विशाखापट्टणममध्ये ऑलिव्ह रिडले कासवांचं संवर्धन

पूर्व भारतातील समुद्रकिनाऱ्यावर पहाटेचे ३ वाजले आहेत. रामोलू लक्ष्मय्या ऑलिव्ह रिडले कासवाची अंडी शोधण्यासाठी फ्लॅशलाइट वापरतायत. हातात एक लांब लाकडी काठी आणि बादली घेऊन आरके बीच आणि जलरीपेटातील आपल्या घरादरम्यानची वाळूमय वाट ते हळूहळू चालत येतात.

मादी ऑलिव्ह रिडले कासव अंडी घालण्यासाठी किनाऱ्यावर येतात आणि विशाखापट्टणमचा उतारू वाळूमय किनारा हे घरटं तयार करण्यासाठी एक आदर्श ठिकाण आहे; १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून हे कासव इथे आढळून आले आहेत. तरीसुद्धा, उत्तरेकडे काही किलोमीटर अंतरावर, ओडिशाच्या किनारपट्टीवर देशातील सर्वात मोठ्या प्रमाणात अंडी देण्याची ठिकाणं आहेत. मादी कासव एका वेळी १००-१५० अंडी देऊन त्यांना वाळूच्या खड्ड्यात खोलवर पुरतात.

“जेव्हा वाळू सैल वाटू लागते, तेव्हा इथे मादी कासवाने अंडी घातली असावी, असा अंदाज लावता येतो,” लक्ष्मय्या काठीने ओलसर वाळू काळजीपूर्वक तपासत सांगतात. लक्ष्मय्यासोबत करी जल्लीबाबू, पुट्टियापन येरान्ना आणि पुल्ला पोलाराव हे जालरी समाजातील (आंध्र प्रदेशातील इतर मागास प्रवर्ग) मच्छिमार आहेत. २०२३ मध्ये त्यांनी सागरी कासव संवर्धन प्रकल्पांतर्गत ऑलिव्ह रिडले कासवांची अंडी जतन करण्याच्या उद्देशाने आंध्र प्रदेश वन विभागासोबत गार्ड म्हणून अर्धवेळ काम केलं.

इंटरनॅशनल युनियन फॉर कॉन्झर्व्हेशन ऑफ नेचरच्या (आययुसीएन) लाल यादीत ऑलिव्ह रिडले कासवांना (लेपिडोकेलिस ऑलिव्हेसिया) 'असुरक्षित प्रजाती' म्हणून वर्गीकृत करण्यात आलंय. आणि भारतीय वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ (सुधारित १९९१) च्या अनुसूची-१ अंतर्गत ती संरक्षित प्रजाती आहे.

विशाखापट्टणममधील कंबलकोंडा वन्यजीव अभयारण्यातील प्रकल्प शास्त्रज्ञ यज्ञपती अडारी म्हणतात, “विशेषतः विकासाच्या नावाखाली घरट्यांना अनुकूल अशा किनारपट्टीच्या जागेवर होणारं बांधकाम आणि हवामान बदलामुळे नष्ट होत जाणारे सागरी अधिवास” यासारख्या अनेक कारणांमुळे कासवांना धोका आहे. समुद्री कासवांची त्यांच्या मांस आणि अंड्यांसाठी देखील शिकार केली जाते.

“माता कासवाने अंडी कितीही खोलवर पुरली तरी ती शोधणं सहज शक्य आहे. लोक त्यांच्यावर पाय देऊ शकतात, किंवा त्याहून वाईट म्हणजे कुत्रे पंजा घालून ते उकरून काढतात,” अंड्यांच्या संरक्षणाच्या गरजेवर भर देत लक्ष्मय्या सांगतात. “उबवणी केंद्रात ते सुरक्षित आहेत,” ३२ वर्षीय लक्ष्मय्या म्हणतात.

त्यामुळे लक्ष्मय्यासारखे गार्ड त्यांच्या जगण्यासाठी महत्त्वाचे आहेत. ऑलिव्ह रिडले ही समुद्री कासवाची सर्वात लहान प्रजाती आहे आणि त्यांच्या ऑलिव्हसारख्या हिरव्या कवचावरून त्यांना हे नाव मिळालंय.

या गार्ड्सना कासवाची अंडी शोधून ती उबवणी केंद्रामध्ये ठेवण्यासाठी भरती केलं जातं. अंडे उबल्यानंतर पुन्हा समुद्रात सोडले जातात. आंध्र प्रदेशातील चारपैकी एक उबवणी केंद्र आरके बीचवर आहे - उरलेले तीन सागर नगर, पेडनागमय्यापलेम आणि चेपलाउप्पाडा या किनाऱ्यांवर आहेत.

सागर नगर उबवणी केंद्रातील सगळे गार्ड्स मच्छीमार नाहीत – काही स्थलांतरित कामगार आहेत ज्यांनी वरकमाईसाठी हे अर्धवेळ काम हाती घेतलंय.

रघू एक ड्रायव्हर असून त्याने आपल्या खाण्यापिण्याच्या खर्च भागवण्यासाठी हे काम करायचं ठरवलं. रघू २२ वर्षांचा असताना त्याने श्रीकाकुलम येथून विशाखापट्टणमला स्थलांतर केलं. त्याच्याकडे स्वतःचं वाहन नाही, पण तो ड्रायव्हर म्हणून काम करतो आणि महिन्याला ७,००० रुपये कमावतो.

हे अर्धवेळ काम केल्याने त्याला मदत झालीय: “मी आता घरी माझ्या आईवडिलांना ५,००० -६,००० [रुपये] पाठवू शकतो.”

