ডিজিটেল ব্যৱধানৰ পৰা বিভাজনলৈ: পালঘৰৰ পাঠশালাৰ শিক্ষা

২,৫০০ টকাৰ ডাউন-পেমেণ্ট দি ৰাজেশ অন্ধাৰেয়ে জীৱনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে স্মাৰ্টফোন এটা কিনিছিল। দুটা বছৰ পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো তেওঁ সেইটো ভালকৈ চলাব নাজানে। “সেয়া মই মোৰ ডাঙৰজন ল’ৰা দীনেশৰ পৰা উপহাৰ দিবলৈ কিনিছিলো, সি স্কুলৰ পঢ়া শেষ কৰিছিল,” ৪৩ বৰ্ষীয় ৰাজেশে কয়। “বাকীখিনি পইচা আমি ১,০০০ টকাৰ পাঁচটা কিস্তিত আদায় দিলো। ফোনটোৰ দাম ৭,৫০০ টকা আছিল।”

স্মাৰ্টফোনটো ১৬ বছৰীয়া দীনেশৰ লগত আছে, কিন্তু মহাৰাষ্ট্ৰৰ পালঘৰ জিলাৰ ডংগাৰি গাঁৱত ৰাজেশেও ফোনটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু পৰা নাছিল।

ৰাজেশৰ দিনটোত ২৫০-৩০০ টকা হাজিৰা ধৰিলে মাহত যিমানখিনি টকা হয়, সিমানমান পইচাৰে ফোনটো কিনা হৈছিল। “মই সেইটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিলো,” তেওঁ কয়। “কিন্তু কিছুদিনৰ পিছতে এৰিলো। মোৰ পুৰণি কীপেড থকা ফোনটোৱে ঠিকে আছে।”

তলাসৰি তালুকৰ দৰে কম আয়ৰ আদিবাসী অধ্যূষিত অঞ্চলৰ দুৰ্গম ঠাইতো তেওঁৰ পুত্ৰৰ প্ৰজন্মৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে স্মাৰ্টফোন ব্যৱহাৰ কৰাত পাকৈত। কিন্তু স্মাৰ্টফোন কিনোতে হোৱা খৰছ আৰু চিগনেলৰ অভাৱত পিছ পৰি ৰয়।

গুজৰাটৰ সীমামূৰীয়া অঞ্চলৰ জনজাতীয় বেল্টৰ অন্তৰ্গত এই অঞ্চলটো মুম্বাইৰ পৰা মুঠে ১৩০ কিলোমিটাৰ দূৰ হ’লেও ইণ্টাৰনেটৰ সুবিধা তেনেই তথৈবচ। “আনকি বিদ্যুতৰ যোগানো নিয়মীয়া নহয়, বিশেষকৈ বাৰিষাকালত,” ৱৰ্লি জনজাতিৰ ৰাজেশে কয়।

গতিকে যদি আপুনি ডংগাৰিত কেইজনমান ল’ৰা জুম বান্ধি থকা যদি দেখে, বুজিব যে তাত নেটৱৰ্ক কিছু ভাল। সিহঁতৰ এজনৰ বা দুজনৰ স্মাৰ্টফোন থাকিব, বাকীকেইজনে উত্সুকতাৰে স্ক্ৰীণত চাই ৰ’ব। আৰু হয়, ল’ৰাৰ জাকেই আপুনি দেখিব। ছোৱালীক স্মাৰ্টফোনৰ সৈতে দেখাটো বিৰল।

