજાઓનું પણ સન્માન મળ્યું છે. અને આ તો મોટા મોટા પૂજારીઓનું આસન છે; તેને શુભ માનવામાં આવે છે; પણ હવે આ પરંપરા લુપ્ત થઈ ગઈ છે.”

અમારી આસપાસ અહીં શિવપુર ગામમાં નંદુનાં 650 દેશી છોટાનાગપુરી ઘેટાં ચરી રહ્યાં છે. નંદુ પાંચ પેઢીઓથી ઘેટાં ચરાવી રહ્યા છે, અને તેઓ આ કામને જરાય હળવાશથી લેતા નથી. દાતુન (દાતણ) ચાવતાં ચાવતાં તેઓ કહે છે, “તેમને એક મિનિટ માટે પણ એકલાં છોડાય તેમ નથી. જો જરા પણ બેદરકાર રહીએ, તો કૂતરાં તેમના પર હુમલો કરી દે છે અથવા ઘેટાં કોઈના ખેતરમાં ઘૂસી જાય છે.”

આ મે મહિનાનું બીજું અઠવાડિયું છે, અને ઝારખંડના પલામુ જિલ્લામાં તાપમાન 43°C સુધી પહોંચી ગયું છે. જ્યાં સુધી નજર પહોંચે છે ત્યાં સુધી સૂકાભઠ્ઠ ખેતરો જ દેખાય છે. અમે જ્યાં બેઠા છીએ ત્યાંથી લગભગ 500 મીટર દૂર આવેલું એકમાત્ર તળાવ શિવપુર ગામ માટે પાણીનો છેલ્લો આધાર છે. સ્થાનિક લોકો તેને ‘શિવપુર ડેમ’ તરીકે ઓળખે છે, અને તેના આધારે જ પાક અને નંદુનાં ઘેટાં જેવા પ્રાણીઓનું ગુજરાન ચાલે છે.

નંદુ, તેમના બે પિતરાઈ ભાઈઓ અને એક યુવાન ભત્રીજાના જૂથે અહીં પડાવ નાખ્યો છે તેનું કારણ છે કે અહીં પાણી નજીકમાં ઉપલબ્ધ છે. તેઓએ ઘેટાંને જંગલી પ્રાણીઓથી બચાવવા માટે નાયલોનની જાળીથી ઘેરી લીધાં છે. ભરવાડો તંબુ કે કામચલાઉ આશરા વગર જ કામ ચલાવે છે – તેઓ દરરોજ રાત્રે પોતાના ધાબળા પાથરીને ખુલ્લા આકાશ નીચે સૂઈ જાય છે.

“તમને ખબર છે કે શાસ્ત્રોમાં ઘેટાં વિશે શું કહ્યું છે?” નંદુ પૂછે છે, ને પછી થોડો વિરામ લઈને તેઓ પોતે જ જવાબ આપે છે: “તેઓ [ઘેટાં] માણસોથી દૂર રહેવા માંગે છે!”

નંદુ જેવા ભરવાડો કહે છે કે બદલાતા હવામાનને કારણે ચરાણ પર ગંભીર અસર થઈ છે. ગોચરો નાનાં થઈ ગયાં છે અને ઘાસની ગુણવત્તા પણ બગડી છે. તેઓ પારીને કહે છે, “પહેલાં હમલોગ કહીં કહીં એક એક મહિના ભી રૂક જાતે થે, લેકિન અબ મુશ્કિલ સે 10 દિન. ભેડી ચરબે નહીં કરેગા [પહેલાં, ઘેટાં એક જગ્યાએ એક મહિના સુધી ચરી શકતાં હતાં, પણ હવે માંડ 10 દિવસ પણ રહી શકતાં નથી].”

ઝારખંડ ભારતના આબોહવા માટે સૌથી વધુ સંવેદનશીલ રાજ્યોમાંનું એક છે, જે દુષ્કાળ, અનિયમિત વરસાદ, પૂર, વધતા તાપમાન અને વારંવાર આવતી હીટ વેવનો સામનો કરી રહ્યું છે. રાજ્યની અંદર, પલામુ સૌથી ખરાબ રીતે અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાંનો એક હોવાનો અંદાજ છે. જિલ્લા સ્તરે આબોહવા પરિવર્તન અંગેનો 2022નો આ અહેવાલ જણાવે છે કે, 2021-2050 દરમિયાન ઉનાળાનું તાપમાન 1-2 °C વધવાની ધારણા છે.

