ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਕਈ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ

“ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ।”

ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਉਹ” ਕੌਣ ਨੇ।

ਬਿਪਿਨ ਕਰਮਾਕਰ ਦੇ ਹੱਥ ਉਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਲਘੂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਹੇ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। “ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੇ - ਭਾਵੇਂ ਮੂਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪੁਰੀ ਜਾ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ,” ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਕਵੀ ਦੇ ਗੋਤ ਦਾ ਬੰਗਲਾ ਉਚਾਰਨ ਵੀ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਦੈਵੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਟੈਗੋਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ) ਬਣਾਏ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੌਣਕ ਭਰਿਆ ਕਸਬਾ ਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ - ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਸਜਾਵਟ, ਲਘੂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ, ਸਿਨੇਮਾ ਘਰਾਂ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਪੁੱਟਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।

62 ਸਾਲਾ ਬਿਪਿਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਮਾਮਾ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿੱਕੀ ਸੀ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੇ ਘਰ ਮਿਲਵਾਉਣ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੀ। “ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ,” ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ।

ਬਿਪਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਆਦਿੱਤਿਆਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਗੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਢਾਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਦੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਆਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 50 ਤੋਂ 200 ਰੁਪਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਬਿਪਿਨ ਤੇ ਪੂਰਣਿਮਾ ਕਰਮਾਕਰ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਬੁੱਤ ਪਏ ਨੇ - ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵਾਰੀ ਆਉਣੀ ਹੈ। ਬਿਪਿਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਂਚਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

“ਅਸੀਂ ਰੋਟੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਕੱਚੀ-ਪੱਕੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਵਾਂਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਸ਼ਾਇਦ 8,000 (ਰੁਪਏ),” ਬਿਪਿਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਮਾਲ - ਕਾਂਕਾਲਿਤਾਲਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾਝੁਰੀ - ਦੋ ਹਾਟਾਂ (ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਬਜ਼ਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਗਰਮੀਆਂ ਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਵੇਲੇ ਵਿਕਰੀ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ।”

1800 ਦੀ ਆਬਾਦੀ (2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ) ਵਾਲੇ ਕਸਬੇ ਆਦਿੱਤਿਆਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਪਿਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਰਮਾਕਰ (ਜਿਹੜੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਨੇ) ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੁਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਲੁਹਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਿਪਿਨ 47 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ 10 ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਝੋਨਾ ਉਗਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵੀ ਕਮਾਈ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰੀਬ 15 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। “ਮੈਂ ਬਾਬੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਹੋਟਲ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਉਸ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਘਰ ਬਣਿਆ,” ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲੇ ਪੱਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਿਆਂ ਬਿਪਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੂਰਣਿਮਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। “ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ,” ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਿਪਿਨ ਪੂਰਣਿਮਾ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਏ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਾਂਕਾਲਿਤਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਣਿਮਾ ਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਝੁਮਕੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੇ ਬੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਦੇ ਨੇ।

ਪਰ ਬਿਪਿਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ: “ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ।”