ক’ৰনাভাইৰাছজনিত লকডাউনৰ ফলত স্কুল-কলেজ বন্ধ হৈ পৰাত অনলাইন শিকনৰ যি পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে, তাত কেনেকৈ মহাৰাষ্ট্ৰৰ গ্ৰামীণ জিলাসমূহৰ লাখ লাখ দৰিদ্ৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে ভাগ ল’ব পাৰিব? কেৱল প্ৰাথমিক বিদ্যালয় পৰ্য্যায়তে প্ৰায় ১ কোটি ৫০ লাখ শিক্ষাৰ্থী আছে, তাৰে গ্ৰামীণ জিলাসমূহত আছে ৭৭ শতাংশ - এয়া ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনৈতিক সমীক্ষাৰ তথ্য। তাৰে বেছিভাগ পৰিয়ালৰ অৱস্থা ৰাজেশ অন্ধাৰেৰ দৰেই।

“এয়া ডিজিটেল পাৰ্টিচনৰ বাদে আন আকো নহয়,” অনলাইন শিক্ষাৰ এই নতুন ধাৰা প্ৰসংগত আহমেদনগৰ জিলাৰ আকোলে চহৰৰ এগৰাকী স্কুলশিক্ষক তথা সমাজকৰ্মী ভাউ চস্কৰে কয়। “হোৱাটচআপ শিক্ষাৰ মাধ্যম হ’ব নোৱাৰে।”

নতুন শিক্ষাবৰ্ষ আৰম্ভ কৰাৰ ক্ষেত্রত চৰকাৰে সন্মুখীন হোৱা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ বৰ্ণাই মহাৰাষ্ট্ৰ চৰকাৰে এইবছৰ ১৫ জুনত এখন বিজ্ঞপ্তি জাৰি কৰে। তিনিমাহ ধৰি বন্ধ হৈ থকা স্কুল-কলেজৰ শিক্ষা কেনেকৈ এই সংকটৰ মাজতে আৰম্ভ কৰিব পৰা যাব, তাকে লৈ চৰকাৰে বিভিন্ন পন্থা সন্দৰ্ভত চিন্তা-চৰ্চা কৰিলে।

“পৰৱৰ্তী পৰ্য্যায়ত বিভিন্ন মাধ্যমেৰে শিক্ষাদান জটিল হৈ পৰিব,” বিজ্ঞপ্তিখনত এইদৰে কোৱা হৈছে। “আমি সাধাৰণ পাঠদান বন্ধ কৰিব লাগিব। শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজাকৈ পঢ়িব লাগিব আৰু শিক্ষকে তেওঁলোকে নুবুজা অংশ পিছত বুজাই দিব। আমাৰ টিভি, ৰেডিঅ’ আৰু আন আন অনলাইন মাধ্যম আছে। আমি সেয়া ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব।”

এনেকৈয়ে অনলাইন পাঠদানৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হ’ল, যো-জা আৰম্ভ হ’ল।

১৫ জুনৰ সেই বিজ্ঞপ্তিখনৰ পিছত ৰবি ৰাখ নামে ডংগাৰিৰ জিলা পৰিষদ বিদ্যালয়খনৰ শিক্ষকজনে কয় যে তেওঁ আৰু সহকৰ্মীয়ে লগ লাগি গাঁৱৰ কাৰ কাৰ ঘৰত স্মাৰ্টফোন আছে, তাৰ এখন তালিকা বনালে। “আমি শিক্ষকৰ হোৱাটচআপ গ্ৰুপ এটাত পিডিএফ ফাইলবোৰ আৰু ভিডিঅ’বোৰ প্ৰয়োজনীয় নিৰ্দেশনা আৰু পাঠ্যসূচী পাওঁ,” তেওঁ কয়। “ঘৰত স্মাৰ্টফোন থকা সকললৈ আমি সেয়া ফৰৱাৰ্ড কৰি দিও। অভিভাৱকক আমি সন্তানক স্মাৰ্টফোনৰ সুবিধা কৰি দিবলৈ কওঁ। তেওঁলোকে হয়ভৰ দিয়ে যদিও ভালকৈ এই প্ৰক্ৰিয়াই ভালদৰে কাম কৰা নাই।”