વધુ ગરમ દિવસો તેમજ વધુ તીવ્ર વરસાદે ખેતી અને પશુપાલન જેવી સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓને પહેલેથી જ માઠી અસર કરી છે. નંદુ તેમનાં નાના કદનાં પશુઓ વિશે કહે છે, “પહેલાં, ચરાણની કોઈ સમસ્યા ન હતી. પણ હવે અમારે ચારાના ગોચરોની શોધમાં દૂર-દૂર સુધી ભટકવું પડે છે. તેમ છતાં ઘેટાંનું પેટ ભરવું મુશ્કેલ થઈ પડે છે.”

નંદુ પાલ પલામુના ચૈનપુર બ્લોકમાં આવેલા કંકારી ગામના અમુક બાકી રહેલા ભરવાડોમાંના એક છે. રાજ્યમાં છ લાખથી વધુ ઘેટાં (2019ના આંકડા) છે, અને તે 88 લાખથી વધુ પ્રાણીઓ સાથે દેશમાં બકરીનો ઉછેર કરતાં રાજ્યોમાં સ્થાન પામે છે, અને 1.1 કરોડ ઢોર તો અલગ. આ બધાં પ્રાણીઓ સામાન્ય ગોચરોમાં જ ચરે છે.

પાલના 62 વર્ષીય પિતરાઈ ભાઈ રામરતિ ઉમેરે છે, “અમુક દિવસોમાં, અમારે ગોચરની શોધમાં 12–13 કોસ [લગભગ 40 કિલોમીટર] ચાલવું પડે છે. પહેલાં, દોહરની આસપાસ મગર ઘાસ અને ડૂંડા જેવું પુષ્કળ ઘાસ ઊગતું હતું. પણ હવે, એ પણ નથી મળતું.” મગર ઘાસ એક જાડું, બરછટ ઘાસ છે જે આ પ્રદેશમાં દોહર (કુદરતી જળાશયો)ની આસપાસ વિપુલ પ્રમાણમાં ઊગે છે. તેનો ઉપયોગ ઘણી વાર પશુઓ માટે ચારા તરીકે થાય છે અને તે માત્ર ભીની જમીનમાં જ ખીલે છે. જળાશયો સુકાઈ જતાં આ ઘાસ પણ અદૃશ્ય થઈ ગયું છે.

ખેતીની જમીન પણ પ્રાણીઓને પૂરતો ચારો આપી રહી નથી. જ્યાં પહેલાં ચણા અને ચકવડ (સેન્ના ઓબટુસિફોલિઆ) જેવા પાક ઊગતા હતા અને તેમનાં બીજ ખેતરમાં રહી જતાં હતાં, ત્યાં હવે તે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે કારણ કે બહુ ઓછા ખેડૂતો તેને ઉગાડે છે. તેના બદલે, હવે ઘણા લોકો મકાઈ, ડાંગર અને ઘઉંની ખેતી કરે છે; એવા પાક જે ચરવા માટે કોઈ અવશેષ છોડતા નથી. નંદુ કહે છે, “ઘેટાંને પહેલાં જેવું પોષણ નથી મળી રહ્યું. હવે ફક્ત થોડાં ઘાસનાં મેદાનો અને થોડોઘણો ધરો [દુર્બ ઘાસ - સાઇનોડોન ડેક્ટાઇલોન] જ જોવા મળે છે.”

આ વિસ્તારમાં બે વર્ષ (2022 અને 2023)ના દુષ્કાળે જળાશયો સૂકવી નાખ્યાં છે, અથવા તો તે હવે ખૂબ પ્રદૂષિત થઈ ગયાં છે. “ઘેટાંને જીવતાં રહેવા માટે સ્વચ્છ પાણીની જરૂર હોય છે,” નંદુ ઉમેરે છે, જેમણે છેલ્લા દાયકામાં ઘણાં જળાશયોને અદૃશ્ય થતાં જોયાં છે.