दरवर्षी डिसेंबर ते मे या कालावधीत गार्ड्स आरके बीचवर अंडी शोधण्यासाठी दर काही मिनिटांनी थांबत सात-आठ किलोमीटर एवढं अंतर चालत जातात. भारतातील ऑलिव्ह रिडले कासवांसाठी घरटी बांधण्याचा हंगाम साधारणपणे नोव्हेंबर ते मे पर्यंत असतो, पण फेब्रुवारी आणि मार्चमध्ये जास्तीत जास्त अंडी आढळतात.

“कधीकधी, आईच्या पावलांचे ठसे दिसतात; क्वचित प्रसंगी आपण स्वतः माता कासवाची झलक पाहू शकतो,” जल्लीबाबू म्हणतात.

एकदा अंडी सापडली की, ते मूठभर वाळूसह काळजीपूर्वक पिशव्यांमध्ये ठेवले जातात. या वाळूचा वापर उबवणी केंद्रात अंडी पुन्हा पुरण्यासाठी केला जाईल.

ते अंड्यांची संख्या, ते केव्हा आढळले आणि उबण्याची अंदाजे तारीख नोंदवून तो कागद एका काठीला चिकटवतात, आणि अंडी पुरली त्या जागेजवळ ती काठी रोवतात. याने उबण्याच्या प्रक्रियेचा मागोवा घेण्यास मदत होते. अंडी उबण्याचा कालावधी साधारणतः ४५-६५ दिवसांचा असतो.

त्यांच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत मासेमारी असून त्यासाठी समुद्रात जाण्यापूर्वी हे गार्ड्स सकाळी ९ वाजेपर्यंत उबवणी केंद्रात तैनात असतात. त्यांना या संवर्धन कार्यासाठी डिसेंबर ते मे या कालावधीत दरमहा रु. १०,००० एवढी रक्कम देण्यात आली होती. रु. २०२१-२२ पर्यंतच्या हंगामात ही रक्कम रु. ५,००० होती. जल्लीबाबू पुढे म्हणतात, “कासवाच्या पिलांना मदत करण्यातून [या कामातून] मिळणारा पैसा आमच्या कामी आला.”

लक्ष्मय्या सांगतात, “१५ एप्रिल ते १४ जून या प्रजनन हंगामात वार्षिक ६१ दिवसांच्या मासेमारी बंदी दरम्यान हे पैसे खरंच कामी येतील.” मात्र या महिन्यांत गार्ड्सना त्यांचा पगार मिळाला नाही. पारीने त्यांना जूनमध्ये भेट दिली तेव्हा त्यांना फक्त पहिल्या तीन महिन्यांची - डिसेंबर, जानेवारी आणि फेब्रुवारी - थकबाकी मिळाली होती.

बंदी दरम्यान, त्यांना क्वचितच उत्पन्न मिळतं. “आम्ही सहसा बांधकामाच्या ठिकाणी इत्यादी कामं करतो. मात्र, यंदा जादा पैसा हाती आला आहे. मला उरलेली रक्कम लवकरच मिळेल अशी आशा आहे,” लक्ष्मय्या जूनमध्ये म्हणाले होते.

त्यापैकी काहींना सप्टेंबरमध्ये नुकतेच पैसे देण्यात आले, तर काहींना ऑगस्टमध्ये - मासेमारी बंदीच्या काही महिन्यांनंतर पैसे देण्यात आले.

रघू म्हणतो की त्याच्या कामाचा आवडता भाग कासव अंड्यातून बाहेर पडल्यानंतर सुरू होतो. गार्ड्स त्यांना हळूवारपणे बुट्टा (टोपली) मध्ये ठेवतात आणि समुद्रकिनाऱ्यावर सोडतात.

“ते त्यांच्या वाळूतून पटकन बाहेर पडतात आणि त्यांचे पाय इवलेसे असतात. ते पटापट पावलं टाकत, समुद्रापर्यंत पोहोचेपर्यंत थांबत नाहीत,” तो म्हणतो. "मग लाटा बाळांना घेऊन जातात.”

या वर्षी जूनमध्ये अंड्यांचा शेवटचा संच बाहेर आला. आंध्र प्रदेश वन विभागाच्या मते, चारही उबवणी केंद्रातील २१ गार्ड्सनी मिळून ४६,७५४ अंडी गोळा केली आणि ३७,६३० अंडी समुद्रात सोडली. ५,६५५ अंडी बाहेर आली नाहीत.

“मार्च २०२३ मध्ये अतिवृष्टीमध्ये अनेक अंडी खराब झाली होती. हे खरोखरच दुःखदायक होतं. मे महिन्यात काही अंडी बाहेर आली तेव्हा त्यांची कवचं फुटली होती,” लक्ष्मय्या सांगतात.

अडारी स्पष्ट करतात की कासव त्यांच्या जन्माच्या भौगोलिक स्थानावर छाप पाडतात. मादी कासव ५ वर्षांनी लैंगिकदृष्ट्या परिपक्व झाल्यानंतर मग त्याच समुद्रकिनाऱ्यावर परत येतात.

“मला याचा भाग असल्याचा आनंद आहे. मला माहित्येय की कासवाची अंडी संवेदनशील असतात आणि त्यांना संरक्षणाची गरज असते,” लक्ष्मय्या म्हणतात, जवळच्या घरट्याच्या चक्राची वाट पाहत आहेत.

या कहाणीला रंग दे तर्फे अनुदान मिळाले आहे.