ইয়াত বাদে কেনেকৈ শিক্ষাদান আগবঢ়াই নিব পৰা যাব, সেয়া ভাবি উলিওৱাটো কঠিন।

ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষাৰ ২০১৭-১৮ চনৰ এক প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে মহাৰাষ্ট্ৰৰ মাত্ৰ ১৮.৫ শতাংশ গ্ৰাম্য পৰিয়ালত ইণ্টাৰনেটৰ সুবিধা আছিল। আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ গ্ৰামাঞ্চলৰ প্ৰতি ৬ জনৰ ভিতৰত মাত্ৰ এজনৰেই “ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰ কৰাৰ সক্ষমতা” আছিল। মহিলাৰ ভিতৰত সেই সংখ্যা আছিল এঘাৰজনৰ ভিতৰত এজন।

প্ৰতিবেদনত এইবুলিও উল্লেখ আছে যে সমীক্ষাৰ পূৰ্বে ৩০ দিনত মহাৰাষ্ট্ৰৰ গ্ৰামাঞ্চলৰ ৭ জনৰ ভিতৰত এজন লোকেহে ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। মহিলাৰ বাবে সেয়া আছিল ১২ জনৰ ভিতৰত এজন। এই ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ বঞ্চিতসকলৰ ভিতৰত আছিল আদিবাসী আৰু দলিত লোকসকল, জনসংখ্যাৰ ফালৰ পৰা যিসকল মহাৰাষ্ট্ৰত ক্ৰমে ৯.৪ শতাংশ আৰু ১২ শতাংশ।

এই জনজাতীয় অঞ্চলসমূহত উচ্চ শিক্ষাই বিদ্যালয়সমূহৰ অৱস্থাক প্ৰতিফলিত কৰে বুলি বম্বে বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয় শিক্ষক সংঘৰ এক সমীক্ষাত আঙুলিয়াই দিয়া হৈছে। ড° তপাতি মুখোপাধ্যায় আৰু ড° মধু পৰঞ্জপেৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত ৭ জুনৰ প্ৰতিবেদনত পালঘৰ জিলাৰ জৱাহৰ তালুকৰ ওপৰত সমীক্ষা কৰা হৈছে। তাত কোৱা হৈছে যে “স্কুল-কলেজ সকলো বন্ধ। সেয়ে পাঠ্যক্ৰমৰ বাহিৰেও যি যি শিকনৰ কৰ্ম আছে, সিবোৰে বন্ধ।” ইণ্টাৰনেট সংযোগ, য’ত আচলতে আছে, তাত বেণ্ডউইডথ অতি বেয়া। বিদ্যুৎ যোগান নিৰাশাজনক। “এই পৰিস্থিতিত কোনো ধৰণৰ অনলাইন পাঠদান/শিক্ষণ হ’ব নোৱাৰে,” তেওঁলোকে দৃঢ়তাৰে কয়।

যিসকল ল’ৰা-ছোৱালীয়ে ব্যয়বহুল গেজেট কিনিব নোৱাৰাৰ বাবে পিছ পৰি ৰয়, তেওঁলোকৰ মাজত “এক হীনমন্যতা গঢ় লৈ উঠিব পাৰে” বুলি ভাউ চস্কৰে সকীয়াই দিছে। এইবুলিও তেওঁ যুক্তি দৰ্শায় যে গ্ৰামাঞ্চলত টিভিৰ প্ৰসাৰ বহুত ভাল, আৰু কয়, “ৰাজ্য চৰকাৰে এটা চেনেল আৰম্ভ কৰিব লাগে, য'ত আমি শিকাব পাৰো আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কাৰ্য্যকলাপত জড়িত কৰিব পাৰো। তাৰ বাবে চৰকাৰে পলম নকৰি এখন কৰ্মপুস্তিকা প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। কেৰালা চৰকাৰেও একেধৰণৰ কাম কৰিছিল। (মহাৰাষ্ট্ৰ) বিজ্ঞপ্তিত টিভি আৰু ৰেডিঅ’ৰ কথা উল্লেখ আছে, কিন্তু আমি ইয়াক কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিম তাৰ কোনো পৰিকল্পনা নাই।”