ગયા વર્ષના દુષ્કાળ દરમિયાન, “અમે ભાંગી પડવાની અણી પર હતા. આખો દિવસ ચર્યા પછી પણ ઘેટાં ભૂખ્યાં જ રહેતાં,” નંદુ ઊંચા અવાજે કહે છે. થોડો વિરામ લઈને નંદુ કહે છે, “મેં ગયા વર્ષે [2023માં] 20 ઘેટાં ગુમાવ્યાં હતાં.”

નંદુ અને તેમના સાથીઓના કહેવા પ્રમાણે સ્વચ્છ પાણી ન મેળવી શકતાં પ્રાણીઓને ન્યુમોકોકલ રોગોનો ખતરો રહે છે, જે માટે તાજેતરમાં તેમણે ઘેટાંને રસી અપાવી છે.

તેઓ કહે છે, “દર ચાર મહિને અમે ઘેટાંનું ઊન ઉતારીએ છીએ, અને તે પછી જ અમે તેમને રસી આપીએ છીએ.” 600 ઘેટાંના ટોળા માટે, તેઓ રસીકરણ પાછળ દર ચાર મહિને લગભગ 8,000 રૂપિયા ખર્ચે છે, એટલે કે વર્ષે લગભગ 25,000 રૂપિયા.

નંદુ જ્યારે ઝારખંડ બિહારનો ભાગ હતું ત્યારના જૂના દિવસોને યાદ કરતાં નિરાશા સાથે કહે છે, “લાલુના સમયમાં બધું સારું હતું; અમને બધી દવાઓ મળી રહેતી હતી, પણ હવે અમને કંઈ મળતું નથી,”.

રામરતિ વચ્ચે બોલે છે, “આ સમાચાર અમારા મોબાઇલમાં ક્યારે દેખાશે? અમને સરકાર તરફથી થોડો ટેકો તો મળવો જોઈએ.”

એક સમયે ઊન અમૂલ્ય ગણાતું હતું. “હવે, અમે ઊન ઉતાર્યા પછી તેને ફેંકી દઈએ છીએ. બીજું શું કરી શકીએ?” રામરતિ કહે છે. બીજાઓ પણ સંમત થાય છે, “હવે અમે શું કરીએ…”

નંદુ તેમનાં ઘસાયેલાં પ્લાસ્ટિકનાં જૂતાં બતાવે છે. તેઓ કહે છે, “તેઓએ બધી કિંમતી વસ્તુઓ લઈ લીધી અને અમારા માટે ફક્ત કચરો જ છોડ્યો છે. રાજાઓના જૂના જમાનામાં, કામ ઓર્ડર મુજબ થતું હતું; ઘેટાંના ચામડામાંથી અમારાં જૂતાં બનતાં હતાં. હવે તેઓએ તે બંધ કરી દીધું છે, અને અમારે પ્લાસ્ટિકનાં જૂતાં પહેરવાં પડે છે.”

ઘેટાં રાખવાનો વધતો ખર્ચ તેમના ઊનમાંથી થતી આવકના અભાવને કારણે વધુ વકરી રહ્યો છે. નંદુ કહે છે, “પહેલાં, જ્યારે અમે ઊન વેચતા હતા, ત્યારે અમને ત્રણ કિલોના 100 રૂપિયા સુધી મળી જતા હતા.” પણ એ સારા દિવસો હવે બહુ પહેલાંની વાત છે.

તેમના પરિવારની સ્ત્રીઓ વણાટકામમાં મદદ કરતી હતી. સંજુ દેવી યાદ કરીને કહે છે, “તેમાં ખૂબ જ મહેનત લાગતી હતી. પહેલાં, ઊન સાફ કરવું પડતું, પછી તેને પીંજવું પડતું, સૂતર કાંતવું પડતું, અને તે પછી જ વણાટ કરી શકતા. એક ધાબળો બનાવવા માટે ત્રણ લોકોને મળીને બે દિવસ લાગતા.”

ભરવાડ રામરતિ સાથે પરણેલાં, 45 વર્ષીય સંજુ દેવી કંકારી ગામમાં તેમના ઈંટના મકાનની બહાર બેસીને અમારી સાથે વાત કરી રહ્યાં છે. “એક ધાબળો બનાવવાના અમને ફક્ત 100 થી 200 રૂપિયા જ મળતા,” તેઓ એક જૂનો ચરખો બતાવતાં ઉમેરે છે, જે હવે એક સમયે પારિવારિક પરંપરાનું છેલ્લું પ્રતીક બનીને રહી ગયો છે.

સિન્થેટિક ઊનના ઉદયે હાથથી બનાવેલા ધાબળાઓની માંગને ખતમ કરી નાખી છે. તેમના મોટા પુત્ર, વિનય પાલ સ્વીકારે છે, “હવે તો અમે પણ બજારમાંથી જ ધાબળા ખરીદીએ છીએ!”

રામરતિ અને સંજુ ત્રણ વીઘા જમીનનાં માલિક છે જેના પર તેઓ ખરીફ ઋતુમાં મકાઈ અને ડાંગર અને રવિ ઋતુમાં ઘઉં ઉગાડે છે. તેઓ કહે છે, “આ વખતે, બે વર્ષ પછી વરસાદ પડ્યો છે. તેથી, મકાઈનો પાક સારો થવો જોઈએ.” મોટાભાગે તેમની લણણી ઘર વપરાશ માટે જ હોય છે, અને ઘરે વાપર્યા પછી જે પાક વધે તેને જ બજારમાં વેચવામાં આવે છે. આ દંપતીને ચાર બાળકો છે — બે દીકરીઓ અને બે દીકરા. તેમાંથી ત્રણ પરણીને પોતાનું જીવન શરૂ કરી ચૂક્યાં છે.

યુવા પેઢી પશુપાલનની આજીવિકાથી દૂર જઈ રહી છે. રામરતિના 25 વર્ષીય મોટા પુત્ર, વિનય પાલ, જેઓ હવે દૈનિક મજૂરી કરે છે, તેઓ કહે છે, “મેં સાત વર્ષ પહેલાં [આ કામ] છોડી દીધું હતું. તે કામ ખૂબ જ મહેનત માગી લે છે. હવે કોઈ તે કરવા માગતું નથી કારણ કે તેમાં કોઈ આવક નથી.” તેઓ તેમનાં પ્રાણીઓના ઉત્પાદનોની ઘટતી માંગને દર્શાવતાં ઉમેરે છે, “અમે ઘેટાંના દૂધમાંથી બનેલું ઘી પણ વેચતા હતા. પણ હવે તેની પણ કોઈ માંગ નથી.”

હવે તેમની મુખ્ય આવક ઘેટાં વેચવાથી થાય છે. દરેક ઘેટાંની કિંમત લગભગ 2,500 થી 3,000 રૂપિયા મળે છે, જે વાર્ષિક 100,000 રૂપિયાની આવક સુનિશ્ચિત કરે છે. નંદુ નિસાસો નાખતાં કહે છે, “જો અમારું ઊન ફરીથી વેચાવા લાગે તો… તેનાથી અમારા આખા ગામમાં રોજગારી વધશે. પછી અમે આ લુપ્ત થઈ રહેલી પરંપરાને સાચવી શકીશું.”

કમાણી ઘટી રહી હોવાથી, હવે પાઈ-પાઈનો હિસાબ માંડવો પડે છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી, રામરતિના પૌત્રને તાવ આવે છે અને તેઓએ ઝોલાછાપ ડૉક્ટર, એટલે કે મધ્ય ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતા લાયસન્સ વગરના ઊંટવૈદને બતાવ્યું છે. બીમાર પૌત્રની ખબર કાઢવા માટે નવ કિલોમીટરનો ધક્કો ખાઈને આવેલા રામરતિ કહે છે, “તેમણે કહ્યું કે મારો પૌત્ર ઠીક થઈ જશે. મેં હમણાં જ 200 રૂપિયાની દવાઓ લીધી છે.” તેઓ ભરવાડોના જાણીતા રસ્તે કાલે સાંજે નીકળ્યા હતા અને સવારમાં વહેલા પાછા આવી ગયા હતા.