ৰাজেশ অন্ধাৰেৰ সৰুজনী ছোৱালী ১১ বছৰীয়া অনীতাই গাঁৱৰে জিলা পৰিষদৰ স্কুলত পঢ়ে। তেওঁৰ ডাঙৰ ভায়েক দীনেশে তাইক পঢ়াৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা সময়ত ফোনটো এৰি দিয়েনে? “দিয়ে, কিন্তু একেবাৰে অনিচ্ছাত।” অনীতাই কয়, “লকডাউনৰ আগততো সি মোক ফোনটো বেছি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈকো দিয়া নাছিল।”

যোৱা দুটা বছৰত অনীতাই কিছু পৰিমাণে ফোনটো চলাব পৰা হৈছে। কিন্তু সেইটোৰে শিকিব যে পাৰিব, তাত তেওঁৰ সন্দেহ আছে। “অনলাইন ক্লাছৰ কথা ভাবিবই নোৱাৰো। মোৰ যদি কিবা সুধিবলগীয়া থাকে, কেনেকৈ সুধিম? হাত দাঙিলে শিক্ষকে দেখা পাবনে?”

তেৰ বছৰীয়া ভিকলু ভিলাটৰ এই লৈ কোনো চিন্তা নাই। চুবুৰীয়া গাঁৱৰ এই অষ্টম শ্ৰেণীৰ স্কুলীয়া ছাত্ৰীগৰাকীৰ হাতত কেতিয়াও স্মাৰ্টফোন পৰা নাই। অনলাইন ক্লাছ কেনেকুৱা হ’ব বুলি ভবাটো দূৰৰ কথা। তাইৰ দেউতাক শংকৰ ৰাজেশৰ দৰে দৰিদ্ৰ শ্ৰমিক। তেওঁ কয়, “খেতি কৰিবলৈ আমাৰ এক একৰৰো কম মাটি। গাঁৱৰ আনবোৰৰ দৰে ময়ো দিনহাজিৰা কৰি পেট প্ৰৱৰ্তাও।”

কিন্তু যিসকলৰ স্মাৰ্টফোনেই নাই, তেওঁলোকে কি কৰিব পিছে? ডংগাৰিৰ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক ৰবি ৰাখে কয় যে শিক্ষকসকলে যেনেকৈ নহওঁক সকলো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পাঠ্যপুথি বিতৰণ কৰিছে। তেওঁ কয়, “আমি তেওঁলোকক কিছুমান পাঠ পঢ়া আৰম্ভ কৰিবলৈ কৈছো। “আমি অভিভাৱকসকলক তেওঁলোকৰ পঢ়াৰ ওপৰত চকু ৰাখিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিলো, কিন্তু অলপ বেছিয়ে কোৱাৰ দৰে হয়।”

সাধাৰণতে বিগত বছৰবোৰত যেতিয়া এই সময়ছোৱাৰ আশে-পাশে বিদ্যালয় খোলা হৈছিল, তেতিয়া অভিভাৱকসকলৰ কামৰ বাবে ঘৰ এৰি যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত কম সংকোচ আছিল। অনিতাৰ মাতৃ ৪০ বছৰীয়া চন্দনে কয়, “ল’ৰা-ছোৱালীবোৰক শিক্ষকে ভালদৰে চোৱা-চিতা কৰিছিল। “সিহঁতে মধ্যাহ্ন ভোজন পাইছিল, অন্ততঃ সিহঁতে দিনৰ এসাজ খাবলৈ পাইছিল। আমি চিন্তা কৰিবলগীয়া হোৱা নাছিল।”