“તુર્રર્ર-તુર્રર્ર-તુર્રર્ર…” નંદુના અવાજ પર, બધાં ઘેટાં જવા માટે ઊભાં થઈ જાય છે. નંદુ હસીને કહે છે, “આ એક ખાસ ભાષા છે; ફક્ત અમે જ તેને સમજી શકીએ છીએ. દરેકનું એક નામ છે. આ ચિકરી છે, અને આ ભૂરી છે,” તેઓ ટોળામાંનાં બે ઘેટાં તરફ ઈશારો કરતાં ઉમેરે છે. ચિકરી એટલે ટપકાંવાળી અથવા ચિતકબરા (કાબરચીતરા) રંગવાળી, અને ભૂરીનું નામ તેના ભૂરા રંગ પરથી પાડ્યું છે.

આ રોજની જેમ જ એક વ્યસ્ત સવાર છે અને ભરવાડો ભાત અને નેનુઆ (દૂધી)નું શાક રાંધી રહ્યા છે. “ભાત ચડી ગયા છે, હવે ફટાફટ શાકનો વઘાર કર,” નંદુ બૂમ પાડે છે. એમની પાસે માંડ એક જ તપેલું છે, એટલે વિરેન્દર તસલામાંથી (એક પહોળા ધાતુના વાસણમાંથી) ભાત કાઢીને ચાર થાળીમાં ફેલાવી દે છે, જેથી એ જ વાસણમાં શાક બની શકે. રામરતિ દૂધીને ધોઈને હાથથી જ તેના ટુકડા કરે છે. છરી-ચપ્પુ જેવી વૈભવી વસ્તુઓ તેઓ સાથે નથી રાખતા.

એક કાળી પોલિથીનની થેલીમાંથી, નંદુ સૂકાં લાલ મરચાં, જીરું અને હળદરની ચપટી કાઢીને તેને પરાસના (પીપળાનાં) પાન પર મૂકે છે. તેઓ મસાલાને ગરમ તેલમાં નાખે છે, દૂધી ઉમેરે છે, અને વાસણને ઢાંકી દે છે.

સવારે 7:30 વાગ્યા સુધીમાં તેઓ જમી લે છે અને વાસણો, પ્લાસ્ટિકની ડોલ અને જાળીઓ જૂની પ્લાસ્ટિકની સિમેન્ટની કોથળીઓમાં ભરી દે છે. જ્યારે ગામથી વધુ દૂર જવાનું હોય, ત્યારે તેઓ આ સામાન તેમના ખભા પર ઉપાડે છે, પરંતુ આજે રાત્રે અહીં જ પાછા આવવાના હોવાથી, તેઓ તેને એક ખજૂરના ઝાડ પર લટકાવી દે છે.

નંદુ, રામરતિ અને મલ્લુ ટોળાને ત્રણ જૂથોમાં વહેંચી દે છે. હાથમાં લાંબી લાકડીઓ અને ખભા પર ધાબળા લટકાવીને, ત્રણેય જણ નીકળી પડે છે. કોઈ કોઈ વાર તો તેઓ દિવસમાં 20 થી 30 કિલોમીટર ચાલે છે. તેમના લાંબા રસ્તાઓ તેમને પૂર્વમાં લોહરદગ્ગા થઈને રાંચી સુધી અને પશ્ચિમમાં ગઢવા થઈને બિહારના દેહરી સુધી લઈ જાય છે, જે 500 કિલોમીટરથી પણ વધારે દૂર છે.

પલામુમાં, ઘેટાં ચરાવવાનું કામ લગભગ સંપૂર્ણપણે પુરુષો દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. નંદુ કહે છે, “જો તમે દિલ્હી-પાનીપત માર્ગ પર જાઓ, તો તમને આખા પરિવારો સાથે મળીને ઘેટાં ચરાવતા જોવા મળશે.” “સિંગરૌલીના માર્ગ પર પણ,” રામરતિ ઉમેરે છે, “તેઓ ગધેડા અને ઊંટ પણ રાખે છે.” બંને પુરુષો બીજા પ્રદેશોના ભરવાડો સાથે થયેલી મુલાકાતોને યાદ કરે છે અને એમની સાથે સ્ત્રીઓને જોઈને તેમને નવાઈ લાગી હતી. નંદુ ગર્વથી કહે છે, “અમારા પરિવારોમાં, સ્ત્રીઓએ ક્યારેય ઘેટાં ચરાવ્યાં નથી. આ કામ ફક્ત પુરુષોનું જ છે.”

“જેમ સરકારનું નાણાકીય વર્ષ માર્ચથી માર્ચ સુધી ચાલે છે, તેમ જ અમારું સ્થળાંતર પણ ચાલે છે,” નંદુ સમજાવે છે. “એક માર્ચથી બીજા માર્ચ સુધીમાં, અમે ચરાણના માર્ગોનો એક સંપૂર્ણ ચક્કર પૂરો કરીએ છીએ.”

દાયકાઓથી, નંદુ અને રામરતિ હજારો કિલોમીટર ચાલ્યા છે. “આજકાલ અમે ફોન રાખીએ છીએ,” નંદુ હસીને કહે છે, “પણ તે સમયે, જો તમારે કોઈ સમાચાર મોકલવા હોય — ધારો કે, લગ્ન કે મરણના — તો તમારે એક માણસને પગપાળા મોકલવો પડતો. સંદેશવાહક રસ્તામાં આવતા ગામલોકોને પૂછીને ખાતરી કરતો કે અમે કયા વિસ્તારમાં છીએ, અને પછી સંદેશ પહોંચાડતો.”

ચાર કલાક પછી વિરામ લેવાનો સમય થાય છે. નંદુ કહે છે, “અમે ફક્ત થોડું સત્તુ [શેકેલા ચણાનો લોટ] ખાઈશું. તેનાથી પેટ ભરાઈ જાય છે અને લૂ [ગરમ, સૂકા ઉનાળાના પવન] સામે લડવામાં મદદ મળે છે.” પછી દિવસના અંતે તેઓ તેમનાં પ્રાણીઓ માટે જાળી પાથરે છે.

સમાચાર અને ગપસપ ટોળા કરતાંય વધુ તેજ ગતિએ ફેલાય છે. દરરોજ સાંજે, જ્યારે ભરવાડો ગામ તરફ પાછા ફરે છે, ત્યારે તેમને ખુલ્લા મેદાનમાં મુઠ્ઠીભર ગામલોકો રાહ જોતા જોવા મળે છે; આ વખતે તેઓ નંદુના સંયુક્ત કુટુંબમાં થયેલા એક બાળકના મરણના સમાચાર સાંભળવા આવ્યા છે.

અંધારું ઘેરાઈ રહ્યું છે અને સંધ્યાકાળ થવા આવ્યો છે ત્યારે નંદુ એ જૂનો સમય યાદ કરે છે જ્યારે ગામલોકો પોતાનાં ખેતરમાં ઘેટાં બેસાડવા માટે અંદરોઅંદર ઝઘડતા હતા. તેઓ કહે છે, “એ લોકો અમને ખાવાનું અને અનાજ આપતા, અને અમુક લોકો તો સામેથી મફતમાં ઘેટાંનું ઊન પણ કાતરી આપતા.” ઘેટાંની લીંડીઓ બહુમૂલ્ય ખાતર ગણાય છે, એટલે એ જમાનામાં પશુઓ અને તેમના પાલકોનું મહેમાન તરીકે સન્માન થતું હતું.

“પણ હવે તો, અમે પૈસા આપવા તૈયાર હોઈએ તો પણ કોઈને રસ નથી. એ સમયમાં અને અત્યારના સમયમાં જમીન-આસમાનનો ફરક છે. હવે તો કોઈ અમારી સામે જોતું પણ નથી. અમે જ છેલ્લી પેઢી છીએ,” નંદુ દુઃખ સાથે કહે છે, “અમારા પછી, હવે કોઈ ઘેટાં નહીં ચરાવે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