১৫ জুনৰ চৰকাৰী চক্ৰান্তমূলক বিজ্ঞপ্তিটোত কোৱা হৈছে যে সেই গাঁওসমূহত ক’ৰনা আক্ৰান্ত নহ’লে বিদ্যালয়সমূহ পৰ্য্যায়ক্ৰমে খোলা হ’ব পাৰে। ৬-৮ম শ্ৰেণীত অধ্যয়ন কৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ২০২০ চনৰ আগষ্টৰ পৰা বিদ্যালয়লৈ ঘূৰি আহিবলৈ আৰম্ভ কৰিব পাৰে। তাৰ এমাহৰ পিছত ৩ৰ পৰা ৫ম শ্ৰেণীত অধ্যয়ন কৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ পাঠদান পুনৰ আৰম্ভ কৰিব পাৰে। ১ম আৰু ২য় শ্ৰেণীত নামভৰ্তি কৰা ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে বিজ্ঞপ্তিখনে প্ৰতিখন বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতিৰ বিবেচনাৰ ওপৰত এৰি দিছিল।

পুনৰ আৰম্ভ কৰাৰ পূৰ্বে বিজ্ঞপ্তিটোত আৰু কোৱা হৈছে যে, “ৰাজ্যৰ প্ৰতিখন বিদ্যালয়ে চেনিটাইজেচন, বহাৰ ব্যৱস্থা আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ কাম কৰিব লাগে।” লগতে “ক’ৰনাৰ কাৰণে যদি বিদ্যালয় খোলাৰ পিছত বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে অনলাইনত শিক্ষা অব্যাহত ৰাখিবলৈ প্ৰস্তুতি চলাব লাগিব।”

কিন্তু যদিওবা তলাসৰি অঞ্চলটো শূন্য ক’ভিড ঘটনাৰে সেউজ মণ্ডলত পৰে যদিও তলাসৰিত স্কুল পুনৰাই খোলাক লৈ সংকোচ ব্যক্ত কৰে।

অংকেশে তেওঁৰ ফোনটো ১২ বছৰীয়া ভনীয়েক প্ৰিয়ংকাৰ সৈতে শ্বেয়াৰ কৰাত সংকোচ নকৰে। তাইয়ো সেয়ে পঢ়িব পাৰিছে। “কিন্তু আমি দুয়ো যদি ফোনটো নিয়মীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, তেতিয়া বেছি মহঙা ডেটা পেকেজ ল’ব লাগিব,” তেওঁ কয়। “এতিয়া আমি মাহে ২০০ টকাৰ ২ জিবি প্ৰতিদিনৰ পেক লৈ চলি আছো।”

ডংগাৰি গাঁৱৰ পৰা ১৩ কিলোমিটাৰ দূৰৰ তলাসৰি চহৰত ন বছৰীয়া নিখিল ডোভাৰ ভাগ্যৱান যে তেওঁৰ নিজাকৈ এটা ভাল স্মাৰ্টফোন আছে। ৰাজেশ অন্ধাৰেয়ে যিমানখিনি টকাৰে ফোনটো কিনিছে, নিখিলৰ ফোনটোৰ দাম তাতকৈ চাৰিগুণ দাম বেছি। তেওঁ ব্যক্তিগত বিদ্যালয় এখনত পঢ়ে আৰু দেউতাকে চহৰৰ জিলা পৰিষদৰ বিদ্যালয় এখনত পঢ়ায়। নিখিলৰ ইণ্টাৰনেটৰ সুবিধা আপেক্ষিকভাৱে আনতকৈ ভাল।

কিন্তু তাত এটা সমস্যাই দেখা দিছে, তেওঁৰ দেউতাকে কয় “এনেকৈ পঢ়ি তেওঁৰ ভাল লগা নাই…”

“স্কুল খোলালৈ মই ৰৈ থাকিব নোৱাৰা হৈছো,” নিখিলে কয়। “মই মোৰ বন্ধুবোৰক মিচ কৰোঁ। অকলে পঢ়াটো আনন্দদায়ক নহয়।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান